Reja: Qadimgi tarixni o’rganish



Download 199.63 Kb.
bet3/5
Sana11.01.2017
Hajmi199.63 Kb.
1   2   3   4   5

Savol va topshiriqlar:


  1. Yunon shaharlari qay tariqa tashkil topa boshlagan?

  2. Sparta davlati aholisini qanday atashgan?

  3. Solon qanday islohotlar o`tkazgan?

  4. “Perikl asri” nima?



Mavzu: Yunon –fosr urushlari. Yunonistonning makedoniya tomonidan bosib olinishi
Reja:


  1. Marafon jangi

  2. Salamin jangi haqida

  3. Xeroneya ostonasidagi jang


Miloddan avvalgi VI asrning oxiri — V asrning boshlarida Misrdan Hindistongacha, Arab dengizidan Orol dengizigacha bo'lgan yerlarni bosib olgan Eron Sharqning eng qudratli davlatiga aylanadi. Eron podshosi Doro I Yunonistondagi shahar-davlatlarning orasidagi kelishmovchilikdan foydalanib Yunonistonni ham bosib olish taraddudiga kirishadi. Dastlab eroniylar Yunonistonning Qora, Marmar va Egey dengizi sohillari katta-kichik manzillarini va shahar-davlatlarini bosib oladilar. Miloddan avvatgi 492- yili eron shohi Doro I kuyovi Mardoniy qo'mondonligi ostidagi katta qo'shinni Yunonistonga yuboradi. Eron qo'shinlarining bir qismi Gellespotbo'g'ozidan o'tib Frakiya orqali Bolqonga bostirib kira boshlaydilar. Eroniylarning harbiy dengiz kuchlari Frakiya dengizidan suzib borib Fasos orolini bosib olganlar. Frakiyaning jangovar qabilalari Xalkidika yarimoroliga yaqinlashib kelayotgan eron qo'shinlariga qattiq shikast yetkazganlar. Afina bilan Sparta eroniylarning talablarini rad etganlar. Afinada eron elchilari qoyadan dengizga uloqtirilgan, Spartada esa yerni ham, suvni ham shu erdan olsinlar deb, elchini quduqqa tash-laganlar. Shu tariqa shahanshoh Doro I ning Yunonistonga uyushtirgan birinchi yurishi muvaffaqiyatsizlik bilan tugagan. Miloddan avvalgi 490- yilda Doro I Yunonistonni bosib olish uchun ikkinchi yurishni boshlagan. Eronning Datis va Artafern qo'mondonligidagi harbiy- dengiz qo'shinlari Kilikiya irg'oqlaridan suzib, Egey dengizi orqali Evbiya oroliga qo'shin tushirib, Eretriyani bosib olganlar. Datis esa o'z qo'shinlarini Afinadan 42 km shimoldagi Marafon manziliga tushirgan. Eron qo'shinlarining Marafonga tushganliklari haqidagi xabar Yunoniston bo'ylab tez tarqaladi.Yunonistonning ko'p polislaridagi aslzodalar dushmanga qarshi hech qanday chora ko'rmaydilar. Ammo Afina demosining ko'pchiligi vatan uchun kurashga otla-nadilar. Afmada umumiy safarbarlik e'lon qilinadi.Aimaning jangovar qo'shiniga Miltiad qo'mondonlik qilgan, u butun lashkarni jangovar tartibda saflagan. U ilgari Eronga qaram bo'lgan Frakiya Xersonesining tirani bo'lgan va eron armiyasida ham xizmat qilgan edi.U qo'shinni saflar ekan, qo'-shinning asosiy kuchini falanga-ning ikki yoniga to'plagan. U shid-dat bilan o'z qo'shinlarini dush-man ustiga bosib borishga undagan. Fors qo'shinlari afmaliklarga nis-batan ko'proq bo'lib, unda itoat ettirilgan xalqlarning vakillari ham bor edi. Qilich, qalqon, kamon, dubulg'a bilan qurollangan dushman ham jangga otlanadi. Marafon maydonida qirg'in-barot jangi boshlanib ketadi. Jang nihoyatda shiddatli bo'lib eroniylarning mag'lubiyati, afmaliklarning g'alabasi bilan tugaydi. Afinaliklar dushman qo'shinlarini Egey dengizining sayoz-liklariga chekintirib, ularni o'sha yerda yakson qiladilar. Afinaliklar eroniylarning yetti kemasi va juda ko'p boyliklarini qo'lga tushiradilar. Marafon maydonidagi g'alabani Afmaga yetkazish uchun bir chopar 42 kilometrlik masofani chopib, shahar ostonasiga kelib, ,,Quvonings biz yengdik!" — deb xitob qilgan va yuragi yorilib jon bergan. Rivoyatlarga ko'ra ,,marafoncha" yugurish o'sha zamondan qolgan ekan. Marafon mag'lubiyatidan so'ng eroniylar Afmaga hujum qil-moqchi bo'lganlar. Buni oldindan bilgan Miltiad yunon qo'-shinlarining asosiy qismini Afmaga olib o'tib, kuchli mudofaa chizig'i hosil qilgan. Bu vaqtda Spartadan ham yordam yetib kelgan edi. Kuchli qirg'oq mudofaasini ko'rgan eroniylar vatanlariga qaytishga majbur bo'lganlar. Shu tariqa eroniylarning ikkinchi yurishi ham mag'lubiyat bilan tugagan. Miloddan avvalgi 486- yili Doro 1 vafot etadi. Eron taxtiga uning o'g'li Kserks o'tiradi. Kserks mamlakatning turli joylaridagi qo'zg'olonlarni bostirib Yunonistonni bosib olish-ga tayyorgarlik ko'radi. Bu davrda Yunon polislari o'rtasida birlik bo'lmasa ham Afina quruqlikdagi qo'shinlarni va harbiy-dengiz kuchlarini urushga tayyor qilib qo'ygan edi. Eron urushi xavfi tu-g'ilgach, polislar birlasha boshla-dilar. Miloddan avvalgi 481~yili Afina bilan Sparta o'rtasida ittifoq tuzildi. Bu ittifoqqa boshqa polislar ham qo'shiladilar. Miloddan avvalgi 480- yilning bahorida eronliklarning Yuno-nistonga uchinchi yurishi bosh-lanadi. Eron qo'shinida eronliklardan tashqari turonliklar, ossurlar, bobilliklar, kichik osiyoliklar ham bor edilar. Qo'shinga Kserksning o'zi boshchilik qilgan. Kserks qo'shinlari ham suv, ham quruqlikdan borib Shimoliy Yuno­nistonni ishg'ol qiladilar. Eron qo'shinlari bilan yunon qo'shinlari Fermopo! shahri yonida bir-birlariga to'qnash keladilar. Fermopol mudofaasiga Sparta podshosi Leonid boshchilik qilgan. Kserks Leonidga taslim bo'lishni va qurol-yarog'larni topshirishni talab qilgan. Leonid esa Kserks elchilariga ,,Kelinglar, kuchinglar yetsa olinglar", — deb javob bergan. Eron elchisi eron qo'shinlarining ko'pligi bilan yunonlarni qo'rqitmoqchi bo'lib: „Bizningkamondan yog'dirilgan o'qlarimiz va nayzalarimiz sizlarni quyoshdan to'sib qo'yadi", deganekan. Bungajavobanbir Spartajangchisi: ,,Hechqisi yo'q, biz soyada ham jang qilaveramiz", deb javob qaytargan ekan. Shundan keyin Fermopolda jang boshlanib Leonid o'z qo'­shinlari bilan ikki kun davomida eroniylarning hujumini qaytarib turgan. Lekin katta boylikka sotilgan fessaliyalik bir xoin eron qo'shinlarini tog' so'qmoqlari osha yunon qo'shinlarining orqa tomoniga olib o'tgan. Bu voqeadan xabardor bo'lgan Leonid 300 spartalikdan boshqa hamma askarlarga chekinishni buyurgan. Leonid o'zining 300 jangchisi bilan birga eronliklarga qarshi ikki kecha-kunduz jang qilib, qahramonona halok bo'lgan. Eroniylar O'rta Yunonistonni bosibolib, so'ng Afinani ishg'ol qilganlar. Dushman Afinani talagan, o't qo'ygan va vayron qilgan. Yunonlar jonajon shaharlarini tark etishgan. Jang qilishga kuchi yetadiganlar qo'shinga borib qo'shilganlar. Ayollar, bolalar, keksalar va qullar Pelo-ponnesga va Salamin oroliga o'tkazib qo'yilgan. Afinaliklar Kserks buyrug'i bilan o't qo'yilgan jo-najon shaharlari alanga ichida qanday yonayotganligini kemalar va oroldan ko'rib turganlar. Yunonlarning 370 harbiy kemasi Attika bilan Salamin oroli ora-lig'idagi bo'g'ozda to'plangan edi. Bu yerda eroniylarning 700 ke­masi turar edi. Yunon kemalari bar tomonida uch qatordan eshkaklari bo'lgan 180 eshkakchisi va 20—30 jangchisi bo'lgan triyerlar edi. Bu kcmalardagi dengizchilar Salamin bo'g'ozining qayeri sayoz, qayerida qoya toshlar borligini yaxshi bilardilar. Ular bo'g'ozda tez, chaqqon harakat qila olar edilar. Eron kemalari katta, qo'pol bo'lib bu joyning past-baland joyini bilmas edilar. Kserks o'z kemalarining kuch-quvvatiga ishonib jang boshlashni buyuradi. O'zi esa Attikaning baland qirg'og'idan jangning borishini kuzatib turadi. Ikki o'rtada dahshatli dengiz jangi boshlanib, yunon floti eron floti ustidan g'aiaba qozonadi. Bu jang tarixga Salamin jangi nomi bilan kirgan. Jangda eroniylarning 200 kemasi cho'ktirilib, ko'pchiligi esa shikastlangan. Mag'lubiyatdan omon qolgan eroniylar Yunonis­tonni tashlab qochadilar. Miloddan avvalgi 479- yili Mardoniy boshliq eron qo'shinlari yana Attikaga bostirib kirib, Afinani vaqtincha ishg'ol qiladi. Yunon polislarining birlashgan kuchlari eroniylarga zarba berib, ularni Beotiyaga chekintiradi. Plateya yonidagijangda Eron qo'shinlari yengilib, Mardoniy halok bo'ladi. Eroniylar Yunonistonni tashlab chiqishga majbur bo'ladilar. Adolatli urush g'olib chiqib, yunonlar o'z vatanlarini yovuz dushmandan tozalaydilar. Miloddan avvalgi 478-yili urusbda ishtirok etgan yunon polislari, Kichik Osiyodagi yunon shaharlari va Egey dengizidagi orol-davlatlar Afina boshchiligida Ittifoq tuzganlar. Bu Delosyoki 1- Afina dengiz ittifoqi nom'mi olgan. Uning Delos ittifoqi deb atalishi ittifoq xazinasi muqaddas Delos orolida saqlangan. Bu ittifoq yunonlarning eroniylar ustidan uzil-kesil g'alaba qilishida muhim ahamiyat kasb etgan. Yunon-Eron urushi Yunonistondan tashqarida miloddan avvalgi 449- yilgacha davom etdi. So'nggi urushlarda ham yunonlar g'alaba qozonganlar. Miloddan avvalgi 449- yili Suzada sulh tuzilib, u yunon to-monning vakili Kalliy nomi bilan Kaliiy sulhi deb ataladi. Sulh ahdlariga ko'ra eronliklar Kichik Osiyodagi yunon shaharlari va Egey dengizidagi barcha orollar mustaqilligini tan olgan. Eron harbiy-dengiz flotiga Egey dengizida suzish taqiqlangan. Eron Yunonistonga ko'p miqdorda tovon to'lashi kerak bo'lgan. 1- Afma dengiz ittifoqidan foydalanib, Afma butun Yunon dunyosidagi eng qudratli davlat bo'lib qolgan. Urush yunonlarning g'alabasi bilan yakunlangan. Bu urush yunonlar uchun ozodlik va mustaqillik urushi edi. Yunonlar bir –birlari bilan urushayotgan bir mahamda Makedoniya podshosi Filipp II Elladani bosib olish maqsadida jang taktikasini takomillashtirdi. Uning qo`shinlari suvoriy va poyidalardan iborat edi. Piyoda qo`shinlari 16 qatordan iborat bo`lgan falangada saflandilar. Falanganing 6 –qatoridagi jangchini muhofaza ertardi. Falanga qanorlarini otliqlar himoya etardi. Faqat mashhur Demosfen Elladani kezib, ularning aholisinibirlashish va makedonlarga qarshi kurashishga da’vat etgan. Ammo faqat Fiva shahri aholisi Filipp II qo`shinlariga qarshi Afina shahrini himoya etgan. Miloddan avvalgi 338 –yil avgustda yunon va Makedonlarning asosiy kuchlari Xeroniya yaqinidagi Beotiyada to`qnashdilar. Qo`shinlar son jihatdan teng edi. Ammo yunonlar qarshisida makedoniyaning erkin fuqarolaridan tuzilgan yaxshi harbiy ta’lim olgan jangchilar turar edi. Yunonlar qo`shinlari esa ma’lum haq evaziga jang qiluvchi yollanma askarlar va fuqorolarning durust harbiy ta’lim ko`rmagan jangchilaridan iborat edi. Yurish chg`ida yunonlarning qo`shinlari ikki bo`lakka ajraldi. Anashu bo`laklarning biriga Filipp II ning o`g`li Aleksandr qo`mondonlik qilayotgan suvoriylar qaqshatqich zarba berdi. “Xeroniya jangida , -deb yozadi o`sha zamonlarda yashagan muallif, -halok bo`lganlarning jasadlari bilan birga yunonlarning erki va ozodligio ham dafn etilgan edi ”. Filipp II yunonlar bilan forslarga qarshi ittifoq tuzdi. U o`zini birlashgan qo`shinlar bosh qo`mondoni deb e’lon qildi. Miloddan avvalgi 337 –yilda Spartadan tashqari barcha yunon shahar –davlatlarining vakillari Korinfga yig`ildilar. Makedoniya hokimyati ostida davlat tuzdilar. Yunonlarning davlat ishlarini Yunon shahar –davlatlari kengashi hal qilishi nazarda tutildi.

Mavzu: Qadimgi Yunoniston madaniyati
Reja:


  1. Fuqaro tarbiyasi.

  2. Olimpiada o`yinlari.

  3. Gomerning “Iliada”, “Odisseya” dostonlari

  4. Yunonistonda teatr va haykaltaroshlik


Yunonistonda maktablar faol fuqarolar, davlat himoyachilarini tarbiyalashi lozim edi. Umumiy ta’limdan tashqari o`g`il bolalar harbiy ta’limni ham o`tashgan. Birinchi yili ular uylarida yashar va safda yurish, qurol taqib yurish, ochlik va sovuqqa chidamli bo`lishga o`rgatilar edi. Ikkinchi yili esa ayrimlari Attika chegara qal’alarida xarbiy xizmatni o`tardilar. Mamlakatni mudofaa etish zarurati bo`lganda 30 yoshga to`lmagan barcha erkaklar qurol –yarog`lari bilan ko`rikka kelishlari zarur bo`lgan.Olimpiya Peloponneyning shimoli-g'arbidagi Elida viloyatidagi qadimgi shaharlardan biri bo'lib, u yunonlar uchun muqaddas bo'lgan. Shaharda har 4 yilda bir marta yunonlarning turli o'yin- musobaqalari o'tkazilgan. Solnomachilarning bergan rna'lumotlariga ko'ra Olimpiya musobaqalari birinehi bor miloddan avvalgi 776- yilda boshlangan ekan. Shahar o'rtasida yunonlarning bosh xudosi Zevs ibodatxonasi bo'lib, uning o'rtasida taxlda o'tirgan Zevs haykali o'rnatilgan. Miloddan avvalgi 394 –yilda ustma –ust sodir bo`lgan zilzila oqibatida Olimpiya vayron bo`lib ketgani sababli qadimgi Olimpiada o`yinlari ham O`tkazilmasdan qoldi. Nihoyat, 1896 –yilda Olimpiada o`yinlari qayta tiklandi. Teatr bu yunoncha so'z bo'lib, ,,tornoshalar joyi" degan ma'noni bildiradi. Qadimgi yunon teatri ham san'atning bir turi bo'lib, u miloddan awalgi VII-VI asrlarda paydo bo'Igan. Yunonlar qadim zamondan boshlab, qishloq xo'jalik homiysi - xudo Dionis sharafiga bay-ratnlar o'tkazishgan. Dionis bayramlari, uzum va mevali daraxt-lar barg chiqargan bahorda - ko'klamgi Dionis va meva uzumlar pishgan kuzda - kuzgi Dionis bayramlari o'tkazilgan. Ana shu bayramlar vaqtida yosh- u qari tomosha joyi - teatrga to'planib, qo'shiqlar aytishgan va har turli o'yinlar ko'rsatishgan. Ular sevikli xudolari Dionis haqidagi afsonalarni ashula qilib aytishgan. Af-sonalar asosida kichik-kichik pyesalar yaratib, uni sahnada ijro etganlar, Aktyorlar va qiziqchilar odamlarni kuldiradigan gaplar va harakatlar qilib tomoshabinlarni xushnud qilganlar. Aktyorlar yolg'onchi. qo'rqoq, chaqimchi va xoin odamlar qiyofasiga kirib uiarni masxaralaganlar. Dastlab tomoshalar oddiy bir joyda ko'rsatilgan. Keyinchalik esa tomoshalar tepalik pastida, qal'a - akropol tepaligi pastida na-moyish etilgan. Tomoshabinlar esa tepalik yonbag'rida o'tirishgan. Miloddan awalgi V-IV asrlarda Afina va Yunon istonning boshqa shaharlarida hozirgi sirklarimizga o'xshash tepasi ochiq teatr binolari qurilgan. Teatr tepa yonbag'riga qurilib, unga tosh va taxtadan o'rindiqlar qo'yilgan. Pastda esa tomosha ko'rsatadigan sahna va doira shakldagi maydon bo'lgan. Sunday teatrlarga 20 - 25 ming tomoshabin sig'ib, tomoshalar ko'rganlar. Yunon teatri shu tariqa vujudga kelgan. Tragediya dramatik asarning bir turi hisoblanadi. Qadimgi yunon adiblari rivoyat va afsonalar asosida ajoyib tragcdiyalar yaratganlar. Tragediya deyil-ganda oxiri fojia, o'lim va qotillik bilan lugaydigan pycsa tushuniladi. Lekin yunonchada bu so'z ,,echkilar go'shig'i" degan ma'noni bildiradi. Miloddan avvalgi VI - IV asrlarda Yunonistonda Esxil, Sofokl, Evripid kabi mashhur adiblar yashaganlar. Ular turli mavzuda tragediya asarlari yaratishgan. Bu jihatdan Esxilning ,,Zanjirband Prometey", ,,Forslar", Sofoklning ,,Shoh Edip" va ,,Antigona" tragediyalari diqqatga sazovordir. Bu tragediyalar o'sha vaqtlarda yunon teatrlarida qo'yilib namoyish etilgan. Tragediyalarda qahramonlarning jasorali, azob-uqubatlari va fojiali olimlari bayon etiladi. O'sha vaqtda sahnalarda namoyish etilgan qadimgi yunon tra­gediya asarlari hozirda ham jahonning ko'p mamlakatlari, shuningdek O'zbekistonning teatr sahnalarida namoyish etilib kelinmoqda. Qadimgi yunon adiblari hazil, kulgi va mutoiba ruhida ham ko'p asarlar - pyesalar yaratganlar. Kulgi, hazil, masxaralash ruhida yozilgan pyesalar komcdiya deyilgan. Komediya yunoncha so'z bo'lib ,,xushchaqchaq dehqonlarning qo'shiqlari", degan ma'noni bildiradi.Qadimgi yunon komediyasining mashhur vakillaridan biri mi-loddan avvalgi 450-388-yillarda yashab ijod etgan afmalik Aris-tofandir. U ,,Tinchlik", ,,Ayotlar xalq yig'inida", ,,Suvoriylar" kabi o'nlab mashhur pyesalarning muallifidir. Aristofan kome-diyalarining birida Pcloponnes urushida azob chekkan qishloq aho-lisining mashaqqatli turmushini aks ettirgan. Uning komediyalarida o'sha zamon amaldorlari va xudolarining illatlari fosh etilgan. Aris­tofan odamlarga kulgu baxsh etish bilan birga, o'sha davr illatlari ustidan kulib, amaldorlarni qattiq hajv ostiga ham oladi. Tomoshalar ko'rsatiladigan kunlarda ularoziq-ovqatlarini olib, erlatongdateatrga kelishgan. Teatrga juda "ko'p odamlar to'planib, uni zavq-shavq bilan tomosha qilishgan. Tomoshabinlar qo'yilgan piessa va aktyorlarning ijrosi haqida o'z fikrlarini bildirishgan. Tomoshalar nihoyasiga yetgach, maxsus tuzilgan hay'at a'zolari odamlarning fikrini e'tiborga olib, komediya va tragediya mual-liflarini, shuningdek ijrochi aktyorlarni gulchambarlar va qim-matbaho sovg'alar bilan mukofotlanganlar. Yunonistonda mashhur pyesalarning mualliflari qayta-qayta izzat-hurmatga sazovor bo'lganlar. Xususan mashhur adiblar-Esxil, Sofokllarga Afina te­atrlarida haykallar o'rnatishgan. Qadimgi Yunonistonda teatrni ,,tarbiya maktabi", deb bilganlar. Mashhur tragediya mualliflarini esa HDonishmandlik yo'l-boshchilari", deb ataganlar. Qadimgi yunon teatri jahon teatr san'atining rivojiga o'zining ulkan hissasini qo'shgan. Qadimgi yunonlarda me'morchilik, haykaltaroshlik va rassomchilikning kclib chiqishi Krit Mikena davriga borib taqaladi. San'atning bu turlari asta-sekin rivojlana borib miloddan avvalgi V asrda o'zining yuqori pog'onasiga ko'tariladi. Yunon me'morlari ibodalxona, teatr, saroy va jamoat binolarini qurishga alohida e'tibor berganlar. Ular yig'ilish va majlislar o'tkaziladigan ustunli peshayvonlar qurishga alohida e'tibor berganlar. Ustalar peshayvonlaming ustunlarini yo'g'on yog'ochdan yo'nib ishlaganlar. Keyinchalik esa yog'och ustunlar o'rniga marmar ustunlar ishlatilgan. Miloddan avvalgi VI-V asrlarda ikki xil ustunlar ishlatilgan. Biri marmar polning o'zidan o'sib chiqqandek usti oddiy plita bilan jilolangan. Bunday salobatli ustunlar doriy uslubidagi ustunlar deb atalgan. Bunday ustunlarni kuchli erkak kishining yo'g'on gavdasi qiyofasida ishlaganlar. Ikkinchi xil ustunlar o'ta nozik, xushbichim bo'lib, ular ke-lishgan ayol qiyofasida ishlangan. Ustunning yuqori qismi esa qo'crvjorning gajak va qayrilma shoxlariga o'xshatilgan. Bu ustunlarga npfis naqshlar ham ishlangan. Bunday ustun ioniya uslubidagi usiunlar deyilgan. Yunonlar agora, gimnaziya, teatr, ibodatxona va boshqa binolar qurilishiga katta e'tibor berganlar. Ibodatxona ,,xudoning uyi" hisoblanib, u to'g'ri to'rtburchak shaklida qurilgan. Uning to'rt tomoniga ustunlar o'rnatilgan. Ibodatxona va jamoat binolarining tomi ikki tomonga nishab qilib ishlangan. Afmadagi Parfenon, Zevs, Afina ibodatxonalari, Afina akropoli va boshqalar jahon me'morchiligining nodir durdonalaridan hisoblanadi. Ibodatxonalarning ichi, tashqarisi xudolar, afsonaviy qahra-monlarning haykallari bilan bezatilgan.

Afina Yunonistondagi eng go'zal shaharlardan biri bo'lgan. Qadimgi yilnomalarda ,,Agar sen Afinani ko'rmagan bo'lsang to'nkasan! Ko'rgan bo'lsang~u, undan zavqlanmagan bo'lsang eshakmn! I!yerdan o'z ixtiyoring bilan ketgan bo'lsang tuyasanf", deb yozilgan ckan. Haykaltaroshlik ham qadimgi yunon san'atining bir turi hi­soblanadi. Bu davrda haykaltaroshlik shu darajada rivoj topgan ekanki, qadimgi yunon tarixchisi Plutarx hazil tariqasida ,,Afmada odamlargaqaraganda haykallar ko'proq" debyozgan ekan. Ustalar asosan Zevs, And, Afina, Appalon, Dionis, Germes, Gefest kabi xudolar va ma'budlarning Gomer, Gerodot, Solon, Femistokl, PerikI, Demokrit, Suqrot, Sofokl, Esxil kabi tarixiy shaxslarning byust va haykallarini juda ustalik bilan ishlaganlar. Haykaltaroshlar kurash tushayotgan polvonlar, nayzabardorlar, disk uloqtirayotgan yigitlar, Gerakl va boshqa afsonaviy qahramonlarning haykallarini shunday mahorat bilan ishlaganlarki, uni ko'rib kishi hayratga tushadi. Marmardan yasalgan odam haykallari ba'zan kishi badani rangiga bo'yalgan. Ularga ba'zan rangli toshlardan ko'z ham o'r-natganlar. Haykallar ba'zan yalang'och, ba'zan kiyimda ishlangan. Kiyimsiz va yarim yalang'och haykallar orqali haykaltaroshlar odam tashqi qiyofasining go'zal-ligini ko'rsatmoqchi bo'lganlar. Miloddan avvalgi V asrda yashab ijod etgan Miron, Poliklet va Fidiy kabilar Yunonistonning eng mashhur haykaltaroshlari hisoblanadilar. Haykaltarosh Mi-ronning ,,Disk otayotgan yigit", „Afina bilan Marsiy", Polik-ietning ,,NayzabaNtpr", ,,Dio-dumen" kabi haykallari bugungi zamon kishisini ham hayratga soladi. Fidiy o'z zamonining mash­hur me'mori va haykaltaroshi sifatida shuhrat qozongan. Uning Parfenondagi oltin, fil suyagi va yog'ochdan ishlangan 12,5 meirli ma'buda Afmaning tik turgan haykali juda mashhurdir. Fidiy yunonlarning bosh xudosi Zevs-ning Olimpiya shahridagi ibodatxonasi ichiga ishlagan haykali ham nihoyatdago'zaldir. Afmadagi Parfenon ibodatxonasiningtashqi va ichki tomonlari Fidiy ishlagan haykallar bilan bezatilgan. Praksitel ham mashhur haykaltarosh bo1-lib, uning Dionis bilan Germes-larning o'ynab turgan haykali maqtovga sazovordir. Xullas miloddan avvalgi V- IV asrlar yunon haykaltaroshligining gullagan davri hisoblanadi.Yunonistonda rassomchilik Krit-Miken davrida ancha rivojlangan edi. Qadimgi yunonlar har turli narsalar va hodisalardan zavqlanuvchi kishilar bo'lishgan. Yunon rassomlari ibodatxona, saroy, ma'muriy bino va uy devorlarini odam, sher, dcngiz hayvonlari, afsonaviy qahramonlar va turli mavzudagi rasmlar bilan bezaganlar. Yunon kulollari katta xumlar, ko'za va ko'zachalar ishlab, ularni yaltiroq qora va qizil bo'yoqlarga bo'yaganlar. Ko'zalarning sirti yunonlar hayotidan olingan turli rasmlar bilan bezatilgan. Chunonchi ko'zalarning birida yunon maktabidagi o'qish, boshqa birida musiqa darsi ifoda etilgan. Sir ko'za sirlida esa bir pahlavonning sher bilan, ikkinchi ko'zada esa ikki jangchining olishuvi tasvir etilgan. Ko'pchilik ko'zalar sirtida Olimpiyadagi musobaqalar -nayza otayotgan yosh yigit, kurashayotgan pahlavonlar, jang aravalari poygasi kabi manzaralar tasvir etilgan. Yunon rassomlari ko'zalar sirtiga Corner dostonlari qahra-monlari, Odisseya sheriklari, bulbuligo'yolar va boshqa ajoyib manzaralardan olingan rasmlarni chizganlar. Ayni paytda ko'zalarga afsonaviy va diniy mavzudagi manzaralar ham ishlangan. Miloddan avvalgi V-IV asr yunon rassomchiligi o'z taraqqiyotining yuqori bosqichiga ko'tarilgan davr hisoblanadi.

Mavzu: Olimlar va mutafakkirlar. Qadimgi yunoniston asotirlari.
Reja:



  1. Qadimgi Yunonistonda fan

  2. Afinalik donishmandlar

  3. Falsafa va faylasuflar

Mashhur Yunon faylasufi Geraklit yer yuzidagi hamma narsa olovdan kelib chiqqan deya uqtirar edi. “Bir daryoga ikkinchi marta sho`g`iy olmaysan”, “hamma narsa oqadi hech narsa bir joyda turmaydi” degan mashhur hikmatlar unga mansubdir. Frakiyalik Demokrit degan faaylasuf Geraklit fikriga e’tiros bildirgan, bizni qurshab turgan hamma narsa mayda –mayda zarralardan –atomlardan tashkil topgan degan fikrni bildirgan. Yunon faylasufi Diogen insonlarda hech qanday ehtiyojlar bo`lmasligi shart degan fikni o`z ta’limotining asosi deb bilgan. Mil. avv. V asrda Gerodot “Tarix” deb nomlangan kitob yozgan. Misr, Mesopotamiya va shimoliy Qora dengizbo`yi koloniyalari bo`ylab sayohatini nihoyasiga yetkazganda Gerodotni hali Yunonistonda birov tanimas edi. O`z vatandoshlarini “Yunon –fors urushlari to`g`risidagi Tarix” asari bilan tanishtirgandan so`ng birdaniga mashhur kishiga aylandi. Qadimgi yunon olimi Aristotel to`plagan bilimlarini alohida tarmoqlarga ajratadi. Aristotelni sharqda “Arastu” deya aytish keyinchalik odatga aylangan. Rivoyatlarga ko`ra yunon fizigi Arximedko`zgular tizimidan foydalanib yorug`likni bitta nuqtaga jamlagan va yunonlar ustiga hujum qilib kelayotgan rimliklarning kemalarini yondirib yuborgani haqida hikoyalar mavjud. Shuningdek, Arximed richag qonunini ishkab chiqqan va mashhur bo`lib ketgan bir iborani aytadi: “Menga tayanch nuqtasini topib bering, yerni o`z o`qidan chiqarib yuboraman!” Rimliklar uning jonajon shahri Sirakuzani bosib olganida qumda chizmalar chizganicha matematikaga oid bir masalani yechishga urinib o`tirgan ekan. Afinalik mashhur faylasuf Sokrat (O`rta Osiyoda keyinchalik “Suqrot” tarzida eytilgan) o`zining dono hikmatlari tufayli shaharning eng aqlli kishisi deb e’lon qilngan. Bunga javoban Sokrat shunday debdi : “Maning donishmandligim shundaki, kamina faqat hech nimani bilmasligimni bilaman, xolos!” Sokrat hech mahal o`z asarlarini qog`ozga tushirmagan. Sokratning g`oyalari Atlantida degan xayoliy (idea) davlat to`g`risida ta’limot yaratgan Platon degan Tag`in bir yunon faylasufining muloqotlari orqali bizgacha yetib kelgan. Platonni endilikda “Aflotun” sifatida ham bilamiz. Sokratning bizgacha mashhur bir hikmati ham yetib kelgan: “Xudo bizning o`zimizdadir!” Delfiya ibodatxonasidagi bitik uning sevimli hikmati ekan : “O`z –o`zingni anglagin va bilgin!” Sokrat yaxshilik va yomonlik nima degan masalaga javob berishga harakat qilgan. Yomon, aldoqchi va shafqatsiz bo`lishga qaraganda yaxshi, halol, rahmdil bo`lish ancha yaxshiroq, deb uqtirgan faylasuf.



Qadimgi yunonistoning asotirlari –xudolar va bohodirlar haqidagi rivoyatlaridir. Har xil titanlar (xudolardan tug`ilgan pahlavonlar), yovuz maxluqotlar, sirenala (yarim qush, yarim ayollar), kentavrlar (yarim odam, yarim ot qiyofasidagilar), sikloplar –peshonasida biita dumaloq ko`zi bo`lgan afsonaviy mavjudodlardir. Asotir (yunon tilida “mif”) mamlakat tarixidagi qadimgi davr haqida ko`p narsalarni bilishga imkon beradi. Olam va xudolarning kelib chiqishi haqidagi asotir ham maroqli. Yer, osmonni –Geya va Uran bunyod etgan. Asotirlarda aytilishicha azalda yer hamma tomondan dengizlar bilan o`ralganligi, dastlab ularning hukmdori okean degan titan bo`lgan. Ulkan osmon gumbazi yerning bir chekkasida turguvchi Atlas degan titan yelkalariga suyanib turrakan. Yunonlarning rivoyatlari Gerakl, Axill, Tesey va Ayaks singari bahodir qahramonlar jasorati haqida naql qilingan. Qadimgi yunonlarning uch xudosi olamga hukmronlik qilar edi: Zevs osmonda, Poseydon dengizda, Aid marhumlar saltanatida oliy hukmkdor edi. Yunonlarning e’tiqodicha Makedoniya va Fessaliya chegarasidagi bir tog`da, Yunonistonning viloyatlaridan birida Elidada, Olimp tog`ida yashgan. Qadimgi yunonlarning xudolari va ilohlari ham odamlarga ancha o`xshaydigan bo`lgan. Olimp tog`i xudolarini timsolini tasvirlar ekan, yunonlar xudolarni qizg`anchiq va shafqatsiz, kunini bazmijamshid va ermakbozlikda o`tkazadi, bir –biri bilan tortishadi, deb hisoblaganlar. Yunonlar xudolarning hohish irodasi qarshi borganlarni qattiq jazolaydi deb bilganlar. Shuningdek xudolardan, Applon –Zevsning o`g`li, yurug`lik, musiqa, she’riyat xudosi, Afina –Zevsning qizi, jangari ayol, donishmandlik ilohasi, Gelios –quyosh xudosi va Demitra –dehqonchilik va hosildorlik ilohasi kabi xudolari bo`lgan, yunonlar ularga qattiq e’tiqod qilganlar.



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa