Reja: Adabiyot-so’z san’ati


-Dars. O’rxun –Enasoy obidalari turkiy xalqlarning mushtarak yozma yodgorligi



Download 0.82 Mb.
bet4/12
Sana12.01.2017
Hajmi0.82 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

4-Dars. O’rxun –Enasoy obidalari turkiy xalqlarning mushtarak yozma yodgorligi

Reja:

1.O’rxun- Enasoy yodgorliklarining topilishi haqida

2.To’nyuquq bitigtoshi to’g’risida
Mazkur obidalarning topilishi O'rxun hamda Enasoy daryolarining havzalari bilan bog'liq. Garchi bunday qadimiy obidalar keyinchalik Sibir va Mo'g'ulistonning boshqa joylaridan, Sharqiy Turkiston, O'rta Osiyo, Kavkaz, Volga- bo'vi, hatto Sharqiy Yevropadan ham topilgan bo'lsa-da, tarixda bu nom muqim o'rnashib qoldi.

O’rxun-Enasoy yodgorliklarining topilishi va o'rganilishi XVIII asrdan boshlanadi. Rus xizmatchisi Remezov bu haqida dastlabki xabarni beradi. Shved zobiti Iogann Strallenberg, olim Messershmit yodgorliklarni Yevropa ilm ahliga ilk marta taqdim qilgan edilar.

Dastlab, O'rxun, Selenga va To'li daryolari atrofidan — Shimoliy Mo'g'ulistondan toshga bitilgan obidalar topildi. Ular O’rxun yodgorliklari nomini oldi. Enasoy daryosi qirg'oqlarida topilgan yodgorliklar ham shu nom bilan ataladi.

Yodgorliklar topilganidan keyin ularni o'qish, o'rganish muammosi ko’ndalang bo'ldi. Ammo bu ish deyarli bir yarim asr mobaynida hech kimning qo'lidan kelmadi. Nihoyat, 1893- yildagina ularni o'qish uchun dastlabki qadam qo'yildi. Shu yili daniyalik olim Vilgelm Tomson va rus olimi V. Radlovlar yodgorliklardagi barcha harflarni o'qidilar.

Shundan so'ng ularni jiddiy o'rganish boshlandi.

O'rxun-Enasoy obidalari «tosh bitiklari» deb ham yuritiladi.. Buning sababi ko'pgina yodgorliklarning qabr toshlariga o'yib yozilganidadir.

Qadimgi turkiy obidalarning asl manbalari topilgan joylar: O'rxun va Enasoy daryolari atroflari, Turfon (Sharqiy Turkiston), Osiyo va Yevropaning ko'pgina joylaridir. Shunga ko'ra ularning Mo'g'uliston, Germaniya (Berlin, Marburg, Mayns), Rossiya (Sankt-Peterburg, Qizil, Minusinsk), Xitoy (Turfon, Urumchi, Miran Suchjoy, Pekin), Buyuk Britaniya (London), Fransiya (Parij), Shvetsiya (Stokgolm), O'zbekiston, Qozog'iston, Qirg'izistonda saqlanishi kuzatiladi.

Ma'lumki, turkiy xalqlar o'z davlatiga ega bo'lgan eng qadimgi dunyo qavmlaridan biridir. O'rxun-Enasoy obidalari ana shu tarixni badiiy tarzda hikoya qiladi. Ular O'rta Osiyodan boshlab Dunaygacha bo'lgan ulkan hududda o'z davlatlarini idora qilishgan. Yodgorliklar, asosan, VI—VIII asr voqealarini aks ettiradi.

V—VI asr o'rtalarida dunyo xaritasida Turk xoqonligi degan mamlakat yuzaga kelgan.
-29-

Bu mamlakat O'rta Osiyo, Yettisuv, Sharqiy Turkiston, Oltoy o'lkalaridagi turli qabila va xalqlarni birlashtirgan edi. Bu yerlar geografik jihatdan nihoyatda qulay, buning ustiga Yevropa va Sharqiy Osiyoni bog'lab turuvchi «Buyuk ipak yo'li»ning ustida edi. Shuning uchun ham turkiylar yashaydigan manzillarga qiziqish katta bo'lgan. Turli qabila va elatlarning doimiy hukmronlikka intilishi odatdagi hol edi. Bundan dushmanlar ham foydalanishga harakat qiladilar. Tashqi dushmanga qarshi hamkorlikda kurashish qabila va elatlarning birlashishiga olib keldi va 545- yilda Turk xoqonligi yuzaga keldi. Bu xoqonlik VI11 asrgacha hukmronlik qildi.

Tosh bitiklarning katta qismi ana shu xoqonlikning o'ziga xos badiiy solnomasidir. Ularning hajmi anchayin ulkan. Jumladan, «To'nyuquq» bitiktoshi 2 ta ustunga yozilgan. Ularning biri 170, ikkinchisi 160 sm dan iborat. Bu yodgorlikni Yelizaveta Klemens 1897- yili Shimoliy Mo'g'ulistonda eri Dmitriy Klemens bilan birgalikda izlab topgan. Bitiktosh Ulan-Batordan 66 km janubi-sharqdagi Bain Sokto manzilida bo'lgan va hozir ham shu yerda saqlanadi.

«Kultegin» bitiktoshi marmardan, ishlangan, balandligi 3 m 15 sm, qalinligi 41 sm, tub qismi 1 m 24 sm bo'lib, yuqoriga tomon torayib borgan. Yodgorlikni rus ziyolisi N. M. Yadrinsev (1842-1894) 1889- yili Mo'g'ulistonning Kosho Saydam vodiysidagi Ko'kshin-O'rxun daryosi qirg'og'idan topgan. U Ulan-Batordan 400 km janubda, Qora Balg'asun shahri xarobalaridan 40 km shimolda joylashgan. Yozuvlar o'ngdan chapga va yuqoridan pastga qarab bitilgan.

«Bilga xoqon» bitigini ham N. M. Yadrinsev topgan. U Kultegin bitiktoshidan 1 km janubi-g'arbga o'rnatilgan. Uning bo'yi 3 m 45 sm, eni 1 m 72 sm, qalinligi 72 sm, bitiktosh ag'darilib, uchga bo'lingan va ayrim satrlari nurab, yozuvlari

ham zarar ko'rgan. U 80 satrdan iborat. «Bilga xoqon» bitiktoshida «Kultegin» bitiktoshidagi 41 satr takrorlangan.

Yodgorliklarni butun dunyo turkiyshunoslari ilmiy jihatdan o'rganmoqda. V. Tomson va V. Radlovlardan keyin S. H. Malov, S. G. Klyashtorniy, I. V. Stebleva, H. O'rxun, I I Tekin, Najib Osim, G. Aydarov, o'zbek olimlaridan A.Rustamov, G'.Abdurahmonov, N. Rahmonovlar o'rganishgan.

Yodgorliklar hozirgi o'zbek tiliga bir necha marotaba o'girilgan. A. P. Qayumov «Qadimiyat obidalari» kitobida, G’.Abdurahmonov va A. Rustamovlar «Qadimgi turkiy til» kitoblarida o'sha yodgorliklardan namunalar keltirishgan.

Runiy yozuvdagi yodgorliklar faqat toshga bitilgan emas. Ularning qog'ozga, turli buyumlarga yozilgan namunalari ham bor. Masalan, «lrq bitigi» («Ta'birnoma») qog'ozda yozilgan. Uni vengr olimi A. Steyn Sharqiy Turkistondagi Dunxua manizilidan topgan (1907- yil).

Run yozuvlari Talas vodiysidan ham topilgan. U hozirgi Avliyoota va Taroz shahri yaqinida bo'lgan qoyalardagi yozuvlardir.

Shuningdek, kumush ko'zachalarga yozilgan runiy yozuvlari Sibir o'lkasidan ham topilgan. ErmiTaj (Sankt-Peterburg)da saqlanayotgan 2 ta ko'zacha shu haqda ma'lumot beradi.

Minusinsk muzeyida esa teriga yozilgan runiy bitiklar mavjud,

Oyna, qayish to'qasi, qog'ozga yozilgan boshqa runiy yozuvlar ham ko'p.

-30-

Turfon (Sharqiy Turkiston)dan Le Kok tomonidan topilgan runiy yozuvlar orasida cski fors tilidagi bitiklar ham mavjud.

Vena (Avstriya) muzcyida saqlanayotgan oltin idish- tovoqlarda ham runiy yozuvidagi yodgorliklar bo'lib, ular bajanaq(pecheneg) tilida yozilgan.

Yog’ochga yozilgan run bitiklari namunalari Ermitajda saqlanadi,

Yodgorliklar qaysi mavzularda bahs yuritadi? Bu mavzularning badiiy tahlili qay tarzda kechadi? Ularning ahamiyati nimada?

So'zni «To'nyuquq» bitiktoshidan boshlaylik. To'nyuquq — shaxs nomi. U ikkinchi turk xoqonligiga asos solgan Eltarish xoqonining maslahatchisi va sarkardasi bo'lgan.

To'nyuquq: «Turk Bilga xoqon davlatida bu bitikni yozdirdim»- deydi. Bilga xoqon Eltarish xoqonning o'g'li edi.

Bitiktoshdagi voqealar To'nyuquq tilidan hikoya qilinadi: «Men — Dono To'nyuquq erurman. Tabg'ach davlatida tarbiyalandim. Turk xalqi tabg'ach davlatiga bo'ysunar edi...»

So'ng turkiylarning o'z erkini qo'ldan berib qo'yishlarining sababi aytiladi: «Turk xalqi boshboshdoqlikka, o'zibo'larchilikka, beparvolikka yo'l qo'ydi... o'zining xoni bilan birga bo'lmadi».

Mustamlaka azobi, o'zga xalqlar yetkazgan zulm yodgorlikda qisqa va lo'nda, ammo nihoyatda ta'sirchan tarzda ifodalanadi:

«...Tabg'achga taslim bo'lganligi uchun tangri, o'l degan shekilli, turk xalqi o'ldi, yo'q bo'ldi, tugadi. Turk Sir xalqi yerida birorta ham urug' qolmadi».

Ana shunday musibat xalqning birlashmog'ini, yakdillik bilan harakat qilmog'ini taqozo etar edi. Yodgorlikda To'nyuquq xalq yetakchisi, dono maslahatchisi, kuchli va botir sarkarda sifatida namoyon bo'ladi.

U yetti yuz kishini birlashtirib, «shad» degan unvon oladi. Bu turk xoqonligidagi eng oliy darajadagi unvonlardan biri edi.

To'nyuquq Bo'gu Tarxon hamda Eltarish xoqonlar bilan birga mamlakat mustaqilligi, el-yurt farovonligi, yurt „ osoyishtaligi, chegaralar daxlsizligi uchun tinimsiz kurash olib bordi. U bu kurashlarning oldingi safida edi. Ammo dushmanlar ham tinch o'tirmadi. Ular kuchlarni birlashtirish payiga tushishdi.

Tasvir davomida vaziyatning keskinlashib borishi, buning natijasida To'nyuquq shaxsiyatidagi kuchli nuqtalarning tobora kengroq ochilishini kuzatish mumkin. Xususan, buyuk sarkardalarga xos bo'lgan tavakkalchilik, dovyuraklik, jasorat, jur'at, ba'zan nihoyatda keskinlik, cho'rtkesarlik, ayni vaqtda bosiqlik, vazminlik xislatlari bu tasvirlarda aniq ko'rinib turadi. U katta tajriba egasi sifatida namoyon bo'ladi. («Xoqonim muvaffaqiyat qozongani uchun, men o'zim muvaffaqiyat qozonganim uchun davlat ham davlat bo'ldi, xalq ham xalq bo'ldi, o'zim chol bo'ldim, ulg'aydim».)

To'nyuquq bahodir va jasoratli shaxsgina emas, ayni paytda o'z atrofidagilarning mustahkam jipsligini ta'minlaydigan, yagona maqsad yo'lida xalqni birlashtirishning uddasidan chiqadigan boshliq sifatida ham namoyon bo'ladi.
-31-
U odamlarning ko'nglidan kechayotgan o'ylarni nozik darajada his etadi. Shu bilan birga, ularning qalblariga ta'sir etish yo'llarini ham yaxshi biladi. Shunga ko'ra, u Vatan va yurt taqdirini, xalqining kelajagini o'z qardoshlariga buyuk xavotir bilan yetkazganida oz sonli qo'shini harakatga keladi. Natijada ko'p sonli dushman tor-mor bo'ladi.To'nyuquq buyuk vatanparvar shaxs timsolidir. Uning o'z vatani, xoqoni, qo'shini, xalqi bilan faxrlanishi, ularning borligidan o'zini baxtiyor sezishi yodgorlik matniga puxta singdirilgan.

Hatto dushmanning «xoqoni bahodir ekan, maslahatchisi donishmand ekan» degan bahosida ham shu ruh mavjud. To'nyuquqning xotirjamligi esa «xalqning tomog'i to'q edi» jumlasi orqali ifodalangan.

Dushmanning turkiylar ustiga hujum uyushtirish haqidagi yovuz niyatini eshitgan To'nyuquq «tun uxlagim kelmadi, kunduz o'tirgim kelmadi» deb nido qiladi. Bu o'rinda uning o'z taqdirini xalq bilan yaxlit holda tasavvur qilishini yaqqol ko’ramiz.

To'nyuquq ma'naviyatidagi eng asosiy nuqta shunday ifodalanadi: «Bu turk xalqiga qurolli dushimanni keltirmadim, yalovli otni yugurtirmadim».

To'nyuquq obidasi vatan haqidagi madhiyadir. U voqeiy yoki badiiy asar bo'lishiga qaramay, unda hayot haqiqati, tarixiy haqiqat o'z aksini topgan.

Turkiy qabila va elatlarning o'zaro talashib-tortishishlari ham, tashqi dushman bilan bo'lgan ayovsiz kurashlar ham aslida tarixiy haqiqatdir.

Eltarish, Bo'g'u, Bilga xoqonlar ham tarixiy shaxslardir. Asardu tilga olingan ko'plab qabila, urug'lar tarixda mavjud bo'lgan, ularning bir qismi hozir ham alohida xalqlar va millatlar tarkibida yashab kelmoqda.

Yodgorlikda murojaat, undov, chaqiriq yetakchilik qiladi. To'nyuquq tabiatida tushkunlik, ikkilanish mutlaqo ko'rinmaydi. Uning harakatlarida, so'zlarida o'ziga hamda butun xalqiga buyuk ishonch balqib turadi. Xuddi shu holat uning g'alabalariga asosiy omil bo'ladi.

«To'nyuquq» bitiktoshi — kompozitsion jihatdan yetuk asar. Unda o'ziga xos boshlanma, voqealar rivoji, xotima mavjud. Shu kompozitsiyaning o'zida ham katta badiiylik bor. Bu maqsad to'laligicha amalga oshgan.

Yodgorlikning til xususiyatlari e'tiborga loyiq. U VIII asrdagi adabiy til namunasidir. Asar tilidagi ko'plab so'zlar hozirgi o'zbek tilida aynan qo'llaniladi. Bir qism so'zlarda ozgina tovush o'zgarishlari yuzaga kelgan, yana bir toifa so'zlar esa bugungi iste'moldan chiqib ketgan.

Yodgorlikda o'rni-o'rni bilan so'zlarning ko'chma ma'nolarda qo'llanishi seziladi. Shuningdek, majoz, matal, maqollardan foydalanish kuchli:

«Tabg'ach, O'g'uz, Xitoy — bu uchovi qamal qilsa, qamalda qolajakmiz. Unda vujudining ich-u tashini — mol-u jonini topshirgan kishiday bo'lamiz. Yupqa yig'in tor-mor qilishga oson emish, ingichka yig'in uzishga oson emish. Yupqa qalin bo'lsa, tor-mor qiladigan bahodir emish, ingichka yo'g'on bo'lsa, uzadigan bahodir emish».

Asarda oltinga «sariq», kumushga «oq», tuyaga «egri» singari epitetlar — sifatlar qo'llangan. Undagi asosiy tasvir vositasi alliteratsiyadir. Alliteratsiya — tovushlar uyg'unligi, asosan, bir xil tovushlarning takrorlanishi natijasida yuzaga keladigan ohangdorlikdir. Unda unli va undosh tovushlar

-32-
takrorlanishi mumkin.O'ngra qitaynyig' O'lurtachi terman, Bani O'g'uzug' O'lurtachi— o'q terman.So'z takrori ham yodgorlikda ko'p uchraydi:

Tabg'ach qag'an yag'imiz erti O'n o'q qag'ani yag'imiz erti.

Asardagi o'ziga xos tasvir usullaridan yana biri voqea- hodisalarga muayyan yondashish bilan izohlanadi. Ko'pincha bir necha voqea-hodisalar yoki ular bilan bog'liq detallar ketma-ket sanaladi:

«Turk budun o'lti, alqinti, yo'q boidi». Bu yerdagi ketma-ket sanoq voqea zamiridagi dahshatli musibatni, kuchli fojiani juda yorqin namoyon etadi. Yoki:

«Tabg'ach, bardanayin teg. Qitayn, o'ngdalayin teg. Ban yirdantayin tegayin». (Tabg'ach, sen o'ngdan hujum qil! Xitoy, oldindan hujum qil! Men chapdan hujum qilay!)

Bu o'g'uzlar orasidan kelgan kuzatuvchi nutqidan parcha. U o'g'uzlar fikrini ifodalamoqda. Bu yerdagi sanoq dushman tomonidan solinayotgan tahdid va xavf-xatar doirasining nechog'lik kattaligini tasavvur etishga imkon beradi.

Bularning hammasi To'nyuquq bitiktoshining yuksak vatanparvarlik ruhi bilan sug'orilgan qadimiy nodir badiiy asar ekanligini yana bir marta tasdiqlab turadi.

O'rxun-Enasoy obidalarining asosiy qismi turkiy xoqonliklar tarixining badiiy solnomasidir. Ularning dastlabkilari yuqorida aytilganidek. qabrlarga qo'yilgan toshlardan iborat bo'lgan. Masalan, «Bilga xoqon» bitigi ham Yo'llug'tegin qalamiga mansub. Bitikda «Kultegin» va «To'nyuquq» obidalariga xos bo'lgan an'ana — qahramonlik va vatanparvarlik g'oyasini ulug'lash asosiy o'rin tutadi. Yodgorliklarda inson shaxsi va ayniqsa, uning erki bilan bog'liq

masalalar teran badiiy tahlil qilingan.

Bitikdagi voqealar Bilga xoqonning yoshiga bog'liq holda davriy izchillikda ifodalangan. Qahramon o'n yetti, o'n sakkiz, yigirma ikki, yigirma olti, yigirma yetti, o'ttiz, o'ttiz bir, o'ttiz uch. o'ttiz to'rt, qirq yoshidagi voqealarni eslatadi. Aslida bu voqealar butun boshli bir xalq turkiylar tarixidagi nihoyatda jiddiy burilishlar haqida hikoya qiladi.

Voqealar Bilga xoqonning o'n yetti yoshida tang'ut tarafga lashkar tortishi bilan boshlanadi. Mana g'alaba ifodasi: «Tang'ut xalqini yengdim, o'g'lini, bor narsasini, yilqisini, mol- mulkini oldim".

Bu Bilga xoqonning dastlabki g'alabasi edi. Matn mavzusi harbiy sohaga aloqador. Shuning uchun asosiy fikr davlat, qo'shin, harbiy salohiyat ustida boradi.

Yodgorlikda turli- tuman joy, qabila nomlari tilga olingan.Bular matnga haqqoniylik, rostgo'ylik ruhini singdirib turadi, so'zlovchining fikrlarini dalillaydi. Matnda olti chub sug'dak xalqi. tabg'ach, basmil, idiqut, chik xalqi. qirg'iz, qorluq, to’qqiz o'g'uz, turk tatabi — turgash kabi qabila va urug' nomlari; Bo'luchi, Beshbaliq, Tamg'uduk bosh, To'g'u baliq, Antarg'u, Chush, Azganti kadaz, Mag'i Qo'rg'on, Idarbosh, Ko'gman yish, So'nga yish, Oltin yish singari joy nomlari; Kam, Irtish, Tug'la (To'li) singari daryo nomlari uchraydi.

Bular aslida tarixan mavjud nomlardir. Ana shu holat yodgorlikni tarixiy uslubda yaratilgan asarlar sirasiga kiritish mumkinligiga dalolat beradi.

Asarda alohida badiiy tafsilotlarni qatorlashtirish, muallif nutqida sanoq ohangi yetakchilik qiladi.

-33-

Masalan, qabila nomlari (basmil, idiqut),muqaddas tushunchalar (tangri, muqaddas yer-suv, otam xoqon ruhi), qarindoshlik atamalari (bolasini, bekasini), kishi tanasining a'zolari (sochini, qulog'ini, yonog'ini kesdi) va boshqalar.



Bilga xoqon obidasida ham — parallelizmlar, qiyoslashlar asosiy o'rin tutadi.

«Yigirma ikki yoshimda Tabg'ach tomon lashkar tortdim. Chacha sangunning sakkiz tumanlik qo'shini bilan urushdim. Qo'shinini o’ldirdim». (Qadim Yaponiyada ham So'g'un — samuray, bahodirlik unvoni — tahr.)

«Yigirma olti yoshimda chik xalqi qirg'iz bilan dushman bo'ldi. Kam daryosini kechib o'tib, qirg'iz tomon lashkar tortdim. O'rnandajang qildim. Qo'shinini tor-mor qildim. Az xalqini taslim etdim».

«Yigirma yetti yoshimda yana qirg'iz tomonga lashkar tortdim. Nayza botimi qorni yorib, Ko'gman (Sayan) yishga ko'tarilib, qirg'iz xalqini uyquda bosdim. Xoqoni bilan Sunga yishda jang qildim. Xoqonini o'ldirdim. Davlatini o'shanda oldim. O'sha yili Turgash tarafga, Oltin yishni oshib o'tib, Irtish daryosini kechib, yurish qildim. Turgash xalqini uyquda bosdim. Turgash xoqonining qo'shini o'tday, bo'ronday keldi.

Bo'luchida jang qildik. Xoqonni, yabg'usini, shadini o'shanda o'ldirdim. Davlatini o'shanda oldim».

Uchta parcha matnda ketma-ket kelgan. Ular yigirma ikki, yigirma olti hamda yigirma yetti yosh bilan bog'liq.

Ulardagi voqealar tizimini guruhlash mumkin:

a) qahramonning muayyan yoshi;

b) voqea sodir bo'lgan joy;

d) voqeaning mohiyati;

e) natija.

Dastlabki parchada bu 22 yosh bilan bog'liq, voqea sodir bo'lgan joy esa tabg'achlar tomoni. U yerda Chacha Sangun degan mashhur sarkarda bilan jang qilinishi voqea mohiyatini anglatadi. Natija esa qo'shin bilan urushib, uni o'ldirish bilan yakunlangan.Keyingi bosqich yigirma olti yosh bilan aloqador. Bu yerda voqea sodir bo’lgan joy Kam daryosidan keyingi Urpandir. Voqea mohiyatini jang tashkil qiladi. Natija ham o'xshash: qo'shin tor-mor qilingan, Az xalqi taslim bo'lgan.

Oxirgi parcha ham xuddi shu xilda tuzilgan. Faqat tafsilot anchagina kengaytirilgan. Voqea mohiyati va natijaga ko'proq e'tibor berilgan.

So'zlar takrori yodgorlikdagi asosiy tasvir vositalaridan biridir:

Men o 'n to 'qqiz yil shad bo 'lib turdim, O'n to'qqiz yil xoqon bo'lib turdim, Davlatni tutib turdim.

Shu misolimizda o'n yettita so'z ishtirok etgan bo'lsa, ulardan oltilasigina bir martadan qo'llangan, xolos. Ammo so'zlar takrori matnda g'alizlik tug'dirmagan, aksincha, muallif fikrining ta'kidlanishiga, alohida urg'u bilan ko'rinishiga yordam bergan, Bularning barchasi yodgorliklarning juda katta ma'rifiy hamda badiiy- estetik ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatib turibdi.

-34-


Savol va topshiriqlar:

1.Toshga bitilgan bitiklarning O'rxun-Enasoy obidalari nomini olishiga sabab nima?

2. Ular qachon topilgan?

3.Ularni o'rganish bilan shug'ullangan olimlar nomini bilasizmi?

4.Yodgorliklar qanday mavzularda yaratilgan?

5. To'nyuquq qanday obraz?

6. T'o'nyuquqning kuyinchakligi, o'z o'y-fikrini boshqalarga xavotir bilan yetkaza olishi matnda qay tarzda ifodalangan?

7. 'I'o'nyuquqning o'z vatani, qo'shini, xalqi bilan faxrlanishi — iftixori matnda qaysi so'zlar bilan tasvirlangan?

8. «Xoqoni bahodir ekan, maslahatchisi donishmand ekan» degan baho kimlarga nisbatan qo'llangan? Uning dushmanga nisbatan qo'llanishida qanday ma'no bor?

9. Majmuada berilgan To'nyuquq bitiktoshi matniga xos qiyin so'zlar lug'atini tuzing.

10. Matndagi asosiy qismlarni ajratishga harakat qiling. Har bir qismga sarlavha toping.

11.Yodgorliklardagi xalq mustaqilligi, ona yurt daxlsizligi, shaxs va erk g'oyasi ifodalangan o'rinlarni belgilang. Ularning qanday so'zlar bilan tasvirlanganiga e'tibor bering.

12. Uyda «To'nyuquq — buyuk vatanparvar shaxs» mavzusida qisqacha insho yozing.

-35-


5-Dars. “Devonu lug’otit turk” qomusiy asar sifatida

Reja:

1. Mahmud Qoshg’ariy haqida ma’lumot

2.”Devonu lug’otit turk”asarida xalq og’zaki ijodi namunalari

3.Alp Er To’nga marsiyasi haqida

XI asrga kelib turkiy xalqlar madaniyati, adabiyoti va san'atining yangi rivojlanish pallasi boshlanadi. Bu davrda qoraxoniylar davlati amalda ancha mustahkamlanib olgan, Buxoro, Samarqand, Shosh, Qashqar shaharlari yirik madaniyat markazlariga aylangan edi.

Qoraxoniylar davlati Xorun, Bug'roxon va Tamg'ochxon, lbrohim davrlarida ancha kuchaygan, nisbatan iqtisodiy va madaniy yuksalishiga erishgan edi.

Qoraxoniylar davlatining markazlari bo’lmish Bolosog'un, Isfijob (Sayram), Shosh, Taroz shaharlarida ham ilm-fan egalari, turli sohalarning yirik mutaxassislari, dono va fozil kishilar to'plangan edi.

Mahmud Koshg'ariy Bolosog'un shahrida dunyoga kelgan. Uning to'liq ismi Mahmud ibn Husayn ibn Muhammaddir.

Hozirgi Qirg'izistonda Barskon daryosi va Barskon dovoni bor. Ular Issiqko'l atrofida joylashgan. Xuddi shu yerda Barskon shahri bo'lgan, Mahmudning otasi va bobosi ana shu shahardan edi. Otasi Koshg'arga ko'chib kelgan va Mahmud shu yerda tug'ilgan. Shuning uchun ham Koshg'ariy nisbasini olgan. «Barsg'an — Afrosiyob o'g'lining nomi. Barsg'an shahrini bino qilgan shudir. Mahmudning otasi shu shahardan», — deb yozadi «Devon» muallifi.

Mahmudning ilk ustozlaridan biri koshg'arlik Husayn xalifadir. So'ng u Buxoro, Samarqand, Marv, Nishopur, Bag'doddagi maktab va madrasalarda ham o'z ilmini oshirgan.

Mahmud Koshg'ariy umri davomida qilgan mashaqqatli mehnati evaziga qomuschi olim va tolmas sayyoh bo'lib tanildi. U turkiy til grammatikasini ishlab chiqqan birinchi tilshunos olimdir. Turkcha-arabcha lug'atning birinchi namunasi ham uning nomi bilan bog'liq. «Devon-u lug'otit-turk» Mahmud Koshg'ariy qoldirgan va turkiy xalqlar uchun bebaho bo'lgan qomusiy asardir.

Bu asarda olim turkiy tildagi so'zlar ma'nosini arab tilida izohlab beradi. Misol sifatida esa qo'shiqlar va maqollardan hamda badiiy adabiyotdan parchalar keltiradi.

Bu haqda Mahmud Koshg'ariyning o'zi yozadi: «Men bu kitobni maxsus alifbo tartibida hikmatli so'zlar, saj'lar, maqollar, rajaz va nasr deb atalgan adabiy parchalar bilan bezadim... Bu ishda misol tariqasida turklarning tilida qo'llanib kelgan she 'rlardan, shodlik va motam kunlarida qo 'llaniladigan hikmatli


-36-
so'zlardan, maqollardan keltirdim».

Shunday qilib, bu kitobda O'rta Osiyoda yashagan turkiy xalqlarning XI asrgacha bo'lgan badiiy ijodi to'g'risida juda qimmatli ma'lumotlar jamlangan. Bular hozirgi avlodlar uchun ham nihoyatda katta ahamiyatga ega.

«Devon-u lug'otit-turk» asari 1072- yilda yozila boshlagan. Ammo unga kirgan materiallar uzoq yillar davomida to'plangan. Mahmud Koshg'ariyning o'zi: «Men turklar, turkmanlar, o'g'uzlar, chigillar, yag'molar, qirg'izlarning shaharlari, qishloq va yaylovlarini ko 'p yillar kezib chiqdim, lug'atlarini to'pladim» — deb yozadi. Asar 1074- yilda yozib tugatilgan. Muallif bu haqda shunday degan: «Kitob 464- yilda (hijriy) jumodul-avval boshlarida

boshlandi va to'rt karra yozilgandan (ko'chirilgandan) va tuzatilgandan so'ng 466- yil jumodul-oxirning 12 kuni bitirildi».

Mahmud kitobiga «Devon-u lug'otit-turk» («Turkiy tillar lug'atlari») deb nom beradi va uni Abulqosim Abdulloh binni Muhammad al-Muqtadoga bag'ishlaydi.

Mahmud Koshg'ariy turk tilining nozik bilimdoni va tolmas targ'ibotchisidir. U «arab tili bilan ikki uloqchi ot singari teng poyga qilib, o'zib borayotgan turk tilini» ko'klarga ko'taradi, uning o'ziga xos xususiyatlarini mahorat bilan ko'rsatib beradi.

«Devon» sahifalari orqali tanishish ko'z oldimizda Mahmud Koshg'ariyni geograf, botanik, zoolog, tilshunos, folklorshunos, adabiyotshunos, tarixchi olim sifatida namoyon qiladi. Shuning uchun ham uni qomusiy olim yoki alloma deb ataymiz.

“Devon-u lug'otit-turk” XI asrda yozilgan bo'lsa-da, unga jamlangan badiiy parchalar turkiy xalqlar adabiyotining ancha oldingi davrlarida vujudga kelgan. Unda jamlangan xalq

og'zaki ijodi namunalarining ko'pi asar yozilgan davrdan 5—6 asr qadimroqdir. Ularda turkiy xalqlarning urf-odatlari, ishonch-e'tiqodlari, marosimlari bilan boglanib ketadigan badiiy lavhalarni ko'ramiz.

Ularning bir qismi bevosita tarixiy mavzularga bag'ishlangan. Alp Er To'nga marsiyasi, «Oltin qon» rivoyati, Yabog'u (yobg'u)lar, tangutlar bilan bo'lgan janglar haqidagi parchalar, shuningdek, ayrim shaxs va joylar bilan bog'liq afsonalar shular jumlasidandir.

Bu yodgorlikdan XI asrgacha bo'lgan adabiyotdagi bir qator janrlar va badiiy tasvirning o'ziga xos xususiyatlari haqidagi ma'lumotlarga ega bo’lamiz.

«Devon»da adabiyotshunoslikka doir anchagina atamalar bor. Muallif «hikmatli so'zlar, saj'lar, maqollar, rajaz va nasr deb atalgan adabiy parchalar haqida gapirib o'tgan. Shuningdek, ayrim adabiy hodisalar haqida maxsus izohlar kiritgan.

Jumladan:

« Yir -kuy, maqom... Ko'pincha bu so'z she'rga nisbatan qo'llanadi. Bu so'z ir tarzida ham talaffuz qilinadi».

Qo 'shug’-. she’r, qasida, qo'shiq».

De'von»ga kirgan adabiy shakllarning asosiy qismini to’rtliklar tashkil qiladi. O'zbek adabiyolida to'rtlik shakliga tayanadigan bir qator she'riy janrlar rivojlangani ma'lum.


-37-
Bular orasida to'rtlik, ruboiy, murabba', ayniqsa mashhurdir. Mahmud Koshg'ariy ularni, asosan, «qo'shug'» yoki «she'r» deb nomlagan.

Ularda nihoyatda xilma-xil mavzular tilga olinadi. Vatan va yurt muhabbati, xalq uchun jang qilgan bahodirlar bilan faxrlanish, tabiat manzaralari, go'zalligi, mehnat shavqi, turli insoniy kechinmalar talqini asardagi yetakchi mavzulardir.

Devonda turkiy xalqlar turmush manzaralari bilan bog'liq bo'lgan she'riy parchalar katta o'rin tutadi. Ularda xalqning urf-odati, yashash tarzi, mashg'uloti, ishonch- e’tiqodlarining ifodasi juda ochiq ko'rinadi.

Yigitlarig ishlatu,

Yig'ach yamish irg'atu,

Qulan, kayik avlatu, Bazram qilib avnalim.

(Yigitlarni ishlatib, Daraxt mevalarini qoqtiraylik. Qulon, kiyiklarni ovlatib, Bayram qilib ovunaylik.)Bu misralarda turkiy xalqlarning hayot manzaralari o'z aksini topgan. Yigitlarni ishga safarbar qilish, meva terish, ovchilikka yo'naltirish qadimgi turmush tarzining ayrim lavhalaridir. Quyidagi she'r esa ijtimoiy hayotning boshqa sohasiga daxldor:

Erdi ashin taturg'an, Yavlaq yag'ig' qatarg'an. Bo'yni tutib qazirg'an, Basti o’lim ag'taru.

(Bir kishining o'limiga achinib aytadi:

Oshini mehmonlarga tutadigan, Yomon dushmanni qochiradigan, O'g'roq askarini (bahodirligi bilan) qaytarib yuboradigan edi. Afsus, o lim uni yanchdi, ezdi.)

She'rda marhumning boshqa kishilar bilan munosabatlarida namoyon bo’ladigan xislatlariga urg'u beriladi. Gap qabilaning sobiq jasur a'zosi haqida ketmoqda. U vafot etgan. Ammo uning tirikligidagi ko'plab fazilatlari boshqalarga hali- hanuz namuna bo’la oladi. Bu yerda marhumning ochiqqo'lligi, mehmondo'stligi va muhimi, qo'rqmas, dovyurak, shijoatli ekanligi alohida ta'kidlanmoqda.

«Devon»da ko'plab lirik qo'shiqlar ham mavjud. Ularda insonning qalb kechinmalari, nozik his-tuyg'ulari ifodasi, tabiat va ona yurt manzaralari tasviri yetakchilik qiladi.

Tabiat manzaralarining o'zidayoq nozik va jonli kuzatishlar ko'zga tashlanadi. Tabiat va yurt go'zalligi vositasida tabiat hodisalari tufayli inson ruhiyatida yuzaga keladigan turli o'zgarish va kechinmalar juda ixcham, go'zal va ta'sirchan ifoda etiladi.

Lirik qo'shiqlarning bir qismi bevosita kishilarni qurshagan olam haqida. Ularda turkiy xalqlarning doimiy yo'ldoshi — otlar ham alohida mavqe tutadi. Bunday she'rlarda otlarning holati, harakati alohida tasvirga olinadi:

Iqilachim erik bo'ldi, Erik bo'lg'u yeri ko'rdi. Bulut o'rub ko'k o'rtuldi, Tuman turib to'li yag'di.

(Sho'x, o'ynoqi otim sur'at bilan chopdi, Yugurishda o'zdi. Bulut ko'tarilib, Tuman tushib,

Do'l yog 'gani uchun u shunday sho'xlikni munosib topdi.)

Ko'rinib turganidek, parchada tabiatdagi o'zgarishlarning (qisli kelib, bahor kelishi) hayvonot olamiga ta'siri ta'riflanayotganday. Aslida bu ham insonning o'z kuzatishlari natijasida olgan ta'sirlanishidir.


-38-
Iirik qo'shiqlarning bir qismi ishq-muhabbat mavzusidadir. Ularda yorning go'zalligi, latofati madh etiladi, oshiqlikning sirli kechinmalari tasvirlanadi, ishqiy hayajon, muhabbat shavq|i tilga olinadi:

Bulnar meni ulas ko'z,

Qora mcngiz qizil yuz.

Andin tamar tugal tuz,

Bulnap yana ul qachar.

(Mastona ko 'zli, ko 'rkam yuzli, qora xolli, yonoqlaridan yoqimlilik yog'ayotgan go'zal meni o 'ziga asir qiladi. Asir qiladi-da, so 'ng qochadi.)

Bu yerda go'zalning surati naqadar chiroyli va samimiyat bilan chizilgan..

Lirik qo'shiqlarda tasvir nihoyatda jonli va ta'sirchan. Ular kishini hayrat va hayajonga soladi:


Aqtirur ko'zum y’olaq,

Tushlanur o'rdak, yug'aq.

(Ko 'zim yoshlari buloq singari oqadi, Hatto unda o'rdak, oqqush kabi qushlar

yig 'iladilar, sho 'ng 'ishadilar.)

Ko'z yoshlarini buloqqa o'xshatish tabiiy va go'zal. Ammo uning mubolag'ali tasviri yanada zavqlidir:

Qaqlar qamug' ko'lardi, Tag'lar bashi ilardi. Ajun tani yilirdi, Tutu chechak yerkashur.

(Suvlar ko'payib, chuqurlar ko'lga aylandi,

Tog' boshlari xayoliy narsa kabi (ko 'zga arang) ilashdi.

Dunyo nafasi ilidi, turli chechaklar saf tortdi.) Qishning tugab, bahorning boshlanayotgani, muzlarning erib, oqar suvlarning ko'paygani, tog' cho'qqilarining qorlardan tozalanib, havo ilishi boshlanganligi hamda atrofdagi o't-o’lanlarning ko'karishi tavsif etilmoqda. Muhimi, bularning barchasi ehtirosli misralarda o'z aksini topgan.

MUNOZARA


Yuqorida keltirilgan to'rtlik katta bir munozaraning tarkibiy bo’lagidir. Munozara o'ziga xos adabiy janr bo'lib, u asar qahramonlarining o'zaro tortishuvi, bahsi asosiga quriladi. Munozaradagi ishtirokchilar, asosan, ramziy (kinoyaviy) xususiyatga ega bo'ladi. U she'riy yoki nasriy tarzda yaratilishi mumkin. Yusuf Amiriyning «Bang va Chog'ir», Yaqiniyning «0'q va yoy», shuningdek, Nishotiyning «Shohboz va Bulbul», «Gul va Daf», «Binafsha va Chang» munozaralari bu janrning o'zbek adabiyotidagi go'zal namunalaridandir. Ammo «Qish va Yoz» munozarasi bu janrning eng qadimgi namunasi sifatida alohida ahamiyatga ega. Mahmud Koshg'ariy «Qish va Yoz» munozarasiga oid ko'plab to'rtliklarni keltirgan. Ammo ular asarning bir joyida emas, balki uning turli qismlarida har xil so'zlarning izohiga dalil sifatida ishlatiladi. Yuqoridagi to'rtlik «Ilardi» degan so'zni izohlashda ko'rsatilsa, «Utti» — yutdi, g'olib bo'ldi ma'nosidagi so'z izohida quyidagi to'rtlikni o'qiymiz:

Qish Yay bila to'qushti, Qing'ir ko'zun baqishti, Tutashqali yaqishti, Utg'alimat o'g'rashur.

-39-
(Qish Yoz bilan to'qnashdi, Bir-birlariga ular yomon ko 'z bilan qarashdi. Bir-birlarini tutish uchun yaqinlashdilar, Ularning har biri yengishni istar edi.)

Tabiatdagi bu jarayon inson hayotidagi jonli manzaralarga o'xshatilib, unga qiyosiy holda aks etgan. O'zaro to'qnashish, bir-biriga qing'ir ko'z bilan qarash, kurashish uchun o'zaro yaqinlashish va g'oliblik istagi kabi insonga xos tuyg'ular tabiatga nisbat berilmoqda. Adabiyotshunoslikda bu hodisaning nomi jonlantirish deyiladi. Mahmud Koshg'ariy keltirgan «Qish va Yoz» munozarasida ana shu tasvir vositasi asosiy o'rin tutadi. Har ikki fasl to'la «tilga kiradi». Ular bir-biriga tegishli bo'lgan xususiyatlarni go'yo «fosh etadi». Bunda biroz bo’lsa-da, kuzatuvchi — muallif nuqtayi nazari ham ko'rinib qoladi.

Ayniqsa, «Qish yayg'iru savlanur», «Yay qish bila qarishti» misraralari bilan boshlanadigan to'rtliklarda shu holat mavjud.
XALQ QO'SHIQLARI

Qo'shiqlar qadimdan xalq orasida keng tarqalgan. Ular, asosan, kuyga solinib ijro etilgan. Qo'shiq aslida keng ma'noli tushuncha bo'lib, o'z ichiga bir qancha turlarni oladi. Ular orasida mehnat va marosim qo'shiqlari, hunarmandchilik, chorvachilik, dehqonchilik bilan bog'liq qo'shiqlar, mavsum qo'shiqlari, lirik qo'shiqlar va boshqalar bor.

Qo'shiqlarda alohida kishilarning shodlik va g'ami, his-hayajoni, tuyg'ulari, fikr-mulohazalari ifodalansa-da, ularda, asosan, keng xalq ommasining orzu-umidlari, o'y-xayollari, ijlimoiy munosabatlari, urf-odatlari, dunyoqarashi mujassamlashgan. Shuning uchun ham ularda shu xalq tarixi muayyan darajada badiiy ifodasini topgan bo'ladi.

«Devon-u lug'otit-turk» dagi ko'pgina qo'shiqlar ovchilik, chorvachilik bilan — turkiy xalqlarning yashash tarzi bilan chambarchas bog'liq holda yuzaga kelgan. «Qo'shiq» atamasi ham ilk marta Mahmud Koshg'ariy tomonidan qayd etilgan. Muallif unga she'r, qasida deb izoh bergan.

Xalq qo'shiqlari ijtimoiy hayotning barcha sohalarini qamrab oladi. Unda shodlik va g'am, o'yin-kulgi va qayg'u- hasrat, ko'tarinkilik va tushkunlik, turli marosimlar: to'y, farzand tarbiyasi (alla), o'tganlar yodi tasvirlanishi mumkin. Tabiiyki, inson mehnati ham ularning yetakchi mavzusidir. Ular orasida tabiat tasviriga, tabiat manzaralariga bag'ish- langanlari ham oz emas.

Yana bir turkum qo'shiqlar bevosita farzandlar, jamiyat a'zolarining ma'naviy kamolotiga bag'ishlangan. Ularda yaxshi insoniy fazilatlar ulug’lanadi,insonni ma’naviy jihatdan boyitadigan xislatlar targ’ib qilinadi, aksincha inson nomini yerga uradigan, uning xalq nazaridan qolishiga sabab bo'ladigan, o'zgalar ko'ngliga malol keltiradigan xususiyatlar tanqid qilinadi.

Mahmud Koshg'ariy «Devon»idagi she'riy parchalarning asosiy qismi xalq og'zaki ijodi mahsulidir. Ular shakliga ko'ra, asosan, ikkilik, to'rtlik va murabba'lardan tashkil topgan.

To'rtliklar, asosan, a-a-a-b shaklidagi qofiyadoshlikka ega. Ular orasida a-b-d-b turidagi qofiyalar ham uchraydi.

Qo'shni-qo'nim ag'ishqa, a Qilg'il angar ag'irlik, b Artut alib anung'il, d Ezgu

-40-
tavar o'g'urluk. b

(Qo'ni-qo'shnilaringga yaxshilik qil, Ularni hurmatla. Ulardan biror sovg'a olsang, Undan yaxshiroq mukofot hozirla.)

To'rtliklarning to'rtala misrasi o'zaro qofiyadosh bo'l¬gan (a-a-a-a) namunalar ham mavjud.

Murabba' shakli ham (a-a-a-b) asarda keng qo'llangan. «Alp Er To'nga marsiyasi», «Qish va Yoz» munozarasi shu shakldadir.

«Devon»dagi she'riy parchalar — xalq qo'shiqlari barmoq vaznidadir. Ayrim namunalar aruzning ba'zi ko'rinishlariga muvofiq kelsa-da, aslida barmoq vaznida yozilgan. Ularning ko'pi yetti bo'g'inli misralardan tuzilgan. «Alp Er To'nga oldimu?», «Qaqlar qamug' ko'lardi» kabi she'rlar shu vaznda. Umuman,

yetti bo'g'inli misralardan tuzilgan she'r turkiy xalqlar, jumladan, o'zbek xalqining ham og'zaki ijodida keng tarqalgan.

«Devon»da sakkiz bo'g'inli misralardan tuzilgan she'rlar ham uchraydi: «Iqilachim erik bo'ldi» she'ri shu xildadir. Uning tuproqlari 4-4 shaklida tuzilgan.

Ayrim she'rlar uzunroq misralardan ham tashkil topgan:

Bilga erig ezgu tutib so'zin eshit, Erdamini o'granibon ishga sura.

Ko'rinib turganidek, bunday she'rlar 4-4-4 tarzida turoqlanib kelyapti. «Devon»da 13, 14 bo'g'indan tuzilgan misralar ham mavjud:

O'tru turib yag'di angar kish o'qi jig'alvar, (14) Aydim: asig' qilg'u emas, sen taqi yalvar. (13)

Bu yerda misralardagi bo'g'inlar soni teng emas.

«Devon»dagi xalq qo'shiqlarining tasvir usullari nihoyatda xilma-xildir. O'xshatish, sifatlash, qarshilantirish, jonlantirish, parallelizm va qiyoslar ularda tez-tez ko'zga tashlanadi. Ko'pgina ifodalar sodda, ixcham, lekin quyma va ta'sirchan.

“Qaqlar qamug' ko’lardi” to'rtligi boshdan oxirigacha jonlanlirishga tayanadi. «Qish va Yoz» munozarasida ham xuddi shunday tasvirni ko'ramiz. «Bulnar meni ulas ko'z» to'rtligida esa sifatlash asosiy o'rin tutadi. Ko’z mengiz (xol), yuz o'ziga xos silatlashlar (ulas, qora, qizil) bilan ziynatlangan. Boshqa to’rtliklarda esa o'xshatish, mubolag'a singari badiiy tasvir vositalari tez-tez qo'llanganini ko'rish mumkin.

She'rlarda qofiyalarga katta e'tibor berilgan. «Alp Er To'nga o'ldimu?" to'rtligida she'rning ta'sir kuchini ta'minlagan unsurlardan biri ham qofiyadir. Undagi o'ldimu-qaldimu-aldimu so'zlari to'liq jarangdorligi va ohangdoshligi bilan ajralib turadi.Bular qadimgi xalq qo'shiqlarining takrorlanmas badiiyatini yuzaga chiqargan omillardir. Bu an'analar keyingi asrlarda yanada takomillashgan, rivojlangan holda davom etadi.

ALP ER TO'NGA MARSIYASI

“Devon-u lug'otit-turk” asari qahramonlik qo'shiqlari jamalangani bilan ham alohida e'tiborga molik. Unda Vatan himoyasi, yurt taqdiri, xalq birligi va chegaralarning daxlsizligi uchun kurash g'oyalari kuylangan ko'plab she'riy va nasriy parchalar bor, Tangutlar bilan jang», «Yaboqular bilan jang" kabi

-41-
parchalar shular jumlasidandir. Ularda jang manzarasi, dushman lashkarining qiyofasi va holati, botirlarning ularga qarshi shiddatli va matonatli kurashlari juda yorqin, badiiy ta'sirchan tarzda ifodalangan. Bu silsilada Alp Er To'nga haqidagi marsiya ham mavjud.

Alp Er To'nga turklarning qadimiy qahramoni. Yusuf Xos Hojibning yozishicha, tojiklar uni Afrosiyob deb atashgan. Mahmud Koshg'ariy Afrosiyobni Qashqarda— O'rdukent shahrida turar edi, deb ko'rsatadi. «To'nga Alp Er» yo’lbars kabi kuchli, bahodir demakdir. Shuningdek, uning Barman, Barsg'an degan o'g'illari hamda Qaz ismli qizi haqida «Devon»da ma'lumotlar bor:

«Qaz Afrosiyob qizining nomidir. Qazvin shahrini shu qurgandir. Bu so 'zning asli qaz o'yini-g'oz o 'ynaladigan joy demakdir. Chunki u shu yerda turar va shu yerda o 'ynar edi.

Shuning uchun ba'zi turklar Qazvinni turk shaharlaridan hisoblaganlar. Shuningdek, Qum shahri ham chegara hisoblanadi. Chunki qum turkcha so'zdir. Afrosiyobning qizi u yerda ov qilar va o'ynar edi. Ba'zilar turk shaharlari chegarasi Marvash — Shohijondan boshlanishini so'zlaydilar. Chunki Qazning otasi To'nga Alp Er — Afrosiyobdir. U Tahmuraspdan uch yuz yil keyin Marvni bino qilgan. Ba 'zilar butun Movarounnahrni turklar o'lkalaridan deb bilganlar. U Yankanddan boshlanadi. Uning bir oti Dizro'yindir. U sariqligiga ko 'ra mis shahri demakdir. Buxoroga yaqindir. Bu yerda Afrosiyobning qizi Qazning eri Siyovush o'ldirilgan. Ma'jusiy-otashparastlar har yili bir kuni bu yerga kelib, Siyovush o'lgan joy atrofida yig'laydilar. Mollar so'yib, qurbonlik qiladilar. So 'yilgan mol qonini uning mozori tepasiga to'kadilar. Ularning odatlari shunday».

Shuningdek, Mahmud Koshg'ariy Afrosiyobning bolalari xoqon, xon deb atalganini eslatadi.

«Devon»da ana shu buyuk tarixiy shaxs — Alp Er To'nga haqidagi bir necha to'rtliklar saqlanib qolgan. Ular, asosan, Alp Er To'nga — Afrosiyobning vafotiga bag'ishlangan. U tom ma'nodagi marsiya namunasidir. Marsiyada Afrosiyob — Alp Er To'nganing o'limi achchiq qismat, dahshatli fojia, o'rnini to’ldirib bolmaydigan yo'qotish sifatida baholanadi:

Alp Er To'nga o'ldimu?

Esiz ajun qaldimu?

O'dlak o'chin aldimu?

Emdi yurak yirtilur.

Bu yerda esiz (yomon, yaramas, manfur), ajun (olam, dunyo), o 'dlak (vaqt, zamon, taqdir) so'zlarigina biroz eskirgan. Boshqa so'zlar bugungi tilimizda ham faol qo'llanmoqda.

Marsiyada xalq orasidagi birdamlik, ko'tarinkilik, hamjihatlik, ahillik, ezgulik Afrosiyob nomi bilan bog’lab izohlanadi. Aksincha, uning o'limi yovuz va yaramaslarning bosh ko’tarishiga, ezgu ishlarning kamayishiga, bilimdonlarning ezilib, axloq-odobning zaiflashuviga sabab boiganligi ta'kidlanadi.

Alp Er To'nga — xalq sevgan qahramon. Shunga ko'ra uning oradan ketishi beklarning oti charchashiga, ularning g’am ostida qolishiga, yuzlarning sarg'ayishiga sabab bo'ladi. Mana bu misralar bevosita motam marosimini yodga soladi:

-42-
Bo'ri bo'lib ul(i)dilar, Yoqa yirtib turdilar. Yig'lab-siqtab yurdilar, Ko'z yoshlari mo'l bo'ldi.

Xalqning bo'ridek ulishi, ya'ni haddan tashqari iztirobi, hatto oyoqlarini yirtib yig'lashi, uning ustiga bu iztirobning davomli bo'lishi (yig'lab-siqtab yurdilar) xalqning Alp Er To'ngaga bo'lgan kuchli muhabbatini samimiy, ishonarli va tasirchan chizib bera oladi.

Amirlar otlarning horishi uzoq va mashaqqatli yo'l oqibatidir. Demak. Afrosiyob matomiga faqat yaqin-atrofdagilar emas balki uzoq olisdan ham kelishgan. Bunday ulug' insonning vafoti ularning ruhiyatiga kuchli ta'sir qilgan (qayg'u beklarni ozdirdi) Yuzda sariqlik, zafaronlikning bo'lishi ham qayg’uning kuchiga ishoradir.

Bu yerda insonning tashqi ko'rinishi orqali uning ichki istiroblari ko'rsatib berilmoqda.

Marsiya davomida Afrosiyobning o'ziga xos bo'lgan alohida hislat va fazilatlari ham eslatib o'tiladi. Shunday yuksak fazilatlar egasining dunyodan o'tishiga afsus va nadomatlar bildiriladi. She'rda ana shu chuqur qayg'u va iztiroblar nihoyatda ta'sirchan ifodalanadi.

MARSIYA HAQIDA TUSHUNCHA

Biror kishining vafoti munosabati bilan yozilgan, g'am-alam, hasrat va qayg'uni ifodalagan lirik she'r yoki qo'shiq marsiya deb ataladi.

Alp Er To'nga haqidagi marsiya bizgacha yetib kelgan eng qadimiy marsiya namunalaridan biridir.

Marsiya, odatda, jamiyat tarixida muayyan iz qoldirgan kishilarga bag'ishlab yoziladi yoki to'qiladi. Alp Er To'nga haqidagi marsiya og'zaki ijod mahsuli. Demak, unda xalqning shu qahramonga bo'lgan buyuk hurmat va ehtiromi ifodalanadi.

Afrosiyob faqat bek emas, balki «beklar begi». Uning qahramonligi, botirligi, shijoati va mardligi alohida tilga olingan. Zero, qahramondagi bu xususiyatlar xalq taqdiriga kuchli ta'sir qilgan. Uning sharofati bilan dushman xalq erkiga daxl qila olmagan. Ana shunday oliyjanob insondan ayrilish haqiqatda ham musibatdir.

Marsiya turli she'riy shakllarda ifodalanishi mumkin. Adabiyotimizning keyingi bosqichlarida g'azal, qasida, muxammas, musaddas, tarjiband, tarkibband shakllarida yozilgan marsiyalar uchraydi. Alp Er To'nga haqidagi marsiya murabba’ shaklidadir. Uning har bir bandi to'rt misradan iborat. Yuqorida aytganimizdek, misralar, asosan, a-a-a-b qofiyalanish tartibiga ega.

Mumtoz adabiyotimizdagi marsiyalarning asosiy qismi aruz vaznida bitilgan. Alp Er To'nga marsiyasi esa barmoqdadir. Uning har bir misrasi yetti bo'g'indan tuzilgan. Turoqlar, asosan, 4-3 shaklida.

MAQOLLAR


Vatanga muhabbat, uni ardoqlash, ona-Vatanga tegishli bo'lgan har bir narsani muqaddas bilish, o'zini shu Vatanga daxldor deb his qilish chinakam insonlarga xos fazilatdir. «Devon»da shu xislatlarning nihoyatda ulug’langanini ko'rish, kuzatish maroqli. Unda «Tulku o'z iniga ursa, ujuz bo'lur» — «Tulki o'z uyasiga

-43-
qarab ulisa, qo'tir bo'ladi» maqoli keltirilgan va Mahmud Koshg'ariy uni shunday izohlaydi: «Bu maqol o'z elini, urug'ini va mamlakatini yomonlovchilarga qarata aytiladi».

Dushmanning mavjudligi doimo hushyor va sergak bo'lishni taqozo etadi. Quyidagi maqol shu haqda:

Tulum anutsa, qulun bo'lur, Tumun unutsa, bolun bo'lur.

(Dushmanga (qarshi) qurol hozirlagan kishi qulun (toy) ga ega bo'ladi, qurol hozirlashni unutgan kishi asir bo 'ladi.)

Bu maqol xavf-xatarga oldindan hozirlik ko'rish lozimligini bildiradi.

Maqollarda kattalar tajribasi, ularning pand-o'gitlari ham inson ma'naviyatiga ijobiy ta'sir ko'rsatadigan omillardan biri sifatida talqin qilinadi:

Qul savi qalmas

Qag'il bag'i yazilmas.

(Keksalar so'zi, nasihati bekor ketmaydi,

Tolning ho'l novdasining bog'i yozilmaydi.)

Yaxshilikni ulug’lash, ezgu ishlarga da'vat «Devon-u lug'otit-turk»dagi maqollarda tez-tez uchrab turadi.

Aslida dunyoning foniyligi, inson umrining qisqaligi qayd etilgan quyidagi maqol hayotning shu qonuniyatini bilishga, undan ibrat olib, umrning bekor, behuda o'tib ketmasligini esda saqlashga qaratilgan:

«0'd kechar, kishi to'ymas, yalinguq o'gii mangu qalmas», ya'ni zamon o'tar, kishi to'ymas, inson bolasi mangu qolmas.

Yaxshilik mohiyatiga ko'ra g'oyat keng ma'noli tushunchadir. U himmat, muruvat, shafqat bilan yondosh hodisa. Shunga ko'ra «Suv ichirmasga sut ber» maqolining mavjudligi hayratlanarli emas. U, senga yomonlik qilganga ham yaxshilik qil, degan ma'noda ishlatiladi.

Yaxshilikning javobi ham yaxshilik, ezgulik, oliy himmatlik yoki maqtov bo'ladi:

Ko'b sukutga qush qo'nar,

Ko'rkluk kishiga so'z kelar.

(Shoxi ko 'p, shoxlari o 'ralib ketgan daraxtga qush qo'nadi,

Yaxshi kishiga so'z - maqtov keladi.)

Yoki shuning boshqacha shakli:

Yig'ach uchina el tegir,

Ko'rklig kishiga so'z kelir.

(Daraxt uchiga shamol tegadi, yaxshi odamga so 'z yetadi.

Shuning uchun u o 'zini ehtiyot qilishi kerak.)

Insondagi oliy fazilatlardan yana biri bosiqlik, halimlikdir. Aksincha, yomonlik, tubanlik, yuzsizlik eng yaramas xislatlarga kiradi. Shuning uchun xalq tilida shunday maqol yuzaga kelgan: «Tuzin birla urush, o'tun birla ustarma» — Yuvosh odam bilan urush (chunki sen uni bosishing mumkin), uyatsiz, yuzsiz odam bilan urushma (chunki u seni sharmanda qiladi)

«Erik erni yag'lig', ermagu bashi qanlig'» — (Tirishqoqning labi yog'liq, erinchoqning boshi qonliq), chunki tirishqoq ko'p ishlab, yaxshi taomlar, go'sht,

-44-
yog'lar oshaydi. Erin- choq o'zining yalqovligi bilan ishdan qochadi. Xafalikdan

boshiga uradi, uni qonatadi. Bu matal yalqovlikni tashlashga, g'ayrat bilan ishlashga chorlaydi.

Umuman, g'ayrat, shijoat, mehnatsevarlik, qat'iyat, sabr va matonat, chidam ajdodlarimiz ruhiyatida yetakchilik qilgan. Buning dalili sifatida yana bir maqolni eslataylik: «Tag'ig' uqruqin egmas, tengizni qayg'iqin bukmas» — (Tog' arqon bilan egilmaydi, dengiz qayiq bilan bukilmaydi). Bu maqol katta ishni arzimagan sabab bilan to'xtatib bolmaydi, degan mazmunda qo’llanadi.

Har bir ishga astoydil kirishishga undovchi maqollar ham mavjud. Shulardan biri «Emgak ekinda qolmas» — (Mehnat bo'sh ketmaydi) maqolidir.

Birgalikda harakat qilish, o'zaro kengashishga chorlovchi maqollar ham anchagina. Masalan, «Kengashlik bilik uzlashur, kengashsiz bilik o'prashur» — (Maslahatli ish borgan sari yaxshilanib boradi, bemaslahat ish borgan sari buzilishga yuz tutadi).

«Sabanda sandrish bo'lsa, O'rtugunda irtash bo'lmas» — (Yer haydash vaqtida puxtalik bo'lsa, xirmonda anglashilmovchilik bo'lmaydi). Bu maqol keyin anglashilmovchilik, janjal chiqmasligi uchun ishni boshdan pishiq qilish kerak, degan ma'noda qo'llanadi.

Erk, ozodlik, mustaqillik insoniyatni faol harakatga undaydigan tushunchalardir. Shu xislatga ega bo'lgan shaxs beg'amlik, loqaydlik kasalliklariga duchor bo’lmaydi. «o'kuz azaqi bo'lg'incha, buzag'u bashi bo’lsa yik» - (Ho'kizning oyog'i bo'lguncha, buzoqning boshi bo'lgan yaxshiroq) maqoli «Mustaqillik bo'ysunishdan yaxshi» degan ma'noda qollanadi, deydi Mahmud Koshg'ariy.

Bosiqlik, og'irlik kabi xislatlar har doim el ardog'iga, ko'pchilik hurmatiga sazovor bo'ladi. Aksincha, bardoshsizlik, besabrlik tahqir va tanqidga duchor qilishi quyidagi maqolda o'z ifodasini topgan:

«Ko'k ko'rdi, keragu yazti» — (Mehnat va mashaqqatni ko'rdi-yu, o'tovini orqasiga yuklab oldi).

Maqtanchoqlik doimo butun insoniyat tomonidan qoralanib kelingan salbiy xislatlardan biridir. Qadimda ham maqtanchoqlikni yomon ko'rishgan. Mahmud Koshg'ariy bu borada bir maqol mavjudligini aytadi:

«Ashuch aytur tubum altun, qamich aytur men qaydaman» — (Qozon aytur: tubim oltin, cho 'mich aytur: men qay daman?)

Muhimi, olim bu maqolning qo’llanish o'rnini ham izohlaydi: «Bu masal o'zining kimligini biladigan tanish kishilar oldida maqtanuvchi kishiga nisbatan aytiladi».

Nafs domiga tushmaslik, suqlikdan tiyilish, umuman badnafslik balosidan saqlanish oson ish emas. Ammo ulardan forigiik ro'shnolikdir. Bu borada yana «Devon»da o'qiymiz: «Ag'ilda o'glaq tug'sa, ariqda o'ti unar» — (Molxonada buzoq tug'ilsa, ariqda o 'ti chiqadi). Bu maqol ovqat yoki rizq uchun ortiqcha urinish va qayg'urish kerak emasligini anglatish uchun aytiladi.

Ayni paytda isrofgarchilikka yo'l qo'ymaslik, tejamkorlik ham insondagi yaxshi fazilatlardan biri sifatida sanaladi:

«Tavg'ach xanning to'rqusi telim, tenglamazib bichmas» (Qoraxitoy xoqonining ipak gazjnoli ko'p, lekin o'lchamay kesilmaydi). Bu maqol ishni boshida puxta o'ylab qilishga undab, isrofgarchilikka qarshi aytilgan. Mehmonga hurmat


-45-
ko’rsatish, uning izzatini qilish ajdodlarimizning qadimiy an’analaridan bo'lgan. «Devon»da mehmon, mehmondorchilik urf odatlari, an'analariga oid juda ko'plab qayd va ma'lumotlar uchraydi. Jumladan, ulardan birida mehmonga imkoniyat doirasida hurmat ko'rsatish, uning ko'nglini olish targ'ib qilinadi: «Anuq o'tru tutsa, yo'qqa sanmas» — (Mehmonga bor taom taqdim qilingach, ko 'rmadim demaydi). Bu maqol uy egasi bor narsani mehmonga taqdim qilishi zarurligiga ishorat qilib aytiladi.

Aksincha, mehmonga beparvo va bepisand munosabatda ho'lish, ayniqsa, undan o'zini olib qochish juda qattiq qoralanadi:

«Bardi eran qo'nuq ko'rub qutqa saqar, Qaldi yovuz uyuq ko'rub evni yiqar»

(Mehmonni davlat va barakatdan sanaydiganlar o'lib ketdi, sahrolarda ko'ringan qoralarni va manzillarni belgilash uchun qo'yilgan toshlarni odam deb o'ylab, u kelib qo'nib qolmasin deb, chodirini buzuvchilargina qoldi.)

Mehmon qadimgi turkiy tilda «uma» deyilgan, yana «Devon»ga murojaat qilaylik:

Uma kelsa, qut kelar» — (Mehmon kelsa, qut kelar), ya'ni senga mehmon kelsa, u bilan birga qut-baraka, baxt keladi. Qo'noqni yaxshi qarshi oladilar, malol olmaydilar.

Mehmon inson shuhratini oshiradigan omillardan biri. Inson o'z nomining yoyilishidan manfaatdor bolmog'i kerak. Bu ham uning ko'nglidagi ezgu o'y-orzular, yaxshi fazilatlar bilan bog'liq. Saxovatpeshalik — ochiq va samimiy ko'ngillar mevasidir. Aksincha, baxillik, xasislik tor ko'ngillikning, ko'rolmaslikning oqibatidan boshqa narsa emas:

«Qiz kishi savi yo'rig’li bo’lmasa» - (Baxil odamning ovozasi chiqmaydi, shuhratlanmaydi) maqoli bejiz emas. Bu maqol odamlarni yaxshi nom chiqarishga, saxiy bo’lishga undaydi. Bularning hammasi faqat o'z zamoni uchungina emas, bizning zamondoshlarimiz uchun ham katta tarbiyaviy va badiiy ahamiyat kasb etadi.




Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa