Reja: Qadimgi tarixni o’rganish



Download 199.63 Kb.
bet4/5
Sana11.01.2017
Hajmi199.63 Kb.
1   2   3   4   5

Savol va topshiriqlar:

  1. “Evrika” degan iborai kim qo`llagan?

  2. Arxidem qanday kashfiyotlar qilgan?

  3. Sokrat haqida nimalar bilasiz?


Mavzu: Italiya va uning aholisi. Rim respublikasi. Rim respublikasi hayoti.
Reja:

  1. Hududi va tabiiy sharoiti

  2. Rimga asos solinishi

  3. Rimda respublikaning vujudga kelishi


Apennin yarim orolining markaziy qismidan Tibr daryosi oqib o'tadi. Daryoning yuqori qismi tog'liq yaylovlar, quyi qismi esa tekislikdan iborat bo'lgan. Uning har qayerida katta-kichik tepaliklar qad ko'tarib turadi. Tibr daryosi tekisJigida qadimdan boshlab lotin qabilalari yashar edilar. Miloddan awalgi XI—X asrlarda bu tepaliklarda lotinlarning qator qishloqlari bor edi. Xo'jalikning rivojlanishi va aholining ko'paya borishi tufayli qishloqlar birlashib, lotinJar jamoasini -davlatini tuzganlar. Miloddan awalgi VIIJ asrda Rim shaharchasi bunyod etilgan. Tibrning baland qirg'og'idagi Kapitoliy tepaligida qurilgan qo'rg'on shaharning markazi bo'lgan. Rim shahrini barpo bo'lishi bilan Rim davlati ham tashkil topgan. Rim va uning atrofida lotin, etrusk va boshqa qabilalar yashaganlar. Ular birlashib Rim davlatiga asos solganlar. Bular Rimning qadimgi tubjoy aholisi bo'lib, ular patritsiylar deb atalganlar. Patritsiy lotincha ,,pater" so'zidan olingan bo'lib ,,ota" degan ma'noni bildirgan. Ular Rimning erkin aholisi bo'lib, ota-bobolari Rimga asos soJganliklari bilan faxrlanib yurganlar. Ular o'zlarining yer-rnulklariga ega bo'lganlar. Jamoa yerlarida chorvalarini boqqanlar. Patritsiylar o'zlari ishlash bilan birga qullar mehnatidan ham foydalanganlar. Patritsiylarning nufuzli keksalaridan ,,oqsoqollar kengashi" tuzilgan bo'lib, uni lotinchada senat deyilgan. Dastlab Rinmi podsho va senat boshqargan. Rim kuchaya borib asta-sekin Etruskiya, Kampaniya va Markaziy Italiyadagi bir qancha joylarni bosib olgan. Shundan so'ng Rim shaharlarining kuchli ittifoqi vujudga kelgan. Rim bu ittifoqning yetakchisiga aylangan. Rimliklar atrofdagi qishloq va viloyatlarni o'zlariga itoat ettirib, u yerlardagi begona aholini Rimga ko'chirganlar. Italiyaning boshqa joylaridan Rimga ko'chib kelgan odamlarni va ularning avlodlarini plebeylar deb ataganlar. Plebeylar asosan qo'shinda xizmat qilganlar. Ularga jamoa ekin maydonidan yer berilmagan. Ular orasida boy-badavlat kishilar va kambag'allar bo'lishgan. Rimda qarzdor kishilar va urushda asir tushganlar qul qilinganlar. Miloddan awalgi 510—509- yillarda Rim fuqarolari qo'zg'olon ko'tarib podshohni taxtdan ag'darib tashlaganlar. Rimda respublika davlat hokimiyati o'rnatilgan. Respublika — ma'lum muddatga saylab qo'yiladigan kishilar idora qiladigan davlatdir. Rimliklarning xalq yig'ini har yili patritsiylar orasidan ikkita hokimni — konsullarni va unga yordam beradigan boshqa mansabdor kishilarni davlatni boshqaruv ishlariga saylagan. Bu amaldorlar yil davomida Rim davlatini idora qilganlar, urush e'lon qilib, sulh tuzganlar. Ular sud ishlarini ham bajarganlar. konsullar yangi qonunlar qabul qilib eskisini bekor qilganlar. Urush vaqtida esa qo'shinga qo'mondonlik qilganlar. Rimda senat ham katta huquqqa ega bo'lgan. Senatga a'zo qilib patritsiylarning Ocisoqollan orasidan vakillar saylangan. Rimda tabaqalarga — patritsiylar va plebeylarga ajralish va ular o'rtasidagi kurash podsholik davrida boshlangan edi. Podsholik ag'darilib, respublika o'rnatilgach, patritsiylar bilan plebeylar o'rtasidagi kurash yanada keskinlashib ketadi. Plebeylar davlatni boshqarish ishlarida qatnashish, jamoa yerlaridan foydalanish va boshqa masalalarda patritsiylar bilan teng huquqli bo'lishga harakat qilganlar. Rim qo'shinining asosiy qismini plebeylar tashkil etar edilar. Plebeylar qo'shinda xizmat qilishdan bosh tortar, o'zlarining alohida shaharlarini barpo qilmoqchi bo'lib, patritsiylarni qo'rqitardilar. Nihoyat patritsiylar qo'shinning kuchsizlanishidan cho'chib, plebeylarga yon berishga majbur bo'lardilar. Miloddan awalgi V—VI asriarda plebeylar o'z himoyachilari -xalq tribunlarini saylash huquqini qo'lga kiritdilar. Tribunlar ,,veto" — (taqiqlash, man etish) huquqiga ega bo'lib, u konsullar va senatning plebeylarga zid farmoyishlarini taqiqlab qo'yish huquqini oladilar. Tribunlar plebeylar manfaatini himoya qiluvchi arboblar bo'lib, ularning eshigi plebeylar uchun hamisha ochiq edi. Tribunlar tez orada plebeylarning yo'lboshchilariga aylanib, ularning manfaatini ko'zlab tinimsiz kurashganlar. Ko'p yillik kurashdan so'ng plebeylar tribunlar rahbarligida amaldagi huquqlarning yozib qo'yilishiga muvaffaq bo'lganlar. Miloddan awalgi 449- yili plebeylar manfaatini himoya qiluvchi 12 ta mis lavhaga yozilgan qonunlar forumga — xalq yig'iniga maydonga qo'yilgan va qabul qilingan. Bu plebeylarning eng katta g'alabasi edi. Qonunga ko'ra yer va mol-mulk xususiy bo'lib, merosxo'rga vasiyat qilib qoldirish mumkin edi. Miloddan awalgi 326-yili plebeylar yangi qonun qabul qilib, unda nqarz uchun qarzdorning tan-joni emas, mol-mulki javobgar bo 'lishi kerak", deyilgan. Qonunga ko'ra qarz uchun Rim fuqarosini qul qilish man etilgan. Miloddan avvalgi 509 –yilga qadar ahvol shu tariqa davom etdi , “mag`rur” laqabli Tarkviniy degan kishi saylab qo`yilgan hukmdorni o`ldirib, o`zini podsho deb e`lon qildi. Xalq bundan g`azablanib davlat hokiniyatini ag`darib tashladi va Rim respublikasiga asos soldi. Yana plebeylar konsullik va boshqa mansab lavozimlarga saylanish, jamoa ekin maydonlaridan yer olish huquqini ham qo'lga kiritadilar. Shunday qilib, plebeylarning patritsiylarga qarshi 200 yillik kurashi natijasida plebeylar juda katta g'alabaga erishganlar. Miloddan awalgi IV asr oxiri va III asr boshlariga kelib Rimning qullardan boshqa barcha aholisi teng huquqli bo'lib olgan edilar. Ularning barchasi lavozim va mansablarga saylanish huquqiga ega edilar. Bu lavozimlarga badavlat plebeylar va patritsiylar saylanganlar. Ular lavozim uchun davlatdan haq olmas edilar. Chunki ularning ixtiyorida katta-katta yer mulklari, ustaxonalari bo'lib, ba'zilari savdo-sotiq bilan shug'ullanganlar. Ularning yerlari, ustaxonalari va savdo ishlarida ishboshilar, mardikorlar va qullar ishlaganlar. Rimning oddiy fuqarolari bu lavozim va mansablarga saylanish huquqiga ega bo'lsalar-da unda ishlay olmas edilar, chunki ular mehnat qilib oilalarini boqishlari kerak edi. Shu bois Rim davlatini badavlat kishilar orasidan saylangan kishilar boshqarganlar. Ular Rim aholisining yuqori tabaqasini, ya'ni aslzodalarini tashkil etganlar. Shu tufayli miloddan awalgi V—III asriarda Rim quldorlar va aslzodalar respublikasi deyilgan. Rim shahrini bunyod etilganligi haqida rivoyat mavjud. Qadimgi afsonalarga ko'ra Rim shahriga asos solinishi Kichik Osiyoning Troya shahridan Italiyaga ko'chib kelgan kishilar hayoti bilan bog'liq ekan. Rivoyatga ko'ra Troya yunonlar tomonidan vayron etilgach, troyaliklarning bir qismi Eney degan kishi boshchiligida Lasiyaga kelib o'rnashadilar. Lasiya shohi Lotin, Eney va troyaliklarni samimiy kutib oladi. Lotin o'z qizini Eneyga beradi. Lotin vafotidan so'ng, taxtga Eney o'tiradi. Troyaliklar mahalliy aholi bilan qo'-shilib lotin xalqini tashkil etadilar. Eneyning o'g'li Askaniy-Yul ulg'aygach, Alba-Longu degan shaharni barpo qilib, unga podsho bo'lib oladi. Ancha vaqt o'tgach, Eney shohining avlodlaridan biri Numitor ukasi Amuliy tomonidan taxtdan ag'darib tashlanadi. Numitorning qizi Silviya bilan xudo Mars nikohidan ikki o'g'il -Romul va Remlar tug'iladi. Podsho Amuliy bolalar katta bo'lsa meni taxtdan ag'darib, bobosining o'chini oladi deb egizaklarni savatga solib Tibr daryosiga tashlatadi. Savat daraxt shoxiga ilinib qoladi. Ularni ona bo'ri sut berib katta qiladi. Keyinchalik bir cho'pon bolalarni topib olib tarbiya qiladi. Aka-ukalar ulg'ayib, botir va mohir jangchilar bo'lib yctishadilar. Ular qo'zg'olon ko'tarib Amuliyni taxtdan ag'daradilar va o'ldiradilar. Aka-ukalar shahar barpo qilish va unga kim hokim bo'Hsh masalasida janjallashib qoladilar. Janjal vaqtida Romul ukasi Remni o'ldirib taxtni egallaydi. Rivoyatlarga qaraganda Romul o'zlarini cho'pon topib olgan joy yaqinidagi tepalikda shahar barpo etibdi. Shaharga Rim (lotincha Roma) deb nom qo'yibdi va unga podsholik qilibdi. Shu tariqa Rim shahriga asos solingan ekan. Rim davlati vujudga kelgan kunidan boshlab muntazam qo'shin tuzishga katta ahamiyat bergan. Harbiy xizmatga yer-suvli, mulkli erkin dehqon-lardan olingan. Rim qo'shini o'q-yoy va kalta nayzalar bilan qurollangan yengil askar, otliq va og'ir qurolli jangchiiar hamda jang aravalaridan iborat bolgan. Qo'shin har biri 4500 jangchidan iborat legionlarga bo'lingan. Legion esa kichik-kichik jangchi guruhlaridan iborat bo'lgan. Rim harbiy qismlari tekisJik, tog'lik, o'rmon va shaharlarda jang qilishga moljallab tuzilgan. Rim qo'shinida intizom juda qattiq bo'lib, quro-lini yo'qotgan, qorovullik paytida uxlab qolgan askar qatl etilgan. Harbiy boshliqlarning buyruqla-rini askarlar so'zsiz bajarganlar. Miloddan awalgi VI asr boshlarida etrusklar Rim yerlariga bostirib kirib, lining ba'zi joylarini bosib olganlar. Miloddan awalgi V asrdan boshlab esa Rim lotinlar bilan ittifoq bo'lib etrusklarga qarshi kurash boshlaganlar. Rimliklar etrusklarning Veyya shahriga uch marta hujum qilganlar.

Savol va topshirqlar:


  1. Qadimgi Rim aholisi kimlar bo`lishgan?

  2. Rimda respublika qay tariqa tashkil topgan?

  3. Rimda respublika boshqaruvi qay tariqa bo`lgan?


Mavzu: O`rtayer dengizida hukmronlik uchun kurash. Qullar va gladiatorlar.
Reja:

  1. Qadimgi Rim armiyasi

  2. Puni urushlari

  3. Galdiatorlar jangi


Miloddan avvalgi IX asrda Finikiyaning Tir shahri hukmdorlari Shimoliy Afrikadagi kichik yarim orolda o'z manzilgohlarini barpo etib, uni Kar-Xadashey „ Yangi shahar” deb ataganlar. Shahar keyinchalik Karfagen nomi bilan mashhur bo'lib, O'rtayer dengizidagi yirik quldorlik davlatiga aylangan. Miloddan avvalgi V asrga kelib Karfagenliklar Shimoliy Afrika sohillarining bir qismini, Sitsiliyaning g'arb tomonini, Malta, Sardiniya, Korsika va Balear orollarini bosib oladilar. Shu davrda Karfagenda savdo-sotiq, hunarmandchilik va qishloq xo'jaligi rivoj topgan. Karfagen shahri o'sha davrdagi Tir va Aleksandriya shaharlari kabi qadimgi jahon savdosi markazlari darajasiga ko'tarilgan. Karfagen savdogarlari Misr, Etruriya, Ispaniya, Britaniya, Yunoniston va O'rtaYer dengizi sohilidagi mamlakatlar bilan savdo-sotiq ishlari olib borganlar. Karfagenning qulay va chuqur qo'ltiqlarida juda ko'p savdo va harbiy kemalar turgan. Sohil bo'ylarida xilma-xil mollar saqlanadigan omborxonalar bo'lgan. Yuk tushirish, ortish va kemalarda eshkakchilik ishlarini qullar bajarganlar. Karfagen harbiy-dengiz kuchlari va yollanma askarlardan iborat kuchli qo'shinga ega bo'lgan. Shahar mustahkam tosh devor va minoralar bilan o'rab olingan edi. Karfagen quldor oqsuyaklar va yirik savdogarlar respublikasi bo'lib, hokimiyat tepasida aslzodalar tomonidan saylab qo'yiladigan ikkita oliy magistr-suffetlar turgan.Magistr lotincha so'z bo'lib o'rgatuvchi, o'qituvchi va boshliq, degan ma'nolarni bildiradi. Miloddan avvalgi III asrga kelib Karfagen biroz zaiflashib qoladi. Ilgari Karfagenga tobe bo'lgan joylar mustaqillikka intilganlar. Endi kuchga to'lib borayotgan Rim Karfagenning zaiflashuvidan foydalanib O'rtayer dengizida o'z mavqeini mustahkamlash uchun Karfagenga qarshi kurash boshlagan. Bu keyinchalik Puni urushi nomi bilan mashhur bo'lgan Rim-Karfagen urushini keltirib chiqargan. Rimliklar Karfagenni Puni deb atar edilar. Puni Finikiyaning lotincha nomi. Birinchi Puni urushi Rim bilan Karfagenning boy Sitsiliya oroli uchun olib borgan kurashidan boshlangan. Sitsiliyaning sharqiy qismi Sirakuza podsholigiga, g'arbiy qismi esa Karfagenga qarar edi. Sirakuza podshosi Agafokl vafot etgach, kampaniyalik yollanma askarlar Sitsiliyaning shimoli-sharqidagi Messanani bosib olganlar. Bu hol urushning boshlanishiga sabab bo'lgan. Sirakuzaning yangi podshosi Giyeron II Messanani qamal qilib, kampaniyalik yollanma askarlarga qarshi kurash boshlagan. Yollanma askarlarning bir qismi Karfagenga, bir qismi esa Rimga yordam so'rab murojaat qilganlar. Har ikki tornon Sitsiliyani qo'lga kiritish uchun tayyorgarlik ko'ra boshlaydi. Rim­liklar Messanaga qo'shin tushirib Karfagenga urush e'lon qiladi. Bu urush miloddan avvalgi 264- yilda boshlanib 23 yil davom etgan. Quruqlikdagi janglarda rimliklar g'olib chiqqan bo'lsalar, dengiz jangida esa karfagenliklarning qo'li baland kelgan. Rimliklar . harbiy-dengiz flotini kuchaytirish maqsadida 120 ta harbiy kemani jihozlab jangga hozirlaydilar. Miloddan avvalgi 260- yili Mila burnidagi dengiz jangida rimliklar Karfagen ustidan g'alaba qozonganlar. Bu jangdan keyin karfagenliklar Sitsiliyadan surib chiqarilgan. Miloddan avvalgi 256- yilda rimliklarning 360 harbiy kemasi Karfagen tomon yo'l olgan. Eknom burnida ikki harbiy flot to'qnashgan. Dengiz jangida rimliklar g'alaba qozonib, Karfagen tuprog'ida urush harakatlarini boshlab yuborganlar. Rim qo'shini quruqlikda ham karfagenliklar ustidan g'alabaga erishganlar. Bu g'alabadan so'ng konsul Mark Atiliy Regun boshliq qo'shin Karfagenda qolib, qo'shinning boshqa qismi Rimga qaytgan. Miloddan avvalgi 255-yili Karfagenning yollanma askarlari Rim qo'shinlariga hujum qilib, ularni tor-mor etgan. Rim konsuli Mark Atiliy Regun asir tushib, qamoqxonada o'lgan. Rim flotining qolgan qismi Rimga qaytishga majbur bo'lgan. Biroq flot Rimga qaytayotib dengizda dovulga uchrab, butunlay halok bo'lgan. Rimliklar katta qiyinchilik bilan qarg'a tumshuqli kemalardan iborat kuchli flot tuzganlar. Miloddan avvalgi 251- yili Egada oroli yaqmidagi dengiz jangida Karfagen floti Rim flotidan mag’lubiyatga uchraydi.

Karfagen Rimga sulh tuzishni taklif etadi. Miloddan avvalgi 241-yili Rim-Karfagen sulhi tuziladi. Sulhga ko'ra Karfagen 10 yil davomida Rimga bar yili 3200 talant miqdorida tovon to'lashi, asirlarni qaytarishi, Apennin orolidagi qabilalardan askar yollamasligi, eng muhimi o'zining Sitsiliyadagi yerlarini Rim ixtiyoriga topshirishi lozim bo'lgan. Miloddan avvalgi 241-yilda tuzilgan Karfagen Rim shartnomasi uzoqqa bormagan. Har ikki davlat O'rtayer dengizining g'arbiy qismida hukmdorlikni qo’Iga kiritish uchun katta tayyorgarlik ko'rganlar. Bu davrda Karfagenda ahvol og'irlashib, qullar va qishloq ahlining qo'zg'oloni boshlangan. Karfagen hukmdorlari zodagonlar lashkarboshi Gamilkar Barkaga qo'zg'olonni bostirishni topshirgan. Gamilkar askarlari qo'zg'o-lonni shafqatsizlik bilan bostirib, qo'zg'olonchilarning katta qismi qirib tashlangan. Miloddan avvalgi 238- yilda rimliklar Karfagendagi bu og'ir vaziyatdan foydalanib, Sardiniya bilan Korsika orollarini bosib olganlar. Ikki o'rtada yana urush chiqish xavfi tug'ulgan. Karfagenliklar Rimga qarshi kurashga tayyorlanish uchun Ispaniyadagi Iberiyani tanlaganlar. Miloddan avvalgi 237-yili Gamilkar o'z qo'shinlari bilan Iberiyaga kelib joylashib, Yangi Karfagen shahrini barpo qilgan. Miloddan avvalgi 229- yilda bo'lib o'tgan janglarning birida Gamilkar halok bo'Igan. Karfagen qo'shiniga Gamilkarning kuyovi Gasdrubal lashkarboshi etib tayinlangan. Gasdrubal keltlar bilan bo'Igan janglarning birida halok boMgan. Gasdrubal vafotidan so'ng qo'shinga Gamilkarning 25 yoshli o'g'li Gannibal lashkarboshi etib tayinlangan. U mohir lashkarboshi va shijoatli jangchi edi. Qadimgi Rim tarixchilaridan biri: „ Gannibal xavfli jangga kirar ekan, mardona harakal qilardi. Xavf-xatar oldida esa nihoyatda ehtiyotkor edi. U har qanday mehnatdan ham jismonan toliqmas yoki ruhi tushmas edi. Issiqda ham, sovuqda ham barobar hli edi. U yumshoq o'rinda yotmasdi, harbiy chakmonga o'ralgan holda askarlari orasida uxlardl. U jangga birinchi bo'lib otlanar, jang maydonidan eng oxirida chiqar edi" deb yozgan ekan. Gannibal miloddan avvalgi 219- yili Rim bilan ittifoqda bo'lgan Sagnut shahrini bosib oladi va shahar aholisini qul qilib sotib yuboradi. Bu voqeadan norozi bo'lgan Rim Yangi Karfagenga elchilar yuborib Gannibalni Rimga topshirishni talab qilgan. Bu talab rad etilsa Rim Karfagenga qarshi urush boshlashini bildirgan.Miloddan avvalgi 218- yili Gannibal o'z qo'shinlari va jangovar fillari bilan Yangi Karfagendan yo'lga chiqib, Pireney tog'laridan oshib o'tadi. Yo'lakay u keltlar bilan jang qilib, Alp tog'lari etaklariga yetib keladi. U 33 kunlik mashaqqatli safardan so'ng Alpning qor va muzli tog'larini oshib o'tadi. Oshib o'tish davrida askarlar, otlar va fillarning ko'p qismi tog'dan jarlikka qulab halok bo'lganlar. Gannibal Shimoliy Italiyaga tushganda 20 ming piyoda, 6 ming otliq va bir necha jangovar fillari qolgan edi xolos. Shimoliy Italiyada kelt qabilalari Gannibalga kelib qo'shiladilar.Gannibal Shimoliy Italiyada turgan Rim qo'shinlarini yengib, janub tomon qo'shin tortadi. U Trebiya yonidagi jangda rim qo'shinlarini mag'lubiyatga uchratadi. Rimliklar Etruriyadagi Arrisiy shahri yonida Gannibal qo'-shinlari yo'lini to'sganlar. Lekin Gannibal qo'shinlari rimliklar kutmagan botqoqlikdan kechib o'tib, ularning orqa tomonida paydo bo'lganlar. Kechib o'tish vaqtida Gannibal ko'zidan ajragan. U minib yurgan yagona fil ham halok bo'lgan. Gannibal qo'shinlari Traziman ko'li yaqinida rim qo'shinlarini qurshab olib qirib tashlaganlar. Lekin u qo'lga tushgan asirlarni o'ldirmaslik haqida buyruq berib, ularni qo'yib yuborgan. Miloddan avvalgi 216- yilda Gannibal qo'shinlari rimliklarning kichik-kichik hujumlarini qaylarib Janubiy Italiyaga o'tib olishga harakat qilgan. Chunki Gannibal Janubiy Italiya, Sitsiliya va Karfagendan maclad olishni ko'zda tutgan edi.

Miloddan avvalgi 216- yilda Gannibal qo'shinlari Janubiy Italiyadagi Kanna qishlog'iga kirib kelganda uning ixtiyorida 40 ming piyoda va 10 ming otliq jangchisi bor edi.Rimliklar Gannibalga qarshi 80 ming piyoda va 6 mingdan iborat otliq qo'shin yuboradilar. Jang maydoni qilib Apuliyaning Kanna qjshlog'i yaqinidan oqib o'tadigan Aufid daryosining etagi tanlangan. Gannibal o'z qo'shinini juda ustalik bilan joylashtiradi. U piyoda qismlarni yarim oysimon shaklda joylashtirib, qabariq Kanna turgan tomonini dushman tomonga qaratadi. Shaklning markaziga ishonchsizroq kelt va iberiy qismlanni joylasntiradi. Uning ikki tomoniga esa karfagenliklardan iborat otliq va piyoda askarlarni joylashtiradi. Jangni yengil qurollangan yordamchi qo'shinlar boshlab berishlari kerak edi. Jang Gannibal rejasi asosida boshlanadi. Rim qo'shinlari Gannibal qo'shinlarining oldingi qabariq qismiga hujum qiladilar. Hujum natijasida qabariq qismining o'rta qismi orqaga chekinib ikki qanotga ajralib rimliklarni o'rab oladi. Shu vaqtda karfagenliklardan iborat piyoda va otliq qo'shin hujumga o'tib rimliklarning orqa tomoniga o'tib oladilar. Rimliklar qurshovda qoladilar. Shiddatli jang boshlanadi. Jangda rimliklarning 58 ming askari qirib tashlanadi. 18 ming kishi asir tushadi. Rim konsuli Emiliy Pavel jangda halok bo lib, ikkmchi konsul Terensiy Varron omon qolgan qo'shinlar bilan Rimga qaytadi. Tanxchilar va kuzatuvchilarning bergan ma'lumollariga qaraganda, Kanna jangi qadiingi zamon urushlari tarixida eng shiddatli janglarning bir bo'lgan ekan. Kanna yonidagi mag'lubiyatdan so'ng Italiyaning markaziy va janubiy qismida yashagan kapulliklar, samnitlar, lukanlar va apullar Gannibal tomonga o'tadilar. Karfagendan madad olgan Gannibal Rim ustiga qo'shin tortadi. Rimni olish uchun qilingan harakat kutilgan natijani bermaydi.

Rim senati 17 dan 70 yoshgacha bo'lgan erkaklarni qo'shinga safarbar qilib, 250 ming askar to'playdi. Rimliklar qo'shinlarni mayda bolaklarga bo'lib dam Sitsiliyada, dam Yangi Karfagenda va Gannibal tomonga o'tgan Italiya shaharlarida urush olib boradilar. Sunday urush Gannibal uchun halokatli edi. Gannibal ittifoqchilaridan ajralib ketadilar. Uning qo'shini tobora kamayib boradi. Yangi Karfagendan qo'shin tortib kelayotgan Gannibalning ukasi Gasdrubal Shimoliy Italiyadagi Metavra daryosi bo'yida bo'lib o'tgan jangda rimliklartomonidan tor-mor etiladi. Gasdrubal ham jangda halok bo'ladi. Miloddan avvalgi 204- yildan boshlab urush harakatlari Shimoliy Afrikaga ko'chiriladi.

Urush harakatlari Karfagenga ko'chgach, Gannibal Italiyadan chaqirih olinadi. Bu davrda rimliklar Ssipion qo'mondonligidagi katta qo'shinni Karfagenga jo'nata-dilar. Miloddan avvalgi 202-yili Karfagendagi Zama shahri yaqi-nidaGannibal boshliq karfagenliklar bilan Ssipion boshliq Nu-midiya podshosining birlashgan qo'shinlari o'rtasida ayovsiz, shiddatli jang boshlanadi. Birinchi va ikkinchi Puni urushlari dav-rida yengilish nimaligini bilmagan Gannibal o'z vatanini dush-manlardan mudofaa qilayotib tor-mor etiladi. Shu bilan miloddan avvalgi 218-yilda boshlangan ikkinchi Puni urushi miloddan avvalgi 201-yilda o'z nihoyasiga yetadi. Karfagen Rimga taslim boMib, uning mulkiga aylanadi. Miloddan avvalgi 201- yilda Karfagen bilan Rim o'rtasida sulh tuziladi. Sulhga ko'ra Karfagen Rimga katta miqdorda tovon to'laydi. Karfagen butun floti va fillarini Rimga berib, qo'shinlarini tarqatib yuboradi. Ayni paytda Karfagen o'zining ko'p rnulklaridan ham ajraladi. Ikkinchi Puni urushidan so'ng Karfagen Rim qara-mog'idagi davlatga aylanib mustaqilligidan ajraladi. Gannibal esa Zama mag'lubiyatidan so'ng o'z vatanini tark etib, Suriyaga ketishga majbur bo'ladi. U yerdan Kichik Osiyoning shimolidagi Vifmiyaga o'tib, o'sha yerda yashaydi. Viflniya shohi uni rimliklarga tutib berishga ahd qilganini eshitib, miloddan avvalgi 183-yili zahar ichib o'ladi. Milodiy I –II asrlarda qullar mehnati quldorlar uchun foydali emasli ma’lum bo`ldi. Ko`plab quldorlar qullarni yer ijarachilarga aylantira boshlashadi. Ana shu yerlarda ijarachilar dehqonchilik bilan shug’ullanishardi. Ular yerga qancha iyaxshi ishlov bersalar, hosilning shuncha ko’p ulushi o’zlariga nasib etardi. Mayda yer ijarachilari kolonlar deb atalgan. Yerdan foydalanganlik uchun ular yer egasiga o’zlari yetishtirgan mahsulotlar bilan to’lov berishardi. . Ayrim yer egalari xo’jaliklarni yuritish uchun qullarga kichik yerlarni mustaqil yuritishga mehnat qurollari ,urug’lik va oilasi bilan birga yashashga ruxsat berishardi. Bunday qullar “kulbali qullar ” ya’ni uy-joyli qullar deb nomlangan. Ular ham yerdan foydalanish uchun haq to’lashardi, ammmo o’zlarining taqdiri xo’jayinlarining qo’lida bo’lgan.



Rimliklarning sevimli tomosholaridan biri gladiatorlar jangi bo’lgan.Aksariyat gladiatorlar qullar yoki jinoyatchilar bo’lishgan .Ularga maxsus yopiq maktablarda ta’lim berishar, so’ngra bir-birlari bilan olishishga , tomoshabinlar ko’nglini xushlashga majbur qilishardi. Har bir jang so’ngida tomoshobinlar yengilgan gladiator tirik qolish- qolmasligini hal qilishardi. Agar tomoshabinlarning ko’pchiligi o’ng qo’lining bosh barmog’ini yuqoriga ko’tarsa – yengilgan gladiator tirik qolgan ,aksincha pastga qaratishsa – uni tomoshabinlar ko’z o’ngida o’ldirib tashlashardi.Janglar ulkan tosh stadionlar yoki amfiteatrlarda bo’lib o’tardi. 50 ming tomoshabin sig’adigan Kolizey eng katta amfeteatr bo’lgan.Ba’zida gladiatorlar katta-katta guruhlarga jang qilishgan shunda sahna jang maydoniga o’zshab qolardi. :o’ldirilgan yaralangan va jong berayotgan gladiatorlar hamma yoqda ag’anab sochilib yotardi. Yanada qiziqarli bo’lishi uchun gladiatorlar janglari kuchi teng raqiblar o’rtasida o’tkazilgan. Birovida faqat qilich va qalqon bo’lsa ,boshqasida to’r va changak(uch ayrili nayza )bo’lgan .To’r va changak bilan qurollangan gladiator o’zini hech nasa bilan himoya qila olmasa ham u raqibini to’r bilan o’rab tashlashi va changak bilan o’ldirishi mumkin edi. Gladiatorlarning yovvoiy arslonlar, qoplonlar, darg’azab xo’kizlar bilan janglari ham o’tkazilgan Rimlik quldorlar behudaga:”Qullar qancha bo’lsa- dushmanlar shunchadir”, deyishmagan. Spartak boshchiligidagi qullar qo’zg’aloni qadimgi dunyoda eng ommaviy va uyushgan qo’zg’alonlardan biri bo’lgan.Rim armiyasidagi a’lo xizmatlari uchun Kapuya shahridagi gladiatorlik maktabiga sotib yuborilgan frakiyalik qul-Spartak m.avv. 74 yilda boshlangan qo’zg’alonga rahbarlik qildi. Shunda Spartak va uning 200 ga yaqin tarafdorlari qorovullarga xujum qiladilar va turmadan qochib chiqadilar. Shaharda yashirinish imkoniyati bo’lmaganligi sababli ular Vezuviy tog’idagi poyalarga chiqib oladilar .Asta-sekin egasidan qochgan boshqa qullar ularga kelib qo’shila boshladi,qo’zg’alon ko’targanlar safi kengaydi. Ko’p o’tmay ular 10 ming kishiga yetdi.Qo’zg’alon ko’targan qullarni tor-mor etishga jo’natilgan 3000 askarlik qo’shin Vezzuviy tog’lari yaqinida harbiy lager tikladi. Qamal boshlandi, ammo Spartak kutilmagan va dadil rejani amalga oshirdi.Qullar uzum novdalaridan narvon to’qib ko’rinmaydigan tarafdan cho’qqidan pastga tushib oldilalr. Spartakka qarshi tajribali sarkarda Mark Krass boshchiligi ko’p ming somli qo’shin jo’natildi. M.avv.71 yilning bahorida ro`y bergan xal qiluvchi jangda Spartak lashkari tor –mor etildi, uning o`zi esa ana shu jangda xalok bo`ldi. Bir necha asirlar xojlarga mixlab osib o`ldirib tashlandi. Qo`zg`olon ko`targanlarning alohida to`dalari esa tag`in o`n yil kurashni davom ettirdi.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa