Reja: Adabiyot-so’z san’ati



Download 0.98 Mb.
bet3/12
Sana12.01.2017
Hajmi0.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Mehr yasht Mitra alqovi

Mitraga topinurmiz, Otlari serg'ayratga, Keng tuyoqdor otliga, Qonxo'r yov tomon yelgan. Zich saflarni yorguvchi, Yog'iy yurt yovlarining Mitra yelib borgan, chog'- Qonxo'r yov safi tomon. So'qishgan mamlakatlar Lashkarlari oralab. So'zga xoin odamlar, Qo'lin ortidan tutar. Ko'zlarin ko'rmas qilar, Quloqlarin etar kar. Oyoqlarin shol etar, Kuchin qirqib zarbasin. So'zni buzgan yovlarning va el-yurt, mamlakatning, Jazosin shunday berar Yaylovi cheksiz

-19-

Mitra. Baxt uchundir namozim, Baxt uchun ibodatim.



Mitraga topingaymiz... Makonini Axura Mazda Yaratganga topindim, Xara tog'in ustida Yon bag'irlari son ming. Porloq nurafshon yerda, Qorong'usi, tuni yo'q, Sovug'-u jazirasi O'lim keltirgich dardi. Devlardan tushgan la'nat, Zulmat ko'tarilolmas Xarati cho'qqisiga.Abadiy avliyolar Unda makon tuzdilar. Bashorat va imon-la Buyuk quyosh bilan teng. Bu makonni yuksakdan, Va borliq, bu dunyoni Mitra ко'rib turgichdir. Yovuzlik uchun Qabih Indan chiqqan chog'dayoq, Uchqur arobasiga Otlarin qo'shar Mitra, Yaylovlari keng xudo Qudratli Sraosha bilan Hikmatli Narya Sanha Yordami bilan Mitra Yolg'onchini o’ldirar, Garchi u saf-saf bo'lsin Va yoki yakka tursin. Baxt uchundir namozim.

Mitraga topinurmiz... Mitraga topinurmiz... Xurmuzg'a yaling'uvchi Dast ko'tarib qo'llarin Xoliqqa topinguvchi Shunday o'tinchni so'zlab Barcha xilqat panohi Men Mitra savobkorman. Asraguvchi borliqni Men Mitra savobdorman. Lekin meni duo-la Nomimni takrorlabon, Odamlar e'zoz etsa, Boshqa xudolar nomin Takrorlab duolarda Namoz o'qigan kabi. Meni ham e'zozlashsa, Yod etib namozlarda, Duolarda nomimni Boshqa xudolar nomin Namozda aytgan kabi duolarda, Men tushib kelur edim Odamlarga Haq bo'lib, O'lmas umrim bo'lagin Baxsh etardim ularga. Noming takrorlaguvchi Namoz-la yod etarlar, Taqvodorlar baralla Xayr-u ehson eltarlar. Nomingni ataguvchi, Namoz-la sajda qilgum,

Qudratli Mitra senga, Xayr-u ehsonlar qilgum. Nomingni yod etguvchi.

Sajdamga quloq solgil.Sajdamga quloq solgil, Xush qabul qilgil Mitra, Iltijom qabul ayla. Ehsonimga yaqinlash, Qurbonliklar keltirdim, Qabul et osh bo'lsin ul Olg'il Sharaf uyig'a. Baxt uchun namozimdur, Baxt uchun ibodatim. Mitraga topinurmiz, Ul sharafga loyiqqa Ajib hurmat sazoga. Xohlaganda shafqatli, Obod-u farog'atli.

Yuz ming tuman ko'zli ul, Qudratli va bilgichga, Aldovlarga uchmasga. Baxt uchundir namozim. Mitraga topinurmiz, Tik qomat va uyg'oqqa, O'tkir ko'z shijoatkor Duoni tinglaguchiga. Suvni yo'naltirguvchi, O't-o'lan o'stirguchiga Yerni shudgor qilguvchi Pur hunar ul oqilga, Yolg'onlarga bo'y bermas, Yaralgan xilqatiyga. So'z ustidan chiqmaslar Undan madad ololmas. Yolg'onchi baxtdan mahrum Savoblardan bebahra, G'azabga kirganing chog' Ular qo'li shol bo'lur. Oyoqlarda tik turmas, Ikki ko'zdan nur ketib, Quloqlari kar bo'lur, Qul bo'lsin ibodatim.

Mitraga topinurmiz, O'sha qalbida imon, Go'zallik-la yo'g'rilgan Zotgadir namozimiz. Unga kim topinsa gar, Topgay ulug' bir suyanch. Inson baxtini o'ylab, U eltar din urug'in Yetti iqlim yer bo'ylab. Uchqurlar aro uchqur, Ezgular ichra ezgu, Jasurlar ishra jasur, Shijoatkordan epchil. Gullatguvchi barchani, Ma'mur etguvchi elni Podalar etib ato,O'g'illar

ko'paytguvchi, Muqaddas hayot bergich Va haqqoniy hokimlik [Berguvchi taqvodorga]. U

bilan Ashi hamroh, U bilan Arta hamroh, Ul muqaddas, ul boylik, Tezyurar arobada. Erlar jo'mardligi ham, Kaviylar Hvamosi. Shohona qattiqqo'llik Muzaffarlik xudosi,

-20-
Taqvodorlarning ruhi — Barchasi uning bilan U bilan kim birodar Bo'lar bari taqvodor. Baxt uchundir namozim, Baxt uchun ibodatim, Mitraga topinurmiz.. G'ildiraklari baland Osmoniy arobani Boshqarar Kunchiqardan, Parvoz etib purviqor. Yorqin Xvaniratadek Ko'rkam iqlim ustidan, Mazda bergan baxt hamroh. Muzaffarlik yo'ldoshi U bilan birga O'ktam Ashi aroba haydar, Mazdaga iymonli din Yo'llarin forig' etar. Osmoniy arg'umoqlar Yarqiroq va porloqlar, Nurafshon-u oppoqlar Tanin soyasi yo'qlar Arobani eltarlar, Samo kengliklarida. Zafar ma'budi esa Yo'llagay olislarga Solib qo'rquv va dahshat, Mag'zini uzmaguncha. Hayotining tirgagin, Majaqlab buzmaguncha. Hamlada etar yakson Teri, tuk suyaklarin, Qon-u miyasi birla Qorishar, kim riyokor. Baxt uchundir namozim... Mitraga topinurmiz... Shodlikni kanda qilmay, Qo'lin ko'kka ko'tarib, Xurmuzd parvardigorga Yolvorib, deydi shunday: «О, muqqadas Ruh, xoliq», Ezgu borliq yaratgan! Meni ham e'zozlashsa... Makonni asragaymiz, Tark etmay uni aslo! Xonadonni asraymiz, Urug'ni asragaymiz, Elni tark etmagaymiz, Mamlakatni avaylab, Dushmandan qudratli qo'l, Asragan kabi barin. Yovlar aro yovlikni Sen parchalarsan, Mitra! Qiron sol ezgulikning Qotiliga, о Mitra, O, otlari xush atvor, Arobasi purviqor. Kim yordamga chorlasa, Doim yordamga tayyor. Sendan so'rayman madad, Kelgin bizga yordamga.

Ehsonlardan bo'l mamnun,Xayr-u qurbon mo'l-u ko'l.Yo'lingga bag'ishladik,Himoyangda turmoq-chun,Uzoq umrlar ko'rib,Makoningda yurmoq-chun.Qo'riqlaysan yurtlarni. Topinsa gar Mitraga Yaylovlari cheksizga, Qaqshatarsan ellarin. Mitraga bo'ysunmasning, Seni madadga chorlab, Deyman, kelsin ko'makka. Qudratli va Omilkor, Maqtovlarga loyiq zot, Sharafga loyiq Mitra, Mulkda Buyuk hukmdor. Baxt uchun namozimiz... Mitraga topinurmiz ... Makon ato etar ul, Rashnudan so'ngra in'om Avlodlarga abadlik. Makonni asraguvchi, Rostgo'ylar himoyati, Sen jamoa homiysi, Rostgo'ylar tayanchisan, Ato etarsan solih Farzandlar va g'oliblik, Axuradan paydodir. Mahshar kuni so'roqda, Xarobdir riyokorlar, To'p-to'p bo'lib yotarlar. Baxt uchun namozimiz...

Mitraga topinurmiz,

Makon ato etar ul. So'ngra Rashnudan in'om -Abadlik avlodlarga. Ming hunar

ato etdi Unga Axura Mazda. Yuz ming tuman ko'zli zot, Shu ko'zlar bilan Mitra, Shu ilm-u hunar birla. Yolg'onchini kuzatar, Jazolar burdi yo'qni, Ko'zlar sharofati-la, Hunarlar hikmati-la. Aldovlardan xalos ul, Qudratli xudo Mitra. Yuz ming tuman ko'zli zot, A'lam va kuchli ma'bud, Hech aldanmas ulug' zot. Baxt uchun namozimiz... Mitraga topinurmiz... Qo'lin cho'zib ko'klarga, Yurt hokimi yolborar, Yordamga uni chorlar. Ko'kka cho'zib qo'llarin, Qabila dohiylari, Madad iltijo aylar. Ko'kka cho'zib qo'llarin Urug'boshi yolborar, Madadga chorlar uni, Unga cho'zib qo'llarin. Uy sohibi umidvor, Uni madadga chorlar. Sigir bo'zlab termular, Madad o'tinib undan Sog'ib ol, deb yolborar. Qo'lin cho'zib Mitradan, Uni yordamga chorlab, Haqgo'y gado o'tinar, Mahrum bo'lgan huquqin. Bul yolborishning sasi Ko'k yalinlari uzra, Yerin charx aylangusi, Yetti iqlimdan osha. Namoz-la etar parvoz, (Go'yo muqaddas) sigir Ma'rab taratgan ovoz. Uni haydab ketgan chog', Duoga ko'tarib qo'l, U yordamga chorlaydi, Eslaydi podasini: «Qachon bizni orqaga — Podaga eltar Mitra, Yaylovlari cheksiz zot. Qashon haqqa qaytarar, Yolg'on yaylovda sarson Chin yo'l izlaganlarni».Kimdanki rizo bo'lsa, Shuni qo'llaydi Mitra, Yaylovlari cheksiz zot. Kim g'azabga sazovor, — Vayron aylaydi Mitra Keng o'tloqli, yaylovdor,

-21-


Uylar-u qo'noqlarin, Tuman-u el-yurtlarin, Mamlakatlarin barin. Baxt uchun namozimiz...Mitraga topinurmiz... Shifobaxsh va oltin ko'z, Nurli роk Xaoma-la, Unga ibodat qilgan. Ko'ko'par Xaratining Hukarya atalgan cho'ng Eng yuksak cho'qqisidan Pokiza va top-toza, Begidir Barsman ila, Toza xayr-u ehson-la, Bexato oyatlar-la, (Mitraga topinurmiz). Axura Mazda mug' qilib, Yoniga oldi uni. Ibodatga sidq ila, Shavq ila kuylagichni. Kohin dildan ulug'vor, Namoz yo'llab astoydil, Axura Mazda sha'nin kuylar, Muqaddas o'lmaslarni (Sharaflab namoz yo’ llar). Ovozi ko'kka o'rlab, Ko'kda yalinga mingach, Yer yuzin sayr aylaydi, Yetti iqlim yayraydi. Ul avalin kohindir, Yulduz bezakli Xaomani — Xudoning ne'matini, Yuksak Xaratiga eltgan. Axura Mazda panoh bergan, O'lmas avliyolardek, Ko'rkam yuz, qiyofalik, Hatto otlari uchqur, Quyosh ham unga boqib, Hurmat izhorin etgan.

Mitraga topinaylik,Yaylovi keng ul zotga, Ming quloqlikka topinch, Ming tuman ko'zli zotga! Namoz-u sharaflarga, Loyiq bo'la beri doim, Erlar uyida, Mitra! Senga ahdi bor erni Savobga doxil qilgil, Olsin o'tin va barsman Xavoncha, sut va dasta Роk yuvilgan qo'l ila, O'g'ir-u dasta tutsin, Barsmanni yoyib yanchsin. Pishirsin Xaomani, Kuylab «Axuna-Varya »(Oyatini baralla). Bu dinni qildi ma'qul Yaratguvchi Axura Mazda, Muqaddas o'y amri-la, Ezgu haq buyrug'incha. Eng maqbul hokimlik-la, Purhikmat Vali haqqi, O'lmas Butunlik birla, Odamlar kirgan dinni. (Ma'qul qildi Axura Mazda). Mitraga topinurmiz... Yer enin quchib o'tgich, Quyosh botgan chog'ida Keng Yerning ikki chetin — Hadsiz yumaloq yerning Chetlarin qamrab o'tgich, Samo-yu arz aro ne — Ki bor, borin ko'rgich (Mitraga topinurmiz...) Qo'lda yuz tig'li bolta — Yuz zarbli asbob tutgan. Yoni tuban yiqquvchi. Sariq ma'dandan quyib, Oltin suvda sug'organ Qudratli ul quroldir, Quroldir ul muzaffar.

Dahshat-la undan titrar, Ul kasofat Axriman. Dahshatga tushar undan La'nati g'azablar ham. Dahshat qo'rqinch-la titrar Ilki uzun tanballik. Dahshat-la Ul mehribon Axura Mazda Yer yuzida ustuvor. Hokimlik hukmin berdi. O'lmas Valilar Seni1 Hakim-u hokim derlar.

Sen dinni poklaguvchi Ezgu yaralgan dinni. Ikki dunyoda bizni Saqlagin panohingda, Yaylovlari keng Mitra! Bu foniy dunyoda ham, U boqiy dunyoda ham, Aldoq o'limdan asra, Aldoq g'azabdan saqla. Aldov lashkarlarining Jirkanch qonli yaylovin, Ko'targan yovdan saqla, Devlardan badkor, chirkin. Achchiq nafrat g'iz-g'izon Etgan g'azab qasdidan (Saqla bizni, ey Mitra!). Ulovimizga madad Bergil, Mitra, ey iloh, Yaylovlari keng ma'bud. Salomatlik ber bizga Yovni uzoqdan ko'rgich, O'tkir ko'z bergil bizga. Bir zarb ila dushmanni Yog'iy va nodo'stlarni Va harki yovni bir-bir Tokim biz mahv etaylik. Baxt uchun namozimdir...


-22-

Savol va topshiriqlar

1. Qadimgi turkiy xalqlarning tarkibiga kimlar kiradi? Ularning o'zbek xalqiga qanday aloqasi bor?

2. Qadimgi turkiy xalqlardan qanday madaniy-adabiy meros qolgan?

3. Qadimgi turkiylar haqida qaysi manbalarni bilasiz?

4. «Turk» so'zi qanday ma'nolarni ifodalaydi?

5. Nima uchun O'rta Osiyoni qadimgi madaniyat o'choqlaridan biri deymiz?

6. O'rta Osiyo xalqlari qadimda qanday yozuvlardan foydalanishgan? Bu yozuvlar orqali yetib kelgan qanday asarlarni bilasiz?

7. Turkiy xalqlar yashagan joylar qanday nomlar bilan yuritiladi?

8. Turkiy xalqlarning qadimiy tarixga ega ekanligiga qanday dalillar keltira olasiz?

9. Qadimgi turkiy til yodgorliklaridan qaysilarini bilasiz?

10.”Avesto” nega O’rta Osiyo xalqlarining mushtarak yodgorligi deyiladi?

11.”Avesto” asli necha naskdan iborat edi?

12.Asarning qancha qismi bizgacha yetib kelgan?

13.Buning sababi nimada?

14.Zand Avesto nima?

15.Visparad nima?

-23-

3-Dars. V-XII asrlar adabiyoti

Reja:

1. V-XII asrlar tarixiy muhiti

2. Bu davr adabiyoti haqida
O'rta Osiyoning arablar tomonidan istilo qilinishi va uning oqibatlari. Qudratli turk xoqonligi (551—744) VII asr boshlariga kelib ikkiga ajralib, Sharqiy va G'arbiy qismlarga bo’lindi. 630-680- yillar davomida Sharqiy Turk xoqonligi zaiflashib boradi va barham topadi.

VII asr oxirlarida Ikkinchi Turk xoqonligi tashkil topadi. U Qapag'on xoqon (691—716) davrida, ayniqsa, shuhrat qozonadi.

VII asr oxiri VIII asr boshlarida O'rta Osiyoga bostirib kirgan arablar istilosidan keyin bu xoqonlik ham tarix sahnasidan tusha boshlaydi.

Arablar Eronni to'lig'icha qo'lga kiritadi.


Ular deyarli besh asrdan beri hukmronlik qilib kelayotgan Sosoniylar davlatini yo'q qilib, Movarounnahrga ko'z tika boshladilar. Bu vaqtda O'rta Osiyo kichik-kichik mustaqil davlatlarga bo'linib ketgan edi.

Arablar 654- yili So'g'dga hujum qilishadi. 667- yili esa (hozirgi Hisor vodiysi)ni zabt etishadi.

Xurosonga Qutayba ibn Muslim xalifa bo'lib keladi (705- yil). Arablar dastlab Buxoro, Samarqand, Ustrushana (O'ratepa)da qarshilikka uchragan bo'lsa, Qutayba ilk qarshilikka Poykentda duch keldi. Poykent 10 yil qamal qilindi.

709-yili Qutayba yangi kuch bilan hujum boshlaydi. U har bir movarounnahrlik jangchining boshi uchun 1000 dirham mukofot belgilagan edi. Bular mahalliy aholi irodasini buka olmadi. Ular qarshilik ko'rsatishni davom ettirishdi.

710- yili Nasaf (Qarshi) va Kesh (Shahrisabz) ham arablar qo'liga o'tadi. Xuddi shu davrda Xorazm ham Qutayba hukmronligini tan olishga majbur bo'ladi.

Bu vaqtda So'g'd podshosi Tarxun Samarqandda vafot etadi. Uning o'rniga Gurek o'tiradi. Panjakent hokimi Devashti arab istilochilariga qarshi kurashga otlanadi. U Choch (Shosh— Toshkent) podshosi va Farg'ona ixshidlariga murojaat qiladi. Ular yordamga rozilik bildirishadi.

Bu suralarga «Qur'on»ni o'zbekchaga o'girgan mashhur tarjimon Alouddin Mansur shunday izoh bergan: «Mazkur oyati karimada mo'minlar jamiyatdagi tartib-intizomni izdan chiqaradigan va mehr-oqibat yo'qolib ketishiga sabab bo’ladigan uch illatdan qaytarildilar. Bulardan birinchisi, o'zgalar haqida yomon gumon qilish, ikkinchisi, birovlarning ayblarini axtarib topish uchun orqalaridan josuslik — ayg'oqchilik qilib yurishdir. Shariati Islomiyada shaxsning zohirda qilayotgan ish-amali va aytgan so'zi mo'tabardir. Ya'ni, masalan, bir kishining muayyan bir ayb yo jinoyatga daxldor ekanligi aniq hujjat bo'lmas ekan, uning o'sha ayb yo jinoyatga gumon qilinishi haromdir. Faqat uning munofiqligi yoki xoinligi aniq bo'lib qolgan taqdirdagina u haqda yomon gumon qilish va undan

-24-


hazar qilish vojibdir. Chunki payg'ambarimiz Muhammad sallallohu alayhi vasallam aytganlaridek: «Mo'min kishi bir teshikdan (ya'ni unda yashirinib yotgan ilon yo chayondan) ikki marta chaqilmaydi».

Yuqoridagi oyatda yana g'iybatdan qaytariladi. G'iybat o'zi nima? Bu to'g'risida payg'ambarimiz shunday deganlar: «G'iybat birodaringiz ortidan o'zi eshitib qolsa xafa boladigan ayb-nuqsonlarni aytishingizdir». Demak, bir mo'minning ortidan unda bo’lmagan ayblarni unga nisbatan aytish g'iybat emas, balki uning haqiga bo'hton va tuhmat bo'lar ekan. Unda bo'lgan ayblarni ortidan aytish esa uni sifatlash emas, balki g'iybat qilish bo'lar ekan. Endi g'iybatning naqadar og'ir gunoh ekanligi haqida mazkur oyatda Olloh taolo tomonidan keltirilgan misol ibratlidir. Chunki aql-hushi joyida bo'lgan biror inson boshqa bir insonning go'shtini yeyishni istamaydi. Endi agar o'sha inson o'zining birodari bo'lsa-chi, yana o’lgan holda bo’lsa-chi! Uning go'shtini yeyish dunyodagi eng vahshiy hayvon ham hazar qiladigan bir jinoyatdir. Bir mo'minning ortidan g'iybat qilish ana o'shandan-da og'irroq jinoyatdir! Shuning uchun ham payg'ambar alayhissalom: «G'iybat qilish birovni nohaq o'ldirishdan-da yomonroqdir» deganlar.

Bunday axloqiy o'gitlar Qur'onda nihoyatda ko'p. Bugina emas, unda ko'plab badiiy parchalar ham mavjud. Islom adabiyotida Qur'on asosida ko'plab asarlar

yaratilgani bejiz emas. Bu o'rinda Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy, Nosiruddin Rabg'uziyning ijodlarini eslash joiz.

Qur'onda muayyan sujetlarga aloqador bo'lgan alohida shaxs, payg'ambar yoki xalqlarning nomi qayd etilgan sura va oyatlar, mashhur voqealarga ishora qiluvchi ba'zi ifoda va iboralar; mashhur qissa va hikoyalardagi qisqa epizodlar, u yoki bu darajada batafsilroq hikoya qilingan adabiy parchalar mavjud. Nuh va To'fon, Ibrohim, Yusuf, Muso, Iso va boshqa payg'ambarlar haqidagi qissalar shular jumlasidandir. Xususan, unda dunyoning va odamning yaratilishi bilan bog'liq bo'lgan voqealar badiiy go'zalligi, hikmatlarga boyligi bilan barchaga ibratlidir.

“Tasavvuf ” so'zining lug'aviy ma'nosi haqida har xil fikrlar bor. Abu Rayhon Beruniy uni «faylasuf» so'zidagi «suf» so'zi bilan bog'laydi. Suf so'zi arablarda jun va undan to'qilgan matoni anglatadi. So'fiylar kiyimi dastlab jun chakmon yoki qo'y terisidan tikilgan po'stin bo'lgan, shunga ko'ra ana shu talqin to'g'riroqdir. So'fiy degan so'z ham «suf»dan yasalgan «tasavvuf», «mutasavvuf» so'zi bilan o'zakdoshdir.

Tasavvufning paydo bo’lishiga doir real tarixiy sharoit shundan iborat ediki, feodal munosabatlar yuzaga kelishi natijasida dehqonlar feodal iqtisodiy munosabatlarga e'tiroz bildira boshlashadi. Bu esa ishonchsizlik va norozilikni yuzaga kcltirdi. Ana shunday bir sharoitda tasavvuf yuzaga keladi.

Tasavvuf ham diniy g'oyadir. Undagi «Mo'minning mo'minga zulmi haromdir» qabilidagi shiorlari soddadil odamlarni o'ziga maftun qiladi.

Ilmda tasavvuf tarixidagi ikki bosqich, zohidlik va oriflik ajratiladi. Zohidlik davriga xos xususiyat Olloh yo'lida toat-ibodat qilish va farzdir. Ibrohim Adham, Hasan Basriy, Abduhoshim Ko'fiy shu oqim vakillaridir.

-25-
IX asr o'rtalaridan oriflik davri boshlanadi. Bu paytda xonaqohlar vujudga kelgan, tasavvuf maktablari shakllanib qolgan edi. XIII—XIV asrlarga kelib unda nazariy-ilmiy jihatdan ham, amaliy jihatdan ham ko'tarilish davri kuzatiladi.

Tasavvuf Islomning o'zi bilan birga rivojlanadi va keng omma orasiga yoyiladi. Shunga ko'ra bu oqimni dunyodagi ko'plab xalqlarning ijtimoiy-falsafiy hamda badiiy tafakkurida uchratish mumkin.

Tasavvuf insonning ma'naviy kamolotga erishish yo’lidir. Bu yo'l to'rt qismga ajratiladi: 1) shariat; 2) tariqat; 3) ma'rifat; 4) haqiqat.

Shariat ma'naviy komillikning ilk bosqichi hisoblanadi. Unda asosiy islomiy talab va qoidalar o'rganilgan. Qur'on va hadislardagi axloqiy-falsafiy, ilohiy ko'rsatmalarning mohiyati o'zlashtirilgan. Oddiy so'fiy zohid shu bosqichdan yuqoriga ko'tarila olmagan.

«Tariqat» so'zining ma'nosi «yo’l» demakdir. Bu yo'lda inson, ya'ni tasavvuf yo'liga kirgan kishi ruhiy-axloqiy kamolot manzillariga yetishni maqsad qilib oladi. Odatda, tariqat tasavvufning amaliy qismi hisoblanadi. Bu bosqichda shu yo'lga kirgan shaxs (u solih deb ataladi) ning vazifalari,

Uning ustoz — pirga ergashish qoidalari va bir qadar axloq-odob me'yorlari haqida ma'lumotlar olinadi. Tariqat, albatta, ustoz (pir, murshid) bilan birga egallanadigan bosqichdir. Bunda solih o'z ixtiyori, irodasini pir qo’liga beradi. Tariqatning irodat deyilishiga sabab ham shundadir.

«Ma'rifat» arabcha «arafa» so'zidan olingan, uning ma'nosi «bilmoq»dir. Bunda darveshlik darajasiga yetish, barcha azob-uqubatlarga toqat etish, pok xislatlarni izlash, Ollohni tanish, shariat va tariqatning barcha shartlariga amal qilish, bu dunyodan oxiratni afzal bilish, haqiqat sirlaridan ogoh bo'la borish ko'zga tashlanadi.

Bu bosqichga erishgan zohid dunyoning hamma jismida, har bir voqea-hodisada Olloh irodasini, uning sifatlarini ko'ra oladi. Ammo bu hali o'zlashtirishning aql bilan bog'langan bosqichi hisoblanadi.

Ilohiy xislatlarni anglashda yolg'iz aqlning kuchi ojizlik qiladi. Yusuf Xos Hojibning «Qutadg'u bilig» asarida dastlab Kuntug'di va Oyto’ldi — ikki donishmand dunyo hodisalari haqida suhbatlashadi. Oyto’ldi vafotidan so'ng uning o'gli O'gdulmish ayni jumboqlar ustida bosh qotiradi. Uning aql timsoli ekanligini nazarga olaylik. Adib shu uch obraz bilan kifoyalanmaydi. Balki, Zohid—O'zg'urmish obrazini ham kiritadi. Demak, shu asar qahramonlarining tanlanishidayoq tasavvufning bilish yo'liga ishora bor.

Haqiqat tasavvufning eng yuqori — oliy bosqichidir. Unda ezgulik va yomonlikning mohiyatini to'la anglab yetish, har qanday ko'ngil istaklarini pinhon tutishning uddasidan chiqish hamda shariat, tariqat, ma'rifat talablarini to’liq bajarish talab qilinadi. Tasavvuf, asosan, ma'naviy jarayondir. Unda inson qalbini boyitadigan omillarga chorlov nihoyatda kuchli.

Tasavvuf oqimi o'z adabiyotini ham yuzaga keltirdi. Muhammad G'azzoliy, Yusuf Hamadoniy (vafoti 1141- yil) singari allomalar uning nazariy asoslarini yaratishgan.


-26-
Turkiy adabiyotda tasavvuf ta'limoti Yusuf Xos Hojibning «Qutadg'u bilig» asaridan boshlab o'z aksini topa boshlagan. Asar qahramonlari ma'naviy kamolot pillapoyalarini bosib o'tishda tasavvuf yo’lidan borishadi.

Ahmad Yugnakiy asarida ham shu holat bor. Ammo bu oqimdagi eng yirik adib, hech shubhasiz, Ahmad Yassaviydir. U turkiy, jumladan, o'zbek tasavvuf adabiyotining porloq quyoshidir.

Ahmad Yassaviy zamonasidagi barcha bilimlarni egallaydi. U Qur'on ta'limotini va hadis saboqlarini to'la o'zlashtiradi. Tasavvuf adabiyotida, jumladan, Ahmad Yassaviy she'riyatida ham bir qator o'ziga xos obrazlar yuzaga kelgan. Bular ishq, fano, zohid, obid, orif va boshqalardir.

Ishq odamning odamgagina bo'lgan muhabbatidan iborat emas. Bu ishq insonning Haqqa, haqiqatga muhabbati hamdir. Muhabbatning maskani—ko'ngil. Shuning uchun ham tasavvuf adabiyotida ko'ngil obrazining atroflicha tasviri kuzatiladi.

Tasavvuf o'zbek adabiyotini ham yangi-yangi go'zal fikrlar, g'oyalar, obrazlar tizimi bilan boyitdi. Bu adabiyotning yuksalishi va takomiliga ijobiy ta'sir ko'rsatdi.
O'RTA OSIYODA ARAB XALIFALIGINING YEMIRILISHI VA MUSTAQIL DAVLATLARNING TASHKIL TOPISHI

Arablarning boshqaruv ishlariga mahalliy yuqori tabaqa vakillarini jalb qilish yerli aholi noroziligini kuchaytira bordi.

Xalifa Horun ar-Rashid (786—809) vafotidan so'ng uning o'g'illari Ma'mun va Amin o'rtasida taxt uchun uzoq muddatli kurash (809—813) davom etdi. Mahalliy zodagonlar Ma'munni quvvatlashiga qaramay, arablar taxtga Aminni ko'tarishadi. Ma'mun ukasiga qarshi kurashga shaylanadi. Unga Tohir ibn Husayn boshliq Xuroson va Movarounnahr mulkdorlari yordam beradi.

813- yilda Bag'dodga yurish boshlanadi va poytaxt qo'lga kiritiladi. Ma'mun xalifa deb e'lon qilinadi.

821- yilda Tohir ibn Husayn Xuroson va Movarounnahr noibi etib tayinlanadi. Oradan bir yil ham o'tmay, u o'z mustaqilligini e'lon qildi. Ammo ko'p o'tmay, o'zi vafot etdi. Hokimiyat o'g'liga meros bo'lib qoldi. Abul Abbos Abdulloh noibligi davrida (830—844) poytaxt Marvdan Nishopurga ko'chirildi.

Bu davrda Movarounnahrning Samarqand, Farg'ona, Shosh viloyatlarida noiblik qilayotgan somoniylar ham fursatni g'animat bilishadi. IX asr oxirlariga kelib Movarounnahrning barcha viloyatlari somoniylar ixtiyorida edi. Ismoil Somoniy davrida (IX asr oxirlarida) Movarounnahr arab xalifaligi istibdodidan abadiy qutuldi.

Bu davrda shaharlarning rivojlanishi, tovar ishlab chiqa- rishning ortishi, savdo-sotiqning o'sishi ko'zga tashlanadi. Samarqand, Buxoro, Termiz shaharlarining kengayib rivojlanishi shu davrga to'g'ri keladi.

Shaharlarda hunarmandchilik va savdo, ayniqsa, taraqqiy etadi. Me'morchilik rivoj topadi. Termizdagi hukmdor saroyi, Raboti Malik (X asr), Jarqo'rg'ondagi minora (1108—1109), Buxorodagi Arslonxon minorasi (Minorayi Kalon) (1127) va Mag'oqi Attori shu davr yodgorliklari hisoblanadi.

-27-
XI—XII asrlarda madaniyat va ilm-fan ham o'ziga xos rivojlanish yoliga o'tadi. O'rta Osiyo olimlari arab tili orqali dunyo ilm-faniga yo'l ochdi. Bir qator aniq fanlar (matema- tika, kimyo, fizika), tabiiy fanlar (astronomiya, botanika, zoologiya, mineralogiya) hamda ijtimoiy-gumanitar yo'nalishdagi fanlar yuqori bosqichga ko'tariladi.

Abu Bakr Narshaxiy (959- yil vafot etgan) ana shu davrda yetishgan yirik tarixchi olimdir. Uning «Buxoro tarixi» asari Movarounnahr, ayniqsa, Buxoro haqidagi nodir ma'lumot- larni jamlagan bebaho manbadir.

Abu Nasr Utbiy arab tilida «Tarixi Yaminiy» asarini yozdi. Unda Sabuk Tegin hamda Mahmud G'aznaviy hukmronligi davriga oid ko'plab tarixiy ma'lumotlar mavjud.

G'aznaviylar davrida yashagan yirik tarixchilardan biri Abu Said Gardiziydir. Uning «Zayn al-axbor» («Xabarlar chiroyi») kitobi mashhur.

Shu davrda yashagan Abdul Fazl Bayhaqiy (996—1077) 30 jilddan iborat «Tarixi Mas'udiy» yoki «Tarixi Bayhaqiy» deb nomlangan asarini yaratadi. Bu asarda sulton Mahmud va uning o'gli Mas'ud davri (1000—1050)da bo'lgan voqealar, Bag'dod xalifaligi, Misrdagi fotimiylar xalifaligi bilan bo'tlar, ijtimoiy va madaniy hayot, hokimiyat uchun kurashlar keng bayon qilingan

Savol va topshiriqlar:

1. Turk xoqonligi qachon tashkil topgan?

2. Bu xoqonlikning rivojlanish davri qaysi vaqtga to'g'ri keladi?

3. Arab istilosi natijasida O'rta Osiyoda yuz bergan oqibatlar haqida nima deya olasiz?

4. Panjakent hokimi Devashtining magiubiyatiga nima sabab bo'lgan deb o'ylaysiz?

5. Muqanna kim edi? Uning faoliyati haqida yana nimalarni bilasiz?

6. «Qur'on» nima uchun muqaddas kitob sanaladi? Izohlab bering.

7. «Qur'on»dagi sujet va g'oyalar asosida yaratilgan qaysi nasarlarni bilasiz?

8. Tasavvuf so'zning lug'aviy ma'nosini tushuntiring.

9. U qanday omillar asosida paydo bo'lgan?

10. Zohid va orif istilohlarini qanday tushunasiz? Ularning o'xshash va farqli tomonlarini izohlang.

11. Tasavvuf bosqichlari o'zaro qanday bogiangan? Uning inson ma'naviy takomilidagi o'rni qanday?

12. Tasavvufda aqlning o'rni qanday belgilangan? Ko'ngilning-chi?

13.Tasavvuf adabiyoti deganda nimani tushunasiz? Unga qaysi adiblarni kiritish mumkin?

14. Tasavvuf adabiyotida keng qo’llanadigan obrazlar qaysilar?

-28-



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa