«Milliy istiqlol Foyasi» fanining maqsad va vazifalari



Download 1.01 Mb.
bet6/20
Sana11.01.2017
Hajmi1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

Suqrot (Sokrat, mil. av. 470-399 yy.) esa bahs orqali, ya'ni muayyan masalalarni o‘rtaga qo‘yish va ularga javob topish yo‘li bilan haqiqatni aniqlash mumkin, deb bilgan. U ezgulik - bilim va donishmandlikdir, yaxshilik mohiyatini to‘g‘ri anglagan insongina yaxshilik qiladi, deb tushuntiradi. Suqrot adolatga xilof bo‘lgan davlat boshqaruvining hamma shakllarini tanqid qiladi, faqatgina adolatli, demokratik davlat boshqaruvini yoqlab chiqadi.
2.8-chizma.
Bunyodkor g‘oyalar



Ozodlik




Mustaqillik










Tinchlik




Adolat










Tenglik




Hamkorlik










Do‘stlik




Birdamlik










Hurfikrlik




Ma'rifatparvarlik










Bag‘rikenglik




Xalqparvarlik










Vatanparvarlik




Insonparvarlik

Bunyodkor g‘oyalar taraqqiyotga xizmat qiladi,

jamiyat va insonni ezgulikka undaydi.


2.9-chizma

Insoniyat tarixi Foyalar tarixidir
Foya - inson tafakkuri mahsuli


Bunyodkor g‘oyalar




Vayronkor g‘oyalar










xalqparvarlik,

tinchlik, ozodlik,

hurfikrlilik,

do‘stlik, birodarlik, tenglik, bag‘rikenglik, taraqqiyot va h.k.






aqidaparastlik, diniy fanatizm, terrorizm, bosqinchilik, fashizm, shovinizm, jaholatparastlik, bolshevizm va h.k.

Masalan, A.Makedonskiyning ustozi, o‘zining bu jahongir shogirdi Osiyoni mahv etgach, unga yuborilgan «Avesto» kitobini chuqur o‘rgangan Yunon faylasufi va qomusiy olimi Arastu (Aristotel, mil. av. 384-322 yy.) o‘z g‘oyaviy qarashlarida ustozi Aflotun (Platon, mil. av. 427-348 yy.) g‘oyalarini boyitdi va unga muhim o‘zgartishlar kiritdi. U jamiyatda bo‘lib o‘tayotgan barcha voqyeliklar tabiatga xos deb biladi. Bu bilan jamiyatni tubdan o‘zgartirish g‘oyalariga qarshi chiqadi va jamiyat rivoji tabiiy jarayonlar tarzida kechishi kerak, deb hisoblaydi.

Suqrotning shogirdi Aflotun esa g‘oyalar umumiy tushunchalar sifatida odam aqliga bog‘liq emas, balki u ilohiy tushunchalar deb izohlagan edi. Uning asosiy g‘oyasi - ezgulik yoki yagonalik edi. Bunda oliy g‘oya ko‘pincha xudoga tenglashtiriladi.

Xitoy va hind mutafakkirlarining jamiyat rivoji haqidagi qarashlari va bunyodkorlik g‘oyalari ham Osiyoning «sharqona» ma'naviyatida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Jumladan, buyuk Xitoy mutafakkiri Konfutsiy (mil. av. 551-479) g‘oyalari hanuzgacha Xitoy xalqi mafkurasida yetakchilik qilib kelmoqda. Bu g‘oyaning asosi jamiyatni har qanday ijtimoiy larzalardan asrab qolish va insonlar manfaatini yuqori qo‘yishga qaratilgan. Allomaning maqsadi xalqni mavjud tartib-qoidalarni hurmat qilish ruhida tarbiyalash bo‘lgan. Bu g‘oyaga ko‘ra, insonlar jamiyatning tabiiy taraqqiyotiga qarshi chiqmasligi, ya'ni inqilobiy yo‘lni tanlamasligi kerak. Konfutsiy insoniyat haqida fikr yuritar ekan, odamlar ijtimoiy kelib chiqishi yoki jamiyatdagi mavqyei orqali emas, balki odamiylik, adolatparvarlik, haqgo‘ylik, samimiyat, farzandlik izzat-hurmati kabi yuksak ma'naviy fazilatlarga erishish tufayli kamolatga yetishuvi mumkin deb, hisoblaydi. Bunday «sharqona demokratiya»ning tamoyillarini o‘zida aks ettirgan g‘oyalar butun-butun davlatlarning uzoq yillar davomida barqaror yashab qolishiga sabab bo‘lgani, Sharq xalqlarining tarixiy, ijtimoiy, siyosiy taraqqiyotiga o‘z ijobiy ta'sirini ko‘rsatgani shubhasiz.

Sharqda, ya'ni Turon zaminda esa jamiyat rivoji va bunyodkorlik g‘oyalari xususida Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy qarashlari o‘ziga xos o‘rin tutadi. «Al-muallim as-Soniy» («Ikkinchi muallim»), Sharq Aristoteli deb nom olgan Abu Nasr Forobiy (873-990 yy.) o‘zining «Fozil odamlar shahri», «Fuqarolik siyosati», «Baxt saodatga erishuv haqida» kabi asarlarida olijanob jamiyat, adolatli tuzum haqidagi o‘z fikr-mulohazalarini bayon qilib, o‘z davri uchun izchil ta'limot yaratdi. U har tomonlama yetuk, barcha aholini baxt-saodatga, ilm-ma'rifatga olib boruvchi ideal jamoa haqidagi g‘oyalarni olg‘a surdi.

O‘sha davrning buyuk mutafakkirlari Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sinoning bu boradagi qarashlari ham o‘ziga xosdir. Ular har bir narsani kuzatish va tajriba asosida o‘rganishga, keyin xulosa chiqarishga intilganlar, barcha bunyodkorlik insonning mehnatiga bog‘liqligini ta'kidlaganlar. Buyuk o‘zbek shoiri, mutafakkiri va davlat arbobi Alisher Navoiy esa o‘z asarlari bilan jamiyat taraqqiyotining zamonasiga xos fazilatlarini yoritishga harakat qilgan. U she'rlari va dostonlarida razolatga, beqarorlikka, urushu janjallarga, ma'rifatsizlikka qarshi kurash g‘oyalarini ulug‘laydi. Insonlarni mehnatga, yaratuvchanlikka, adolatga chaqiradi. Ma'rifatga asoslangan jamiyat yaratishni orzu qiladi. Uning bu orzulari «Farxod va Shirin», «Saddi Iskandariy» kabi dostonlarida o‘z ifodasini topgan. Shoirning bevosita o‘zi ham qator bunyodkorlik ishlariga bosh-qosh bo‘lgan.

Ko‘hna Turon o‘z boshidan buyuk tarixiy voqyealar ichida Amir Temurning bunyodkorlik g‘oyalari va amaliy faoliyati katta ahamiyatga ega. U garchi fotihlar qatoridan o‘rin olib, behisob jangu-jadallarni boshidan kechirgan bo‘lsa-da, asosiy maqsadi bunyodkorlik va yaratuvchilik bo‘lgan. Jumladan, u «Temur tuzuklari»da: «Agar fuqarodan birining uy-imorati buzilib, tuzatishga qurbi yetmasa, kerakli uskunalarni yetkazib berib, unga yordam berilsin», deb ko‘rsatma beradi. Shu o‘rinda, yurtboshimizning Amir Temur o‘z davlatini aql-zakovat va huquqiy asos bilan idora etgan, desak, adolatdan bo‘ladi, degan fikrlari nihoyatda o‘rinlidir. Zero Sohibqironning Movarounnahr, Xuroson va boshqa joylarda bunyod etgan inshootlari, uning o‘zi va temuriylar sulolasi davridagi madaniyat, fan, adabiyot sohasidagi yutuqlar bunga misol bo‘la oladi.

Hind xalqining buyuk farzandi Mahatma Gandi (1869-1948) o‘z ma'naviyati, g‘oyalari va ilg‘or qarashlari bilan XX asrning buyuk shaxslaridan biriga aylangan. U mustamlakachilarga qarshi kurashning timsoli edi. U hindlar bilan musulmonlarning o‘zaro do‘stligini mustahkamlashga intildi. Gandi din bilan siyosatni bir-biriga bog‘lashga harakat qildi. Unga xalq «Mahatma» - «Buyuk qalb» deb nom bergani ham shundan bo‘lsa, ajab emas. R.Tagor fikriga ko‘ra: «Gandi muvaffaqiyatining siri uning jo‘shqin ma'naviy kuchida va behad darajada o‘z manfaatlaridan voz kechishidadir. U o‘zining olihimmatliligi bilan noyobdir. Gandi hayotining o‘zi fidoyilik timsolidir».

Milliy davlatchilik g‘oyasi va uning xalqlar taraqqiyotiga ijobiy ta'sirini mustaqil O‘zbekiston misolida ham yaqqol ko‘rish mumkin. O‘zbekistonning xalqaro hamkorlik, mintaqaviy tinchlik, millatlararo totuvlik borasida olib borayotgan siyosati barqarorlik hukm surishiga asos bo‘lib xizmat qilmoqda.

Bunday jarayon bugungi dunyoda amaliyot falsafasi deb tan olingan pragmatizm (yunon. sub'ektiv-idealistik falsafiy ta'limot, voqyelikni tajriba «ong oqimi» deb talqin etadi), hayot falsafasi bo‘lgan ekzistensializm (lat. mavjudlik falsafasi, erkinlikka erishish ma'nosida) kabi dunyoviy va diniy g‘oyalardan oziqlangan ta'limotlar misolida ham ko‘zga tashlanmoqda.

Ilmiy kashfiyotlar mafkura rivojiga katta ta'sir o‘tkazadi. Zamonaviy fan yutuqlari, jumladan, kosmonavtika, kibernetika sohasidagi olamshumul yangiliklar, klonlashtirish (yunon. irsiy jihatdan bir xil organizm), insonning gen-nasl xaritasini aniqlash kabi buyuk kashfiyotlar odamlar tasavvurini keskin o‘zgartirmoqda.

Ayni vaqtda yuksak ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, globallashuv jarayonlari, bir tomondan, inson aql-idrokining imkoniyatlariga, kelajakka ishonchni orttirayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, Xirosima, Nagasaki, Chernobil fojialari, ommaviy qirg‘in qurollari, ekologik halokatlar, ma'naviy tanazzul kabi umumbashariy muammolarni ham keltirib chiqarmoqda.

Shunday ekan, ilm-fan va madaniyat borasidagi yutuqlardan oqilona foydalanish uchun ham jamiyatga sog‘lom g‘oya, sog‘lom mafkura kerak.

Foya va mafkura gumanizm va taraqqiyot tamoyillarini, xalq taqdiridagi yuksalish zaruratini o‘zida aks ettirmasa, aksincha, bu intilishlarni rad etsa, mohiyatiga ko‘ra ularga zid bo‘lsa, u jamiyat tanazzuliga sabab bo‘ladi.

Ana shunday mafkuralardan biri - hokimiyatni qurol kuchi bilan egallab olgan sobiq kommunistik tuzum mafkurasidir. Dunyoning 6 dan 1 qismini egallagan ulkan saltanat va sotsialistik lager hududida hukm surgan bu mafkura o‘zining g‘ayriinsoniy va g‘ayrimilliy mohiyati, mustabid tabiati tufayli tanazzulga yuz tutdi.

Jahon tajribasi shundan dalolat beradiki, ba'zi buzg‘unchi mafkura o‘zining soxta jozibasi, aldov va makr bilan omma ongini zaharlab, jamiyatda hukmron mavqyeini egallab olishi ham mumkin. Masalan, XX asr 30-yillarida Italiya va Germaniyada fashizmning g‘alaba qozonishi nafaqat italyan va nemis xalqining, balki dunyodagi millionlab insonlarning boshiga cheksiz kulfat solgani tarixning achchiq saboqlaridan biridir. Bugungi kunda butun dunyodagi taraqqiyparvar va gumanistik kuchlar bunday fojiali va noxush holatlar takrorlanmasligi uchun hamjihatlik bilan kurash olib bormoqda.

Prezident Islom Karimov ta'kidlaganidek, insoniyatning azal-azaldan g‘oyaga qarshi g‘oya, fikrga qarshi fikr, jaholatga qarshi ma'rifat bilan kurashib kelishi - tarixning o‘zgarmas qonuniyatidir.

2.10-chizma

Mafkuraning maqsadlari


muayyan g‘oyaga

ishontirish






ma'naviy-ruhiy

rag‘batlantirish












uyushtirish




g‘oyaviy tarbiyalash










safarbar

etish





g‘oyaviy immunitetni

shakllantirish


















harakat dasturi

bo‘lish



5. Vayronkor g‘oya va mafkuralarning jamiyat hayotiga

salbiy ta'siri

Buzg‘unchi g‘oyalar xalqlar boshiga so‘ngsiz kulfatlar keltiradi. Bunga olis va yaqin tarixdan ko‘plab misollar keltirish mumkin. Inson va jamiyat bor ekan, ezgu g‘oyalarning ziddi bo‘lgan zulm va zo‘ravonlik, qabohat va jaholat yangi-yangi shakllarda namoyon bo‘lishga urinadi. Lekin ular odamzotning adolat, tinchlik va birodarlik, taraqqiyot va farovonlik g‘oyalariga tayanib, oliy maqsadlar sari intilishlarini aslo to‘xtata olmaydi.

«Tarix tajribasi shundan dalolat beradiki, inson tabiatidagi insoniylikdan ko‘ra vahshiylik, ur-yiqit instinktlari, ya'ni xatti-harakatlarini qo‘zg‘atib yuborish osonroq» (I.A.Karimov).

2.11-chizma.
Vayronkor g‘oyalar



Mustabidlik




Bosqinchilik










Terrorchilik




Aqidaparastlik










Jaholatparastlik




Irqchilik










Millatchilik




Mahalliychilik










Vatansizlik




Yovuzlik









Vayronkor g‘oyalar jamiyat, xalq va davlat-

larning tanazzuliga sabab bo‘ladi, g‘ayri-

insoniy maqsadlarga xizmat qiladi.

Demak, vayronkor g‘oya deb, turli ta'sirchan vositalardan foydalanib, odamlarni soxta va puch maqsadlarga ergashtiruvchi, ularning kuch-qudratini buzg‘unchilik va jinoyatga yo‘naltiradigan, insoniyat uchun faqat kulfat keltiradigan g‘oyaga aytiladi.

Shu bilan birga vayronkor g‘oyalarning mazmun-mohiyatini, maqsad-muddaolarini bilish nihoyatda muhim. Bu fuqarolar, ayniqsa yoshlar uchun buzg‘unchi g‘oyalar xavfini anglash, o‘zlarida mafkuraviy immunitet hosil qilish uchun zarur bilimlarni egallashiga yordam beradi.

Vayronkor g‘oyalar odamzot boshiga ko‘pdan ko‘p fojialar keltirgan. O‘rta asrlarda Farbda amalga oshirilgan salib yurishlari Sharqdagi muqaddas yerlarni xristian bo‘lmagan xalqlardan tozalash bahonasida qanchadan-qancha urushlar sabab bo‘lgan. Vayronkor mafkuralar, vayronkor xatti-harakatlar asosida g‘ayriinsoniy g‘oyalar yotadi. Ular insonga, insoniyat erishgan yutuqlarga nafrat bilan qarashni, buzg‘unchilikni rag‘batlantiradi. Vayronkor mafkuralarning ko‘rinishlari:

1. Diniy fanatizm - diniy mutaassiblik bo‘lib, hayotda faqat muayyan qoidalarni ustun deb biladigan, xudo haqidagi haqiqatni o‘ziniki qilib olishga intiladigan, taraqqiyotni, turli fikrlilikni tan olmaydigan, har qanday yangilikni kufrga yo‘yadigan zararli oqim. Bugungi kunda bizning mintaqamizda 1) vahhobiychilik, 2) «Hizbut-tahrir», «Akromiylar» kabi aqidaparastlik oqimlari o‘z g‘oyalarini yoyishga xarakat qilmoqda. Aqida - arabcha e'tiqod qilish ma'nosini bildiradi. Aqidaparastlik - yovuz g‘oya va mafkuralarning eng ko‘p tarqalgan shakli. Aqidaparastlikning teskarisi hurfikrlilikdir. Hurfikrlilik - erkin fikrlash asosida haqiqatni anglash degani. Aqidaparastlik o‘rta asrlarda Farbda inkvizatsiya shaklida namoyon bo‘lgan. Aqidaparastlik bugungi kunda Afg‘oniston, Shimoliy Kavkaz va boshqa mintaqalarda vahhobiylik asosida kurash olib borayotgan oqimlar misol bo‘la oladi.

2. Fashizm - (lotincha «fashio», italyancha «fashizmo» - bog‘lam, to‘da ma'nosidagi so‘zlardan olingan) natsional, ya'ni millatchi sotsialistlar ta'limoti, fashizm deganda, konstitutsiyaviy - demokratik tuzumga zid bo‘lgan ijtimoiy va davlat tuzilmasi ham tushuniladi. Germaniyada milliy sotsialistik partiya tuzgan A.Gitler esa fashizmning «ma'naviy otasi»ga aylandi. Fashizm 1939-1945 yillarda II jahon urushi olovini yoqdi. 50 mln.dan ortiq kishining qirilib ketishiga sabab bo‘ldi. O‘zbekiston jangchilaridan 263005 kishi halok bo‘ldi, 132670 kishi dom-daraksiz ketdi, 604552 kishi nogiron bo‘ldi.

Fashistik davlat tuzilmalari XX asr 70-yillariga kelib yevropa mamlakatlarida hukm surgan fashistik tartiblar barbod bo‘ldi. Chunonchi, Salazar hukmronligi davrida Portugaliyada, Franko hukmronligi davrida Ispaniyada, Mussolina hukmronligi davrida Italiyada, Gitler hukmronligi davrida Germaniyada8 va Gretsiyada fashistik tartiblar tugatildi. Shuningdek, fashizm deganda, o‘n yillar mobaynida yevropada faoliyat olib borgan o‘ng ekstremistik harakatning mafkurasi, nazariyasi va amaliyoti tushuniladi. Bugungi kunda ba'zi mamlakatlarda (Avstriya, Germaniya va boshq.) Fashistik unsurlarning muayyan darajada faollashuvi kuzatilmoqda. Yangi fashizm g‘oyasi insoniyat uchun zararli ekanligini har bir inson anglamog‘i lozim.



3. Bolshevizm - XX asrda Rossiyada faoliyat olib borgan ekstremistik yo‘nalishdagi siyosiy kuchning mafkurasi, nazariyasi va amaliyotini ifodalaydi...

Bolshevizm va fashizm mafkuralari o‘rtasida ko‘plab o‘xshash jihatlar mavjud. Ayni paytda jiddiy tafovutlar ham ko‘zga tashlanadi. Asosiy farqlardan biri, bu millat omilining turlicha baholanishidir. Bolshevizm mafkurasi kommunistik ta'limot, xalqlarning milliy-etnik o‘ziga xosliklarini yo‘qotish, «proletar baynalminaligi» shiori bilan maydonga chiqqan bo‘lsa, fashizm bor hukmron millatning «irqiy-etnik sofligi»ni mutlaqlashtirishni targ‘ib-tashviq etadi. U irqchilikning homiysi hisoblanadi.



4. «Rasizm» so‘zi «rasa» (irq) atamasidan kelib chiqqan. Bu atama XVII asrdan boshlab yevropada «insoniyat nasli»ni turli irqiy guruhlar, jumladan, «oq», «qora» va «sariq» irqqa ajratish uchun qo‘llana boshladi.

Irqchilik - odamlar o‘rtasidagi ijtimoiy tengsizlik, bosqinchilik, zo‘ravonlik va urushlarni kishilarning turli irqlarga mansubligi bilan oqlashga xizmat qiluvchi g‘ayrimilliy ta'limot9. Irqchilik ta'limoti «oq tanli»larning afzalligi, ularning azaldan «oliy irq» etib tanlangani, boshqa irqlarning esa «oq»larga qaraganda nomukammal yaratilganligi va hamisha taraqqiyotning quyi pog‘onalarida turishini «asoslab» beradi. Uning asosiy g‘oyasi o‘zining «ilohiy» tabiatiga ko‘ra «oq» irqlarni «quyi» irqlar ustidan hukmron qilishga da'vat etishga qaratilgan edi. Irqchilik milliy mansubligi va terisining rangiga ko‘ra ajralib turuvchi kishilarga tazyiq o‘tkazish, ularni haqoratlash, urish va o‘ldirish kabi harakat-hodisalarda yaqqol namoyon bo‘ldi. Ijtimoiy hukmronlik shakllaridan birining mafkurasi bo‘lar ekan, u buyuk davlatchilik, ashaddiy shovinizm, «tanlangan» xalqlarning milliy afzalligi g‘oyalari bilan chambarchas bog‘lanib ketadi.



5. Irqchilik - ko‘p qiyofali. Masalan, o‘zini oliy irq hisoblagan inglik, ispan, fransuz bosqinchilari o‘rta asrlar va ayniqsa, XVIII-XIX asrlarda Amerika, Avstriya, Afrika va Osiyoda yerli xalqlarni ko‘plab qirib tashladilar. Janubiy Afrika Respublikasi tomonidan XX asrda uzoq yillar mobaynida o‘tkazib kelingan irqiy ayirmachilik siyosati - shafqatsiz irqiy tahqirlash va kamsitishda o‘z ifodasini topdi. 1865 yilda AQShda tuzilgan «Ku-kluks-klan» terroristik tashkiloti ham o‘zining oshkora irqchilik yo‘nalishidagi faoliyati bilan ajralib turadi. Negrlarning fuqarolik huquqlariga qarshi kurash va ularni mamlakatdan chiqarib yuborish uning asosiy g‘oyasi hisoblanadi.

6. Terrorizm (lot. Terror - qo‘rquv, dahshat) - ma'lum yovuz maqsad yo‘lida kuch ishlatib, odatlarni jismoniy yo‘q qilishdan iborat bo‘lgan g‘oyaga asoslangan zo‘ravonlik usuli. Terrorizm bugungi kunda ham insoniyatga katta tahdid solmoqda. Jamiyatga doimiy qo‘rquv, fitna-g‘alamislik muhitini vujudga keltirish, zo‘ravonlik yo‘li bilan jamiyat barqarorligini buzish, gunohsiz kishilar, jumladan, bolalarning halok bo‘lishiga olib keladigan siyosiy maqsaddagi o‘ldirish va portlashlar bu mudhish g‘oyaning asl mohiyatini tashkil etadi.

Siyosiy terrorizm XIX asrdayoq vujudga kelgan edi. Lekin u XX yuz yillikda keng quloch yozdi. Farbiy Germaniyadagi «qizil armiya» yoki «Paoder-mayn xor» va Italiyadagi «Qizil brigadalar» guruhlari, Ispaniyadagi basklar tashkiloti, Olsterdagi «Inqilobiy-xaloskorlik armiyasi», Perudagi «Porloq hayot» kabi birlashmalar zamonaviy siyosiy terroristlarning birinchi avlodi edi. Keyingi yillarda dunyoning o‘nlab mamlakatlarida, jumladan, bizning yosh davlatimiz chegarasiga yaqin davlatlar hududlarida ham terrorizm o‘choqlari paydo bo‘ldi. Ular mustaqil O‘zbekistonga qarshi kuch ishlatishga urinib ko‘rdilar. Chunonchi, 1999 yilda Toshkentda, Yangiobodda, 2000 yilda Sariosiyo va Uzun tumanlariga, Burchimullaga bostirib kirib, mamlakatimiz tinchligini buzishga urindilar. 2004 yil 28 mart - 1 aprel kunlari Toshkent shahri, Buxoroning Romitan tumani va Toshkent viloyatlarida, 2005 yil 12-13 mayda Andijon shahrida takroran terrorchilik harakatlari sodir etildi. Yovuz kuchlar harakati bostirildi.

O‘zbekiston Prezidenti Islom Karimov «Nezavisimaya gazeta» (Moskva)ning muhbiriga (2005 yil 14 yanvar) bergan intervyusida: «Xalqaro terrorizm» tushunchasi 2001 yilning 11 sentyabridan ayniqsa urf, bo‘ldi...»10 degan edi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 4 sessiyasida (2000 yil 14-15 dekabr) «Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida» qonun qabul qilindi. Demak, buzg‘unchilik g‘oyalarining ko‘rinish, turlari quyidagilardan iborat:



  1. salib yurishlari (o‘rta asrlardagi);

  2. diniy fanatizm;

  3. ateizm;

  4. fashizm;

  5. bolshevizm.

Ana shu g‘oya va mafkuralarning sivilizatsiya tarixidagi namoyon bo‘lish shakllari quyidagilardan iborat:

  1. buyuk davlatchilik, shovinizmi;

  2. tajovuzkor millatchilik;

  3. irqchilik;

  4. terrorchilik;

  5. shovinizm;

  6. diniy aqidaparastlik;

  7. diniy ekstremizm.

Yovuz g‘oya va mafkuralarning eng ko‘p tarqalgan shakli aqidapa-rastlikdir. Bunday mafkuralar muayyan davrlarda Farbda ham, Sharqda ham hukmronlik qilgan. Bu ijtimoiy illat XXI asrga qadam qo‘ygan hozirgi davrda ham dunyodagi tinchlik va taraqqiyotga tahdid solmoqda.

Aqidaparastlik qanday shaklda bo‘lmasin hamma zamonlarda ham jamiyat uchun birdek xavf-xatarlidir.

O‘rta asrlarda Farbdagi aqidaparastlik mafkurasi bo‘lgan inkvizitsiya cherkovning mutlaq hukmronligini o‘rnatib, hur fikr rivojiga, jamiyat taraqqiyotiga to‘siq bo‘ldi. Galiley va Koppernik kabi yuzlab buyuk aql-zakovat sohiblari ana shunday aqidaparastlik ta'qidiga uchraganlar. Jordono Bruno ilmiy qarashlari uchun jaholat qurboni bo‘lgan.

Sharqda esa Imom Buxoriy, Ibn Sino singari buyuk allomalar ham turli tazyiqlarga duchor bo‘lganlar. Mansur Halloj, Nasimiy, Boborahim Mashrab singari hur fikrli zotlar esa qatl etilgan.

Toki dunyoda taraqqiyotga intilish, bunyodkorlik hissi bor ekan, jamiyatda ilg‘or g‘oyalar tug‘ilaveradi. Buzg‘unchi g‘oyalarning vujudga kelishiga esa vayronkor intilishlar sabab bo‘ladi. Shunday ekan, ularga qarshi kurashga tayyor turish, ya'ni doimo huryosh va ogoh bo‘lib yashamoq hayotning asosiy zaruratiga aylanmoqda.

Buzg‘unchi g‘oyalarga misol. Abulqosim Firdavsiy (tax. 940-941 yili Xurosonda, Eron va Afg‘onistonning shimoli, Turkmanistonning janubiy qismlari, Tus shahri yaqinida Toboron qishlog‘ida tug‘ilgan). Uning buyuk asari «Shohnoma» 4 ming yillik voqyealarni o‘z ichiga olgan. Yosh Abulqosimning oilasi: u Toboron qishlog‘ida kambag‘allashib qolgan dehqon oilasida dunyoga kelgan. «Sen kambag‘al bo‘lsangda, - degan edi Firdavsiyning otasi, - qadim avlod-ajdodlaring buyuk kishilar edilar. Agar o‘tmishda yerlarimizni o‘zga yurtlik bosqinlar egallab olmaganlarida bizlarni avlodlarimiz kami-ko‘stsiz yashardi, hayotimiz yanada farovon bo‘lardi».

Firdavsiyning «Shoxnoma» asari, rivoyatlarda aytilishicha o‘sha davr hukmdori Sulton Mahmud Faznaviy uni yetarli darajada baholamaydi. Asarda olijanoblikni, sevgi va birodarlikni kuylagan satrlar Mahmud Faznaviyning talonchilik siyosatiga qarshi fosh qiluvchi kuchga ega bo‘lgan. Shuning uchun ham Mahmud u asarni qalam bilan emas, alam bilan kutib oldi».

Shuning uchun bo‘lsa kerak, Firdavsiyga Sulton Mahmud go‘yo va'da qilingan 120 dona oltin tanga o‘rniga 120 dona kumush tangalar bergan emish. Ulug‘ shoir o‘z umrining 30-35 yilini sarflab yozgan shoh asarining bunchalik past baholanishidan qattiq iztirof chekadi. Sulton Mahmudga javoban u bergan kumush tangalarni uncha bo‘lib, bir bo‘lagini hammomchiga, bir bo‘lagini sharbat sotuvchiga, yana bir bo‘lagini tangalarni olib kelgan kishilarga topshirgan. Yana bir rivoyatda aytilishicha, Firdavsiy Mahmud haqida o‘tkir hajv yozadi va unda Sulton Mahmudni o‘taketgan xasislikda, pastkashlikda ayblab, shoh bo‘lishiga noloyiq deb ko‘rsatadi. Bundan xabardor bo‘lgan Sulton Mahmud Firdavsiyni ushlab fil oyog‘i ostiga tashlash haqida farmon bergan. Shohning bunday farmonidan so‘ng Firdavsiy boshqa o‘lkalarga ketib, yurtidan olisda, uzoq yillar qiyinchilikda, kambag‘allikda, ona yurtning sog‘inchida yashaydi. Darbadarlikda yashagan Firdavsiy yoshi 80 dan ortib qolganda Bag‘dodda «Yusuf va Zulayho» dostonini yozadi. Ancha qarib qolgan Firdavsiy umrining oxirida o‘z Vatani Tusga qaytadi va shu yerda vafot etadi. Manbalarda yozilishicha, uning jasadini mutaassib (dinga qattiq berilgan) kishilar musulmonlar qabiristonidan davf etishga joy bermaganlar. Shundan keyin Firdavsiyning jasadi otasidan qolgan bog‘ning bir chekkasiga ko‘milgan.

Firdavsiyning «Shohnoma» asarida 50 ta podsholik davri tasvirlangan. Aslida bu asar Sulton Mahmud Faznaviy buyurtmasi bilan yozilgan edi. (Boshlang‘ich ta'lim. 2001. №2. 30-31-betlar).



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa