Reja: Qadimgi tarixni o’rganish



Download 199.63 Kb.
bet2/5
Sana11.01.2017
Hajmi199.63 Kb.
1   2   3   4   5

Savol va topshiriqlar:

  1. qadimgi Mesopotamiya aholisining asosiy mashg`uloti nima?

  2. Mesopotamiya qadim zamonlarda qanday atalgan?

  3. Navoxodonosor II hukmronligi davrida Yangi Bobil podsholigida qanday o`zgarishlar ro`y bergan?


Mavzu: Old Osiyo davlatlari va ularning qo`shnilari
Reja:



  1. Qadimgi Xett podsholigi

  2. Qadimgi Ossuriya davlati

  3. Urartu podsholigi

  4. eng qadimgi Finikiya va Falastin davlatlari



Miloddan avvalgi II mingyillikda Old Osyo hududida o`lkada yashagan xalqlarni birlashtirgan ilk davlatlar vujudga kela boshladi, jumladan: Xett, Mitanni, Ossuriya, Urartu, Finikiya shahar –davlatlari. Bu davlatlar doimiy bosqinchilik va mudofaaa urushlarida kun kechirishgan. Taxminan mil. avv. XVIII asrda kichik Osiyo markazida(hozirgi Turkiya) xettlar degan shimollik xalq o`z davlatiga asos soladi. Xattusas shahri ana shu davlatning poytaxti bo`lgan aholining asosiy mashg`uloti dehqonchilik va chorvachilik edi. Jangovor aravalr va qoq o`rtasida temir uchlik o`rnatilgan qalqonlardan foydalanishgan. Hozirgi suriya hududida vujudga kelgan qo`shni Mitanni podsholigi xettlarning xafvli raqibiga aylandi. Urushlarda Mitanniliklar otliq qo`shinlardan foydalanioshgan xettlar poytaxti Xattusasni bosib olish chog`ida otliq qo`shin xal qiluvchi rol o`ynagan edi. Shunday bo`lsada, mil. avv. XIV asr boshlarida Xettlar podsholigi tag`in kuchaya boshladi. Faqat Ossuriya taxddi xafv –xatari ostida xettlar misr hukmdori bilan sulh tuzishga majbur bo`ladilar. Ossuriyaliklar Bobilni bosib oladilar, ammo xettlar ularning tazyiqini to`xtatishga muyassar bo`ladilar. Mil. avv. XIII asr oxirida tarixdanoma’lum xalqlar (ularni “dengiz xalari” deb atashgan) xettlar poytaxtini bosib olib, butunlay vayronaga aylantirdi. Ossuriyaliklar jangari xalq bo`lgan. Mil .avv. XIII asrda podsho Salamansar hukmronligi davrida Ossuriya podsholigi o`z ravnaqining yuqori cho`qqisiga erishadi. Mil. avv. VIII –VII Ossuriya podsholigi qayta yuksalgan davrda Bobil, Bibl, Tir, Sidon va Falastnning bir qismi ham bosib olinadi. Hukmdorlarning haddan tashqari shavqatsizligi sababli Ossuriya poytaxti Nineviyani “qonga botgan shahar” yoki “sherlar darasi” deya ta’riflashgan. Oshshurbanipal hukmronligi yillarida Nineviyada Old Osiyodagi eng yirik sopol taxtachalardan iborat bo`lgan kutubxona jamlangan edi. Mil. avv. 627 –yilda dastlab Bobil, so`ngra Midiya Ossuriyadan ajralib chiqdi . so`ngra Bobil va Midiya birlashib, bir hamla bilan Oshshur va Nineviyani mil. avv 612 –yilda zabt etishdi. Mil. avv. 605 –yili Ossuriya armiyasi batamom qirib tashlangandan keyin bu davlat xam zavolga yuzlandi. Urartu davlati Kavkaz ortida, Van, Urmiya va Sevan ko`llari oralig`ida joylashgan edi. Aholisini urartlar deyishgan Urartu qo`shinlari to`g`ridan –to`g`ri janglarga kirmaslik taktikasiga amal qilardilar. Mil. avv. IX asrda Sardur hukmronligi davrida Urartu davlati gullab yashnadi. Tushpa shahri Urartu davlat poytaxtiga aylanadi. Ammo mil. avv. 704 –yilda Ossuriyaliklar qo`shinlari urartlar armiyasini tor –mor etib tashlaydi. Teyshebaini shahridagi qal’a ishg`ol etildi va vayron qilib tashlandi. Uni ko`chmanchi skif qabilalari va Midiya podsholigi o`ziga tobe ayladi. Mil. avv. 590 –yilda Urartu podsholigi ham tarix sahnasidan ketdi. Qadim zamonlarda O`rtayer dengizining sharqiy qirg`og`i bo`ylab hozirgi Livan hududida va Suriyaning bir qismida joylashgan edi. Finikiyaliklar kemasozlikda usta bo`lganlar. Kedr yog`ochidan kemalar yasashardi. Kedr qatroni (smolasi) mumiyo tayyorlash uchun Misrga keltirilardi. Savdo –sotiq Finikiyaning asosiy mahg`ulotlaridan biri bo`lgan. O`rtayer dengizi sohillarida Tir, Sidon, Ugarit singari yirik dengiz bo`yi shaharlari vujuda keldi. Mil. avv II mingyillikdayoq ular Kipr oroli va Kichik Osiyo sohillaridan koloniyalarga asos soldilar. Mil. avv. X –IX asrlarda Finikiyada Tir –Sidon podsholigi vujudga kelgan. Mil avv. VII asrda bu davlatni Ossuriya podsholigi bosib oldi. Mil. avv. X asrda Finikiyada 22 undosh xarfdan iborat bo`lgan alifbo yaratildi. Yunonlar ana shu alifboni o`zlashtirib oldilar. Ularga unli xarflarni ham qo`shib qo`ydilar. Mil. avv. II mingyillik o`rtalarida falastinga qadimgi yaxudiy qabilalari ko`chib kelganlar. Mil. avv. IX asrda Falastin hududida Isroil podshligi vujudga keldi. Keyinchalik u Yaxudiya podsholigiga birlashtirildi. Isroil podsholigi Ossuriyaliklar zarbasidan parchalanib ketdi. Mil. avv. 586 –yilda Yaxudiya Bobil podsholigi tomonidan bosibb olindi. Qadimiy Yahudiylarning afsonalari diniy kitoblarga yozib borilgan. Bu kitoblar to`plami “Bibliya”ga jamlangan. Bu so`z yunonchadan “Kitob” degan ma’noni anglatadi. “Bibliya”da olam yer yuzidagi ilk odamlar –Odam ato –Momo havo yaratilishi, yer yuzini to`fon tutganligi haqida va boshqa rivoyatlar mavjud.


Savol va topshiriqlar:


  1. Old Osiyoda ilk davlatlar qachon vujudga kela boshlagan?

  2. xett podsholigi qay tariqa tashkil topgan?

  3. Ossur podshosi Ashshurbanipal nimasi bilan nom qoldirgan?

  4. Urartuning ravnaqi va zavol topishining sababi nimada?


Mavzu: Ahamoniylar davlati
Reja:


  1. Ahamoniylar davlatining tashkil topishi.

  2. Doro I davrida Eron.

  3. So'nggi ahamoniylar davrida Eron.

  4. Yunon-makedonlarning sharqqa yurishi va Eron saltanatining qulashi.

Qadim zamondan boshlab Urmiya ko'lining janubiy tomonlarida parsua qabilalari yashar edilar. Miloddan avvalgi VIII—VII asrlarda ular Elamga ko'chib ahamon urug'idan chiqqan sardor atrofida birlashganlar. Ular dastlabki podsholari Kayxusrav I davrida Ossuriyaga, Kambiz davrida (600—559) Midiyaga itoat etganlar. Kambiz bilan Midiya shohi Astiagning qizi o'rtasidagi nikohdan Kayxusrav II dunyoga keladi. Kambiz vafot etgach, Parsua taxtiga Kayxusrav II o'tirib, miloddan avvalgi 559- yilda Pasargada shahrini qurib, uni davlat poytaxtiga aylantiradi. Miloddan avvalgr553—549-yillarmobaynida olib borilgan urushlarda Kayxusrav bobosi Astiag qo'shinlarini yengib, Midiya va Elamni Parsuaga qo'shib oladi. Shu tariqa ahamoniylar urug'i asos solgan Parsua. — ya'ni Eron davlati tashkil topadi. Kayxusrav II g'arbda Lidiya shohi Kraz qo'shinlarini, shirnolda armanlarni yengib, butun Kichik Osiyoni bosib oladi. Lidiya poytaxti Sard! talanib, shoh Kraz asir olinadi va o'ldiriladi. Miloddan avvalgi 545—530-yillar orasida Eron shohi Bobilni ham bosib olib, Hind daryosigacha bo'lgan yerlarni istilo qiladi. Kayxusrav II ning miloddan avvalgi 530—529- yilda Turonga qil-gan yurishi eroniylarning massagetlardan yengilishi va ,,Kayxus-rav"ning o'ldirilishi bilan tugaydi. Kayxusrav IJ o'ldirilgach, Eron taxtiga uning o'gli Kambiz.II o'-tiradi. Kambiz II miloddan avvalgi 529—522- yillardagi faoliyati davrida itoat ettirilgan mamlakatlar va Erondagi isyonlarni shaf-qatsizlik bilan bostiradi. Miloddan avvalgi 522- yili u Misrni bosib oladi. Uning Efiopiyaga uyushtirgan harbiy yurishi muvaflaqiyatsizlik bilan tugaydi. U Misrda ekanida Gaumata boshliq eroniylar isyon ko'taradilar. Isyonni bostirish uchun Eronga qaytayotgan Kambiz II miloddan avvalgi 522- yili yo'lda o'ldiriladi.



Kambiz II o'ldirilgach, Gaumata Eron taxtiga o'tirib, yetti. oy podsholik qiladi. Lekin ko'p o'tmay miloddan avvalgi 522-yil 29-sentabrda fitnachilar tomonidan o'ldiriladi. Gaumata o'ldirilgach, Eron taxtiga ahamoniylar urug'idan bo'lgan Doro I o'tiradi (miloddan avvalgi 522-^486- yillar). Doro I podsholigining dastlabki yillarida Bobil, Misr, Elam, Turon va boshqa mamlakatlarda boshlangan qo'zg'olonlarni shaf-qatsizlik bilan bostiradi. Doro I itoat ettirilgan mamlakatlarda biroz osoyishtalik o'rnatgach, bir qator islohotlar o'tkazishga kirishadi. U mamlakatni 20 ta satraplikka — viloyatga bo'lib, ularning har biriga alohida noib tayinlaydi. Viloyatlardagi qo'shinga harbiy sarkardalar boshchilik qilib, davlat amaldorlari ular ustidan kuchli nazorat o'rnatganlar. Butun mamlakat satrapliklarida »podshoning ko'zi va. qulog'i" deb nom olgan nazoratchilar faoliyat ko'rsatganlar. Har bir shubhali kishi qattiq nazorat qilinib, jinoyatiga yarasha jazolangan, hatto o'ldirilgan ham. Mamlakat viloyatlari o'rtasidagi aloqalarni yaxshilash uchun tosh yotqizilgan nshoh yo'llari" qurilgan. Bu yo'llar Pasargadadan mamlakatning turli burchaklariga tarmoqlanib ketgan edi, yo'llarda, bekatlar,.karvonsaroylar, korizlar qurilib, ularni otliq soqchilar qo'riqlab turgan. Erondan tashqaridagi tobe mamlakatlardan xiroj solig'i -undirilgan. Doro I Misr, Milet, Bobil, Elam, Turon va boshqa joylarda ko'tarilgan isyonlarni shafqatsizlik bilan bostirgan va isyonchilarni jazolagan. Doro I podsholigining so'nggi yillarida eroniylar Frakiya va Makedoniyani bosib olganlar, Yunonistondagi Afma va Sparta eroniylarga qattiq qarshilik ko'rsatgan. Sharqda eroniylar Hind daryosining o'rta va quyi oqimidagi yerlarni bosib olganlar. Doro I ning Turon va Qora dengiz shimolidagi skiflar yurtiga, Yunonistonga uyushtirgan istilochilik yurishlari eroniylarning mag'lubiyati bilan tugagan. Miloddan avvalgi 486- yili Misrda eroniylarga qarshi qo'zg'olon 1 boshlanadi. Doro I qo'zg'olonni bostirishga ulgurmay miloddan avvalgi 486- yili 64 yoshida vafot etadi. Doro 1 vafot etgach, taxtga uning o'g'li Kserks o'tiradi. U Eronda miloddan avvalgi 486-yildan miloddan avvalgi 465- yilgacha podsholik qilgan. Miloddan avvalgi 484—481-yillarda Misr va Mcsopotamiyada -juda katta isyonlar ko'tarilib, Kserks ularni.juda qiyinchilik bilan bostiradi. Miloddan avvalgi 480- yilda Kserks juda katta qo'shin bilan Yunonistonga bostirib kiradi. Eron qo'shinlari yana Frakiya bilan Makedoniyani jangsiz bosib oladilar. Shimoliy Yunonistonni ishg'ol qilgan eroniylar Fermopil shahri ostonasiga kirib keladilar. Fermopil mudofaasiga Sparta podsbosi Leonid boshchilik qilib, uning qo'shinlari dushmanm O'rta Yunonistonga o'tadigan yo'lni to'sib turar edi. Leonid b'z qo'shinlari bilan ikki kun davornida eronliklarning hujumini qaytarib turadi. Ammo fessaliyalik bir xoin katta boylik evaziga eron qo'shinlarini tog' so'qmoqlari orqali yunon qo'-shinining orqa tomoniga olib o'tadi Leonid 3100 kishidan iborat sparta jangchilari bilan jangga kiradi. Jang ikki kecha-yu ikki kunduz davom etadi. Ayovsiz jangda Leonid va uning jangchilari qah-ramonlarcha halok bo'ladilar. Eroniylar O'rta Yunonistonga bostirib kiradilar va Afmaga yaqinlashadilar. Afma aholisi Salamin oroli va Peloponnesga ko'chiriladi. Afma eroniylar tomonidan ishg'ol qilinib, yondiriladi. Ammo jang Salamin bo'g'ozida davom etib, eroniylarning mag'lubiyati, yunonlarning g'alabasi bilan tugaydi. Bu mag'lu-biyatdan so'ng eroniylar Yunonistondan ketishga majbur bo'ladilar. Yunon-Eron urushi to'xtab-to'xtab miloddan avvalgi 449- yilgacha davom etib, eroniylarning mag'lubiyati bilan yakunlanadi. Miloddan avvalgi 449- yil Suzada bo'lgan ,,Kalliy sulhi" ga binoan Eron Kichik Osiyodagi ko'p joylaridan ajralib, uning harbiy-dengiz floti Egey dengizida suzishdan mahrum etiladi. Miloddan avvalgi 465-yili Kserks o'ldirilgach, Eron taxtiga birin-ketin Artakserks I (460-424), Doro II (423-404), Artak-serks II (404-358), Artakserks III (358-336) va Doro III (336-330) kelib ketadilar. Bu davrda Eron kuchsizlanib ko'p o'lkalarda qo'zg'olonlar avj olib ketadi. Bu qo'zg'olonlarning ba'zilari shafqatsizlik bilan bostiriladi. Ayni paytda Kariya, Lidiya, Kilikiya, Hindiston, Xorazm va boshqa mamlakatlar Eron tobeligidan chiqib ketadilar. Miloddan avvalgi 336-yili Filipp II o'ldirilgach, Makedoniya taxtiga uning o'g'li Iskandar o'tiradi. Miloddan avvalgi 334- yili Iskandar 30 000 piyoda, 5000 otliq askar va 160 harbiy kemadan iborat kuch bilan Kichik Osiyoga o'tib, Eronga umsh e'lon qiladi. Miloddan avvalgi 334—332- yillardagi dahshatli janglar natijasida Iskandar Kichik Osiyo, Kilikiya, Suriya, Finikiya va Palastin kabi davlatlarni bosib oladi. Iss yonidagi jangdan so'ng Eron shohi xolin, bola-chaqasini tashlab, Markaziy Eronga qochib ketadi. Uning butun oilasi Iskandarga asir tushadi. Misr fskandarga urushsiz taslim bo'ladi.

Miloddan avvalgi 331- yil 1- oktabrda Gavgamel yonidagi dah­shatli jangda Eron qo'shinlari yana tor-mor etiladi. Shundan so'ng ikki daryo oralig'i va unga tutash bo'lgan Bobil, Suza, Persepol, Eron poytaxti Pasargad yunon-makedon qo'shinlari tomonidan bosib olinadi. Doro 111 qolgan qo'shinlari bilan Ekbatanga chekinadi. Iskandar esa eroniylarni ta'qib qilib boraveradi. Ekbatanga Iskandarni kelayotganini eshitgan Doro III Baqtriyaga qochib ketadi. Baqtriya satrapi Bess o'z qarindoshi Doro 111 ni o'ldirib, o'zini Artakserks IV norm" bilan Eron shohi deb e'lon qiladi. Ko'p o'tmay Bess Iskandar tomonidan ushlanib qattiq qiynoqqa solib o'ldiriladi. Miloddan avvalgi 329—327-yillarda Iskandar Turonning bir qismini, 327—325- yillarda esa Hindistonning g'arbiy viloyatlarini bosib oladi. U 325- yili Ikki daryo oralig'iga qaytib, Bobilni buyuk saJtanatining markaziga aylantiradi. Iskandar buyuk saltanatni ikki yildan oshiqroq boshqaradi. Qadimgi dunyoning buyuk sarkardasi va shohi tez orada betob bo'lib, ehtimol zaharlanib miloddan avvalgi 323- yilda vafot etadi. Iskandar tuzgan bu ulkan davlat mustahkam emas edi. Ayni paytda bu davlatni boshqara oladigan Iskandarzodalar ham yo'q edi. Shu tufayli bu ulkan davlat parchalanib, uning o'rnida bir qancha mayda davlatchalar tashkil topdi. Ularni Iskandarning lashkarboshilari bo'lib oladilar. Eronda esa Salavkalar davlati tashkil topadi.



Savol va topshiriqlar:

  1. Qadimgi Eron aholisi va ularning mashg`ulotlari nimalar bo`lan?

  2. Fors davlatiga kim asos slogan?

  3. Dori I ning qanday islohotlari mavjud?


Mavzu: HIndiston sivilizatsiyalari mil. avv. I mingyillikda Hindiston
Reja:


  1. Qadimgi Hindistonning aholisi

  2. Hind tabaqalari

  3. mil. avv. I mingyillikda Hind davlatlari

Hindiston eng qadimdan ma’lum bo’lgan o’lkalardan biridir. Hindiston o’lkasi insoniyatning ilk vatanidan hisoblanadi. U osiyoning janubida joylashgan davlatlardan biridir. Uning tabiy –ati shimolda mo’tadil janubi esa juda issiq u yerda hatto qor deyarli yog’maydi . Mamlakatning har tomonidan jumladan



Shimoldan Himolay tog’i qolgan uch tomonini esa Hind okea- Ani Eriteriya dengizi , Bengal korfazi suvlari bilan o’ralgan .Markazini esa Dekkan tog’lari egallagan . Uning hududidan Hind , Gang , Jamna, Braxmaputra va boshqa daryolar oqib o’tadi . Eng qadimgi Hindistonda Hind daryosi oqib o’tgan bo’lib uni Sanskrit tilida sindzu , Pushtu tilida abasin -yaniy daryolar otasi deyishgan. Hindistondan Panjob va Mazenjodoro yodgorliklari topilgan . U Hindistondagi shahar harobalaridan bo’lib chiqqan . Xarapa va Maxenjodoro mil.avv. III mingyillikga va II mingyillikning o’talarida mavjud bo’lgan .Har ikki shahar ham qala’lari qalin , baland minorali mudofa Devorlari bilan muhofaza qilingan , u yerdan Iyeroglif va Tosh torozilar topilgan . Mil, avv 16 -13 asrlar orasida xarapa

va maxenjodoro shaharlari harobazorga aylanib inqirozga yuz tutgan. Eng qadimgi Hindiston madanyatining vujudga kelishi ibtidoiy jamoa davriga to’g’ri keladi . Qadimgi hind madanyati ularning xo’jaligi bilan chanbarchas bog’liq bo’lgan . Hind va Panjob viloyati eng qadimgi hind madaniyatining beshigi hisoblanadi . Yozuv eng qadimgi hind madaniyatining ajralmas Qismi bo’lgan . Qadimgi hind alifbosi 700 ga yaqin belgidan Iborat ekanligi aniqlangan . Tekshiruvchilar bu yozuvni o’qishga urunganlar lekin bu hozircha bu urunishlar yaxshi natija bergani yo’q . Qadimgi hindistonda haykaltaroshlik ham rivoj topgan. Bu jihatdan harappa va mahenjodorodan topilgan. Erkak kishi , raqqosa ayol va boshqa haykallar diqqatga sazovordir . Mil. avv. III -II mingyilliklarda Hind voxasida hisobsananing o’nlik tizimi mavjud ekan .Eng qadimgi Hindistonda me’morchilik ham rivoj topgan edi. Qadimgi Hind ustalari zargarlik , naqqoshlik va tasviriy san’atning boshqa sohalari ham katta yutuqlarga erishilgan . Eng qadimgi hindlar o’zlariga xos madaniyat yaratib ,bu bilan jahon madaniyati xazinasiga o’zlaring barakali hissalarini qo’shganlar. Qadimgi hindlar qanday yumush bilan shug`ullanishiga qarab to`rt guruhga ajralganlar. Bular tabaqalar yoki kasta yoki varna deyilgan. Jumladan: Kohinlar –braxmanlar, Jangchilar –kshatriylar, dehqon hunarmand va savdogarlar –vayshilar, xizmatkor va qullar –shudralar deb atalgan. Hech qanday kastaga kiritilmagan kishilar ham bo`lishgan ular –chandallar deb atalgan. “Chandal” so`zining ma’nosi “hazar qilinadiganlar”. Miloddan avvalgi I mingyillikda Hindistonda bir necha davlatlar vujudga keldi. Bular: Magadha, Koshala, Malla va boshqalar. Makedoniyalik Iskandar O`rta Osiyoni zabt etganidan so`ng mil.avv. 327 –yilda Panjob o`lkasi hududida bstirib kiradi.Aleksandr katta qiyinchiliklar bilan Hind vohasigacha yetib boradi. Mil. avv. 325 –yilda Bobilga qayitb keladi. Mil. avv. 318 –yilda yunon –makedon qo`shinlari Hindistondan butunlay quvib yuboriladi. Ularni quvishda mashhur sarkarda Chandragupta boshchilik qiladi. U shimoliy Hindistondagi barcha mayda davlatalarni birlashtirib Maurya davlatiga asos soladi. Pataliputra shaxri esa Maurya davlatining poytaxti bo`ladi. Mil. avv. III mingyillikda Ashoka davrida Maurya rivojlanishida yuksak pog`onaga erishdi. Amma keyinchalik ularni Kushon podsholigi, so`ngra eftaliylar bosib olshgan. Mil. avv. I mingyillikda Hindistonda ilm –fan rivoj topgan. Hindlar 360 kundan tarkib topgan uyosh kalendarini tuzganlar shuningdek, ular “nol”ni ifodalovchi maxsus belgini o`ylab topganlar. Ushbu mamlakatda o`ylab topilgan hindlarning o`zi “qo`shinning to`rt turi” deb ataydigan o`yin hozirda jahonda shaxmat deb atalmoqda. Hindlar birinchi bo`lib shakarqamishdan shakar olganlar. Qadimiy hind tili asosida yangi adabiy til bo`lmish sanskrit ishlab chiqildi. “Mahobharat”, “Ramayana”, “Panchatatra” eposhlari to`qilgan. Shu bilan birga yangi buddaviylik dini yaratilgan. Ushbu dinga Siddhartha Gautama asos solgan.Rivoyatlarga ko`ra Siddhartha Gautama shaxzoda bo`lib 20 yoshga to`lguncha otasi saroyida betashvish rohatda yashagan. So`ng sayohatga chiqib budda diniga asos solishga kirishadi. Bir kuni orif Budda inson son –sanoqsiz marotaba tug`ilishi va vafot etishini tushunib, keyingi hayotda odamning kim bo`lib tug`ilishini ham uning sa’y –harakatlari va amallariga bog`liqdir degan. Budda va uning izdoshlari bo`lgan buddaviylar inson yolg`on so`zlamasligi, mol –davlat to`plamasligi, tirik mavjudodlar qonini to`kmasligi lozimdegan aqidaga rioya qilishgan. Mil. avv III asrda buddaviylik jahon dinlaridan biriga aylandi.

Savol va topshiriqlar:


  1. Hindistonda ilk sivilizatsiya qachon qayerda vujudga kelgan?

  2. Mil. avv I mingyillikda qanday davlatlar bo`lgan?

  3. Hindlarning eng ahamiyatli kashfiyotlari va ixtirolari nima?


Mavzu: Xitoyning qadimgi sivilizatsiyalri. Mil. avv. III –I asrlarda Xitoy.
Reja:


  1. Xitoydagi sivilizasiya kurtaklari

  2. “Gala podsholiklar” davri

  3. Markazlashgan davlatning tashkil topishi

  4. Qadimgi Xitoy madaniyati.


Xiytoy haqida so’z yuritganda Misr, Mesopatamiya va Hindiston kabi ilk sivilizasiyalar xuanxe va Yansizi daryo bo’ylarida m.avv. III-II ming yilliklarda kurtak yoya boshladi. Qadimgi Xitoy davlati esa Xuanxe daryosining o’rta oqimida vujudga keladi. Xitoyliklar tili bilan aytganda “beqaror daryo” “minglab ofatlar daryosi” sanalgan Xuanxe o’zani tez-tez o’zgarib turardi. O’rtacha har ikki –uch yilda bir marta kuchli va sertalofat suv toshqinlari bo’lib turardi.M.avv. III ming yillikda Xitoyda qabilalar ittifoqlari paydo bo’la boshladi. M.avv. II ming yillik oxirida Ittifoq- shahar yagona davlatga birlashdi, bu davlat nomi ham uning bosh shahri nomi kabi “Shan ” deb atalgan. M.avv. II ming yillik oxirida Shanga qo’shni Chjou qabilasi bostirib kiradi, uning hukmdori Shan yerlarini o’zinikiga qo’shib oldi va “Chjou” degan katta davlatni barpo etdi. Davlat ulkanligi bois hukmdorlar uni “Zafaryor” yoki “O’rta podsholik” deb, o’Zlarini esa “Osmon o’g’illari ” deb atashgan. Xitoyda asosiy dehqonchilik ekinlari - javdar va bug’doty bo’lgan, keyinchalik Xitoyliklar sholi yetishtira boshladilar, sholi urug’i Hindistondan keltirilgan. Ekiladigan uchastka ko’llatib sug’orilgan, ko’chatning bo’yi-20-25 sm bo’lganida dalalarga o’tqazilgan. Sholipoya 5-10 sm qalinlikda ko’llatib sug’oriladi. Taxminan 100 kundan keyin sholi pishinb yetiladi, hosil yig’ishtirib olinadi. Xitoy aholisi keyinchalik “choy “ daraxtini ham yetishtira boshladi. Tut daraxti yetishtirish Xitoy aholisining asosiy mashg’ulotlaridan biri bo’lgan . Tut bargi bilan ipak qurti boqilgan. M.avv. VIII-VII asrlarda Chjou davlatida markaziy hokimiyat zaiflasha boshladi. M.avv VII-V asrlardagi katta davr tarixda “Gala podsholiklar” davri nomini olgan Xitoyda ayni mahalda “kurashayotgan podsholiklar” davri ham boshlanadi.”Zafaryor ”imperiyaning oliy hukmdorlari bilan ajralib chiqqan davlatlar hukmdorlari o’rtasida boshlangan urushlar ikki yuz yildan uzoqroq davom etdi. Sin davlati hukmdori o’zining barcha raqiblarini yo’q qilib tashlab, m.avv. III asrda yogona davlat tuzishi bilan yakunlandi.Sin davlati Xitoyni o’z hokimiyati ostida birlashtirdi. Shundan keyin bu hukmdor Sin Shixuandi (m.avv 246-210yy) nomini qabul qilgan, bu nom “Sinnning birinchi hukmdori”degan ma’noni bildiradi. O’z davlati hududini 36 viloyatga taqsimlagan hukmdor har biriga imperator noiblatini rahbar e’tib tayinladi. Sin Shixuandi hali o’zi tirikligidayoq o’ziga atab maqbara qurushga farmon beradi. Maqbarani 720 ming odam 37 yil mobaynida bunyod etgan . Maqbara tubi bir necha km2 maydonni egallagan. Sin Shixuandi qabridan imperatorni “qo’riqlash” uchun olti mingta sopol askarlar haykalchalari ham topilgan. Sin Shixuandi hukmronligi davrida Xitoyda ko’chmanchi xunlarning ahyon-ahyondagi xujumlaridan himoyalanish uchun buyuk Xitoy devorini bunyod etish boshlab yuboriladi. Devorning balandligi 12m, kengligi 5m, uzunligi esa qariyb 4 ming kmni tashkil etadi. M.avv. 206 yilda Sin sulolasiga qarshi dehqonlar qo’zg’aloni boshlandi.Unga Lyu Ban degan kishi boshchilik qilgan qo’zg’alonchilar poytaxtni egallab Xan sulolasi boshchiligida yangi davlat barpo etdilar Bu davlat imperatori U Di hukmronligi davrida (m.avv 140-87yy) eng qudratli davlatga aylangan .Bu davlat milodiy 220 yilga qadar mavjud bo’lgan. Og’ir ahvoldan norozilik tariqasida keyinchalik dehqonlar qo’zg’alonlariga aylanib ketuvchi uyushmagan g’aloyonlar vujudga kelardi. Jumladan, “qizil qoshlilar”qo’zg’aloni nomini olgan qo’zg’alon ko’tarilgan. Chunki, ular o’z odamini adashtirib qo’ymaslik uchun qoshlarini qizil rangga bo’yab olgan edilar. M.avv II asrda eng yirik “sariq ro’mollilar ” qo’zg’aloni bo’ldi. Xunlar xujumlari zo’rayishi bilan davlat ham kuchsizlanib qoldi. Milodiy IV asrda Xitoy imperiyasi uchta podsholikka ajralib ketdi. Qadimgi Xitoyda iyeroglif shaklidagi yozuvlar bo’lgan. Avvaliga Xitoyliklar bambukka yzishgan.Bundan 2.5ming yillar muqaddam bambuk o`rnida ipakdan foydalanishga o`tildi. Mil. avv I asrda qog`oz ixtiro qilindi. Xitoyliklarning eng ajoyib uixtirolaridan biri kompas bo`lgan. U magnitlangan temirdan yasalgan uzun dastali kattakon qoshiqni eslatar edi. Bu moslamani kataklarga ajratilga zarhallangan yog`ochga o`rnatishgan. Uning dastasi esa hamma vaqt janubni ko`rsatgan xitoyda zilzilani oldindan aytib beruvchi seysmograf ham ixtiro qilingan edi. Xitoy olimlari tarix, astronomiya va tibbiyotga oid ko`plab asarlar yaratgan.
Savol va topshiriqlar:


  1. Qaysi daryolar oralig`ida Xitoyda ilk sivilizatsdiya vujudga kelgan?

  2. Xitoyni yagona davlatga birlashtirgan hukmdorni aniqlang?

  3. Xitoyliklarning ixtiro va kashfiyotlari aniqlang?


Mavzu: Antik tarix boshlanishi. Qadimgi Yunoniston ravnaqi.

Afinada demokratiya.


Reja:


  1. Qadimgi Yunoniston.

  2. Eng qadimgi shahar –davlatlar.

  3. Demokratiyaning shakllanishi.


Qadimgi Yunoniston –Bolqon yarimoroli va O`rtayerorollaridagi qadimgi yunon davaltlarining umumiy nomi. Qadimgi yunonlar bu mamlakatni Ellada o`zlarini esa ellinlar deb atashganlar.shimol tarafdan tashqari bu hududlarni qolgan uchu tomoni O`rtayer dengizi bilan qoplangan. Yunonistonning eng baland tog`i Olimpdir. O`rmonlar kam, tog`lar o`t –o`lanlar va butasimonlar bilan qoplangan. Ninabargli o`rmonlar mamlakatning shimlida Peloponesda joylashgan. Qadimgi Yunonistopnning tog`larida to`ng`iz, ayiq, bo`ri va hatto arslon yashar edi. Miloddan avvalgi II mingyillikda ilk shahar –davlatlar vujudga kela boshladi. Jumladan: Knoss, Mikena, Tirinf, Pilos. Mil. avv. II mingyillikda Krit orolida sivilizatsiya vujudga kela boshladi. Afsonaviy podsho Minos nomi bilan uni Minoy sivilizatsiyasi deyishgan. Mil. avv. 1450 –yillarda qit’ada Yunoniston hududidan Mikena qabilalari bostirib kiradi. Uning muqim aholisini Axeylar deyishgan. Shunday qilib ilk Minoy sivilizatsiyasi II mingyillikda Kritda vujudga kelgan. Mil. avv. IX –VII asrlarda dehqonchilik va hunarmandchilik rivoj topib, ilk manzilgohlar vujudga kela boshlagan. Bunday shaharlarni shahar –davlatlar deyishgan. Afina va Sparta eng yiriklari bo`lgan. “Polis” deb atalgan barcha shahar –davlatlar o`z armiyasiga ega bo`lgan (yunoncha “polis” so`zi “shaxar” ma’nosini bildirgan). Armiyaning asosini og`ir qurollangan askarlar –goplitlar tashkil etgan. Ular to`rtburchak shaklda safga turishgan. Jangavor safga shu tarzda tizilish falanga deb atalgan. O`rta Yunonistonning janubi sharqiy qismida tog`lik attika viloyati joylashgan yarimorol mavjud edi. Mil. avv. II mingyilikda Attikaning g`rbiy qismida yunonlar “Akropol” ya’ni, “Yuqori shahar” deb atalgan qal’a qurilgan. Attikaning ahlosi uchta katta guruhga bo`linganlar: qullar, ajnabiylar (meteklar), fuqarolar. Otasi va onasi ozod farzandgina Afina fuqarosi bo`la olardi. Afinaga kumush konlari va tuz konlarida qullar ishlab katta foyda keltirar edi. Shuningdek, Afina dengiz floti Ittifoqi mustahkamlanishi bilan dengiz savdosini ham rvojlantirib oldi. Afinaning asosiy portiga aylangan Pirey bandargohidan mamlakatga minglab qullar olib kelinardi. Mamlakat fuqarolarining bolalari maktablarga borishardi, ularning ota –onalari bolalari uchun pedagoga pul to`lashardi (yunoncha “pedagog” so`zining ma’nosi “bolani yo`lda kuzatib boruvchi”). Pu;ldor ota –onalarning farzandlari esa palestrlarda tahsilni bavom ettirardi. Palestrlarda adabiyot, Sher yozish va musiqa san’ati o`rgatilardi. O`g`il bolalar 14 yoshdan gimnastika bilan shug`ullanardi. Ularga kurash, nayza, disk uloqtirish uzunlikka sakrash o`rgatilardi. Shuningdek, palestrlarning birida Mironning “Diksobol” (disk irg`ituvchi) va Polikletning “Nayzabardor” degan haykallari turgan. Ta’lim olish muddati 3 -4 yil davom etgan. Miloddan avvalgi XII asrda Janubiy Yunoniston (Lakonika) hududida ko`chmanchi doriylar qabilasi bostirib kirgan. Ularning mahalliy qabilalarini bo`ysindirib, Sparta davlatiga asos soldilar. Mil. avv. VIII asrda ular Meseniyani ham bo`ysindiradilar. Sparta eng yirik davlatlardan biriga aylandi. Ilotlar qo`ldan ketgan ozodlik va yerlar uchun kurashni hech mahal to`htatmadi. Miloddan avvalgi VIII –VII asrlarda qullar soni uncha ko`p bo`lmagan. Afinadan farqli o`laroq, Spartada qulga aylantirilgan aholi ko`pchilikni tashkil etar, ular ham Spartaliklardan qattiq nafratlanar edi. Sparta urushga tayyorgarlik ko`rayotgan bir shaharga o`xshar edi. Ko`chalarda safda yurib kelayotgan Spartaliklarni ko`rish va harbiy qo`shiqlarni eshitish mumkin edi. Ajnabiylar Spartaga kiritilmagan. Spartaliklar faqat jangchi edilar. Ular hech qachon qurodan yiroqlashmagan. Ilotlardan tashqari, Spartada to`la to`kis huquqlarga ega bo`lganmagan fuqorolar –peliyeklar yashash edi. Ular shaxsan ozod kishilar bo`lsa –da, xalq kengashida ishtirok eta olmas edi, armiyada xizmat qila olmasdilar. Ajnabiylar Spartaga kiritilmaganlarining sababi, savdo –sotiq bilan shug`ullanga Periyeklargina ular bilan muloqotda bo`lardilar. Shahar ma’murlari ko`chib ketayotlganlarga yordan berdilar. Ular yo`lga jo`nab ketayotganlarida dudlama baliq, un, zaytun yog`i, mehnat qurollari va zahira yelkanlar berishdi. Yunonistondan ko`chib kelganlar Sitsiya oroli sohili va Apennin yarim oroli janubiga o`rnashdilar. Deyarli barcha koloniyalar mustaqil quldorlik davlati bo`lgan. Ularning aholisi yunoniston shaharlari –Polislari bilan doimiy alqada bo`lgan. Yunonlar o`zini yagona xalq –ellinlar deb his etishgan. O`z vatanini esa yagona Ellada deya atashar edi. Yunonlar o`zlarini “varvarlar” ga qarshi qo`yishardi. Ommaviy ko`chib joylashish va koloniya tashkil etish mil. avv. VII asrdan to VI asrgacha davom etdi. Bu davr tarixda buyuk yunon koloniyalashtirilishi nomini oldi. Qora dengiz sohillarida Olviya, Xersones, Pantikapey, Tanais, Fasis, Trapezund va boshqa yirik koloniyalar vujudga keldi. Yangi mamlakatlar bilan tanishuv yunon madaniyatini boyitdi. Masalan: mil. avv. VIII asrda Yunonistonda Finikiya alifbosiga asoslangan yangi yozuv vujudga keldi. Alifbo 24 ta harfdan iborat bo`lgan ular orasida unli arflar paydo bo`ldi. Elladaga galla, metallar, qurollar keltirilar edi. Koloniyalarga esa sotish uchun vino, zaytun moyi, kulolchilik buyumlari, temirchilar va zargarlar yasagan buyumlarni keltirar edilar. Mil. avv. VIII –VI asrlarda Yunonistonda kichik –kichik quldorlik davlatlari vujudga kela boshlaldi. Ular qariyb yuzta bo`lgan. Ular orasida eng kattasi esa poytaxti Afina shahri bo`lgan Afina davlati Afina shaxrida markaziy maydon bo`lib, uning tevaragini turli –tuman imoratlar qurshab turar edi. Maydon esa agora deb yuritilgan. Shahar aholisining ko`pchiligini hunarmandlar va savdogarlar tashkil etardi. Fuqarolar bu joyda yig`ilishib yuzaga kelgan muammolar va yangi qonunlarni muhokama qilish uchun har oyda to`rt marta Akropolga yig`ilardilar. Barcha qarorlar ovoz berish yo`li bilan hal qilinardi. Boshqaruvning bu shakli demokratiya debyuritiladi. Ya’ni bu atama “xalq hokimiyati” degan ma’noni anglatadi ( “demos” –xalq + “kratos” –hokimiyat ). Yunonistonning boshqa shaharlaridagi singari Afinada ham aholining bir qismi zodagonlar (aristokratiya) mol –milk va boylikning deyarli hammasiga egalik qilardi. Boshqa bir qismi “xalq” ular foydasiga ishlashga majbur. Ular o`rtasida doimiy kurash bo`lib kelgan. Adolat qaror topishini hohlagan har ikkala taraf Drakont degan hukmdorga murojat qiladi. Mil. avv. 621 –yilda Drakont xalq boshqaruvini bekor qilgan qonunlar chiqaradi. Bu qonunlar shu qadar qattiq va ayovsiz ediki, afinaliklar ularga “siyoh qolib qon bilan yozilgan” deya ta’rif berishgan. Bu hol aholining boylar uyyiga bostirib kirishigacha boradi. Solon degan tajribali va aql farosatli zodagon ularga yon berishning qattiq tarafdori edi. Solon aslzodalarga yuzlanib: “Yunonistonning ko`pgina shaharlarida bo`ldim, xalq zodagonlarga qarshi chiqayotganini o`z ko`zim bilan ko`rdim. Kambag`allarga qullar kelib qo`shilmasdan turib, xalq talablarini bir qismini bajarish kera”. Solonga aslzodalar ishonisdi va uni hukmdor etib saylashdi. Mil. avv. 594 –yilda Solon davlatni idora qilishning oldingi tizimini o`zgartirdi. Avvalgi aristokratiya (eng yaxshi odamlar hokimiyati)ni Solon demokratiyaga almashtirdi.Solon islohatlarining barchasi dehqonlar qarzlari va qarzdorlikdan qullikni bekor qilish hamda davlat boshqaruvi islohotidan iborat bo`lgan. Solon islohotidan keyin Attika aholisi fuqorolar va qullarga ajraldi.erkak jinsiga mansub barcha fuqarolar 20 yoshdan boshlab Xalq majlisida ishtirok eta boshladilar. Afinada mansabdor shaxslar Xalq tomonidan ma’lum muddatga saylanar edi. Ular har majlisda hisobot berar edilar. Har yili saylanadigan B3eshyuzlar kengashi kundalik joriy masalarni hal qilardi. Uning qarorlari xalq majlisida tasdiqlanardi. Beshyuzlar kengashiga strateg rahbarlik qilardi. Xalq sudi ham Afinada muhim davlat organi bo`lgan. 70 yoshga to`lgan fuqarolar uning faoliyatida ishtirok etardilar. Mill. avv. 443-429 –yillarda strateg lavozimiga saylangan Perikl hukmronligi davrida Afina eng qudratli davlat bo`ldi. Bu davr shuning uchun ham “Perikl davri” deyiladi. Perikl Xalq majlisidagi lavozimlarga ish haqi to`lashni joriy etdi. Endi kambag`al fuqarolar ham davlat ishlari bilan shug`ullana boshlaydigan bo`ldilar. Perikl hukmronligi davrida Afinada katta qurilish ishlari amalga oshirildi. Akropoldagi Parfenon –iloha Afina ibodatxonasi eng mashhur inshoat edi. Periklning hukmronlik davri badavlat shaharliklarga yoqmasdi.u zodagonlarning hammasini qaytarib turishga majbur bo`lar edi. Vaboga chalinib vafot etaganidan keyin u joriy etgan ko`pgina qonunlar bekor qilindi.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa