Reja: Adabiyot-so’z san’ati


-Dars.Ahmad Yugnakiy “Hibbat ul-haqoyiq”



Download 0.82 Mb.
bet8/12
Sana12.01.2017
Hajmi0.82 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

11-Dars.Ahmad Yugnakiy “Hibbat ul-haqoyiq”

Reja:

1. “Hibbat ul haqoyiq”-didaktik adabiyot namunasi

2.Ahmad Yugnakiyning o’zbek adabiyoti tarixida tutgan o’rni
Qoraxoniylar davrida ijtimoiy-siyosiy hayotda bir qadar barqarorlik va iqtisodiy-madaniy hayotda rivojlanish ko'zga tashlanadi. Shuning oqibatida Yusuf Xos Hojibning «Qutadg'u bilig» (1069—1070), Mahmud Koshg'ariyning «Devon-u lug'otit-turk» (1072- yil) asarlari yuzaga kelgan edi. Ahmad Yugnakiyning XII asrda yozilgan «Hibat ul-haqoyiq» asari ham qoraxoniylar davridagi madaniy yuksalish mevalaridan biridir.

Ahmad Yugnakiy va uning asari haqida ham mukammal ma'lumotlar yetib kelgan emas. Ayrim ma'lumotlar kitobning o'zida mavjud:

Adib Ahmad otim, adab, pand so'zim,

So'zum munda qolur, borur bu o'zum.

Demak, muallif o'z nomini Ahmad deb tanishtirmoqda. Adib — uning ijodkorligiga ishora. Ehtimol, bu xalq orasidagi mashhurlik belgisidir.

Atasi oti Mahmudi Yugnakiy,

Adib Ahmad o'g'li, yo'q ul hech shaki, —

misralari uning otasi haqida xabar bermoqda. Demak, adib Ahmadning otasi Mahmud bo'lib, u Yugnakda istiqomat qilgan. Adib Ahmad haqida Alisher Navoiy o'zining «Nasoyim ul-muhabbat» asarida juda muhim ma'lumotlarni beradi:

«Adib Ahmad ham turk elidin ermish. Aning ishida g'arib (ajoyib, qiziqarli) nimalar manquldur (naql qilingan). Derlarki, ko'zlari butov (bitgan, yopiq) ermishki, aslo zohir ermas ermish. Basir (ko'rmaydigan) bo'lub, o'zga basirlardek andoq emas ermishki, ko'z bo'lg'ay. Ammo bag'oyat ziyrak va zakiy va zohid va muttaqiy (taqvodor, parhezkor) kishi ermish.

...Haq subhonahu va taolo agarchi zohir ko'zin yopuq yaratqondur, ammo ko'ngil ko'zin bag'oyat yoruq qilg'ondur».

Bu fikrlarni «Hibat ul-haqoyiq» misralari ham tasdiqlaydi:

«Tug'a ko'rmas erdi adibning ko'zi».

Shuningdek, Alisher Navoiy Ahmad Yugnakiyning Bag'dod atrofidagi qishloqlardan birini maskan tutgani va mashhur Imom A'zam saboqlariga piyoda kelib ketishi haqida ham xabar beradi. Ammo bu Imom A'zamning shaxsiyati aniq emas. Tarixda mashhur bo'lgan Imomi A'zam VIII asrda Bag'dodda yashagan. Ammo Ahmad Yugnakiy XII asrda yashaganligi uchun gap bu yerda boshqa shaxs ustida borayotganligini tasavvur etish mumkin.

Alisher Navoiy aytgan fikrlar, shuningdek, asarning uyg'ur va arab harflari bilan ko'chirilgan nusxalarining ko'plab tarqalishi asarning Navoiy yashagan davrida ham ancha mashhur bo’lganini ko'rsatadi.


-91-
Asar qayerda yozilgan?

Muallif Yugnak shahrini eslatadi. Bunday shahar Farg'ona, Samarqand va Turkistonda mavjud. Ayrim manbalarda bu shaharning qadimgi nomi Sig'noq bo'lib, Samarqand yaqinida deb ko'rsatiladi.

Kitob Dod Sipohsolarbekka bag'ishlangan.

Adib uning «qoshqarcha til» bilan yozilganini ta'kidlaydi:

Tamomi erur qashg'ariy til bila,

Ayitmish adib riqqati dil bila.

Agar bilsa qashqar tilin ar kishi,

Bilur ul adibning nekim aymishi.

(To'laligicha qashqariy til bilan yozildi,

Adib (asarni) tushunarli til bilan yozgan.

Kimki qashqar tilini biladigan bo 'lsa,

Adibning nima demoqchi bo 'Iganini bilib oladi.)

«Hibat ul-haqoyiq» («Haqiqat sovg'alari») o'zidan oldingi didaktik adabiyot an'analarini izchil va ijodiy davom ettiradi. Asarda ma'rifat g'oyalari tashviqi yetakchi o'rin tutadi.

Asar 14 bobdan iborat. U 254 baytni tashkil qiladi. Asar an'anaviy hamd, na't va bag'ishlovlarga ega. So'ng bilim maqtovi va johillikning zarari, til odobi va uni tiyish, saxiylik va baxillik haqida bahs yuritiladi.

Adib ilm-ma'rifatga alohida e'tibor qaratadi. Bilimdonlik va bilimli kishilar ulug’lanadi, nodonlik, jaholat inson ma'naviyatini yerga uruvchi hodisalar qatorida sanaladi:

Baholik dinor ul biliklik kishi,

Bu johil biliksiz, bahosiz bishi, —

ya'ni bilimli kishi bahosi baland bo'lgan dinor — oltinga o'xshaydi. Johil, bilimsiz odam esa qadri yo'q mevaga o'xshaydi.

Bilimli — bilimsiz, baholi dinor va bahosiz meva qarshilantirishlari ikki xil hodisaga berilgan munosib bahodir. Muallif bilimli va nodon odamlar hech qachon teng bo’lmaydi, ular orasidagi tafovut aniq ko'rinib turadi, deydi. Hatto bilimli ayol erkaklar qatorida, aksincha, johil er ayollar qatorida bo'lishini istehzo bilan ta'kidlaydi. Albatta, bu yerda ma'naviy hodisalar jismoniy kuch qatorida sanalmoqda. Bilimning insonga kuch-quvvat, qudrat baxsh etishi ta'kidlanmoqda.

Adibning nazarida har bir pand-nasihat, donishmandlikning o'z o'rni bor. U nodon va johil kishilarga yo'naltirilmasligi lozim. Zero, bu ish nafsiz bo'ladi.

Adib, eng awalo, kishi har bir so'zni o'ylab, anglab so'zlamog'i kerak, deb ta'kidlaydi.

Aya do'st, biliklik yizin izlagil,

Qali so'zlasang so'z bilib so'zlagil.

(Ey do'st, bilimli kishi izidan bor,

Agar so 'zlasang, o 'ylab, bilib so 'zlagin.)

Ana shunday kishi el nazdida qadrli, obro'-e'tiborli bo'ladi. Aytilgan so'z so'zlovchini boshqalar nazariga tushirishi lozim. Buning uchun esa kishi so'z mag'zini chaqib, o'qib, uqib so'zlashi, gapirganda, boshqalarga so'zlayotganda


-92-
mutlaqo shoshilmasligi kerak. Agar aksincha bo'lsa, so'zdan tiyilgani ma'qul.

Chunki pinhon tutilishi kerak bo'lgan so'z og'zidan chiqib ketsa, afsus, kishini boshi pushaymondan chiqmaydi.

Uqub so'zla so'zni, eva so'zlama,

So'zung kizla, kezin bashing kizlama.

(So'zni uqib so'zla, shoshib (behuda) gapirma,

So 'zingni yashir, keyin boshingni yashirib yurma.)

Ahmad Yugnakiy o'zigacha yashab ijod etgan salaflar ijodini puxta o'zlashtirgan. Bunda kitobning o'zida aniq ishoralar bor:

Bezadim kitobi mavoiz masal,

Baqig'li, o'qug'li asig' alsu teb.

(O'qimishli, savodli (kishilar) undan foydalansin, deb

(qo'llanma uchun) kitobni turli masallar bilan bezadim.) Asardagi boshqa o'rinlarda, ayniqsa, nutq odobi masalalarining yoritilishida adib Mahmud Koshg'ariy hamda Yusuf Xos Hojib ijodiga murojaat qilganligini, ularning bu boradagi qarashlarini ijodiy rivojlantirganini ochiq ko'rish mumkin. Fikrimizni quyidagi to'rtlik asosida izohlashga harakat qilaylik:

Eshitgil, biliklik neku teb ayur,

Adablar bashi til ko'dazmak turur.

Tiling bekta tutg'il, tishing sinmasun,

Qali chiqsa bekta, tishing sinur.

(Ilmli kishi nimalarni so'zlaydi, sen unga

quloq sol,

Odoblar boshi tildir, uni tiymoq zarur.

Tilingni tiy, tishing sinmasin,

Agar so'zlab yuborsang, (tiling) chiqib qolsa,

tishingni sindiradi.)

Bu yerda dastlab ko'zga tashlanadigan narsa Mahmud Koshg'ariyning «Devon-u lug'otit-turk»ida keltirilgan maqolga hamohanglikdir. Ushbu maqol XI asrda «Ardam bashi til», ya'ni «Odobning boshi — til» tarzida qo’llangan edi.

To'rtlikning keyingi qismi esa Yusuf Xos Hojibning «Qutadg'u bilig» asaridagi misralarni yodga soladi:

So'zungni ko'dazgil, bashing barmasun,

Tilingni ko'dazgil, tishing sinmasun.

(So'zingni asragin, boshing ketmasin,

Tilingni asragin, (ya 'ni tiygin, toki)

tishing sinmasin.)

To'rtlikning birinchi misrasi yana «Qutadg'u bilig» ohanglariga monand. Aslida bu tarzdagi eslatmalar og'zaki ijod namunalariga xos xususiyat. Bu holat Ahmad Yugnakiyning xalq an'analaridan unumli foydalanganini ko'rsatadi. Shuningdek, adib ustozlari ta'siri doirasida qolib ketmasdan, ularning axloqiy-ta'limiy qarashlari zaminida o'z fikrlarini yanada balandroq pardalarda, o'z zamondoshlari talab-ehtiyojlariga monand holda kuyladi.

Shoir nazarida eng muhim narsa «ko'ni so'z» ayta olishdir. «Ko'ni» — to'g'ri, rost, haqqoniy ma'nolariga ega.


-93-

Til — og'izning bezagi. «Ko'ni so'z» esa inson qalbini, kishi ko'nglini bezamog'i kerak. Buning uchun yolg'on gapirmaslikdan tashqari, yolg'onchi odam bilan yaqin turmaslik, unday kishilar bilan muloqot qilishdan o'zini tiya olish darkor:

Tili yalg'an ertin yiraq tur tez-a,

Kechur san-ma umrung ko'nilik uza.

Ag'iz, til bezagi ko'ni so'z turur,

Ko'ni so'zla so'zni, dilingni beza.

(Yolg'onchi kishidan iezlikda o'zingni uzoq tut,

Sen umringni to'g'rilik bilan kechir.

Og'iz va tilning bezagi to'g'ri so'zdir,

So'zni to'g'ri so'zla, dilingni beza.)

Shoirning to'g'ri va yolg'on so'zlar uchun qo'llagan o'xshatishlari ham e'tiborni tortadi. To'g'ri so'z yoqimli bo'lganidan uni shirinliklarning eng yaxshisi — asalga, yolg'on so'zning achchiq ta'sirini esa yovvoyi sarimsoq piyozga qiyoslaydi.

Yugnakiy bu bilan kifoyalanmasdan to'g'ri va yolg'on so'zni tinglovchi ko'zi oldida yanada aniqroq gavdalan-

tirishga urinadi. Bu maqsadda kasallik va uning davosi bilan bog'liq o'xshatishlarni keltiradi. Bunda yolg'on so'z dard, kasallikka, to'g'ri so'z esa uning davosiga qiyoslanadi:

Ko'ni so'z asalteg, bu yalg'an — basal,

Basal yeb achitma ag'iz, ye asal.

Bu yalg'an so'z igteg, ko'ni so'z — shifa,

Bu bir so'z o'zag'i urulmish masal.

(To'g'ri so'z asal kabidir, yolg'on (so'z) sarimsoq

piyozdir,

Sarimsoq piyozyeb og'izni achitmay, asal yegin.

Yolg'on so'z kasallik kabidir, chin so'z shifodir,

Bu so 'z to 'g 'risida (qadimda) shunday masal to 'qilgan.)

So'zni o'z o'rnida qo'llash — nozik san'at. Uning nazokatini teran anglash uchun, eng avvalo, bilim hamda bilimdonlik, zukkolik kerak. Bilimli odam so'z qo'llash me'yorlarini ham biladi, undagi ma'no nozikliklarini yaxshi his qiladi. Bilimsiz esa so'zni pala-partish ishlataveradi, unda ifodalangan ma'noning kishi qalbiga, ruhiy olamiga ta'sirini nozik anglashdan mahrum. Har kirn ko'rgilikni tilidan ko'radi, deb ta'kidlanishiga sabab ham aslida shu bilan bog'liq:

Neki kelsa erka tilitin kelur,

Bu tiltin kim ezgu, kim aqir bo'lur.

Eshit, but bu so'zga qamug' tengda teng,

Ko'zub, tilga yuknub tazarru qilur.

(Kishi boshiga tushgan har qanday ish uning tili

tufayli sodir bo 'ladi,

Bu til sababli ayrimlar yaxshilik, ba 'zilar

hurmat ko'radi.

Bu so'z (o'git-nasihat) barchaga teng,


-94-
(Ular so 'zni) tilga jo qilib yukinadilar,

muloyimlik qiladilar.)

Xususan, ko'p gapirish, ayniqsa, yolg'on so'zni aralashtirish Ahmad Yugnakiy ta'rificha, juda yomon illatdir. U boshqalarga katta zarar keltiradi. So'zlovchining o'zi ham undan aziyat chekadi, jamiyat oldida beburd bo'ladi. Ko'pchilikning nazaridan tushib qoladi. Shoir tili bilan aytsak, u o'zi uchun «muruvvat yo'lini» yopadi:

Eki nang biriksa bir erda qali,

Bukandi ul erka muruwat yo'li:

Birul yangshar ersa keraksiz so'zin,

Ikinchi yalg'an ersa ul erning tili.

(Bir kishida ikki narsa yuz bersa,

U kishiga muruwat yo 'li yopiladi.

Behuda so 'zlar bilan bir yo 7 aljirasa,

Ikkinchidan, bu kishining so'zlari yolg'on bo'lsa.)Yolg'onchilik, behuda so'zlash ham, aslidabilimsizlik oqibati. Bilim bunday yaramas ishning oldini oladigan quroldir. So'zlashuvda bilimdon bo'lish shart ekanligini isbotlash uchun adib yana bir dalil keltiradi: hatto yaratganni bilmoq, anglamoq uchun ham bilim zarur. So'z ma'nolarining barcha jihatlarini puxta o'zlashtirish uni qo'llash imkoniyatlarini kengaytiradi. Ezgu so'zli odamning yoshi, jinsi, millati muhim emas. Muhimi, uning alohida kishilarga, ko'pchilikka, jamiyatga keltiradigan nafida. Ana shu naf tufayli bilimdon kishilar «ajam ham arab»lar orasida e'tibor topadi, o'z sha'nining ulug’lanishiga erishadi:

Biliklik so'zi pand, nasihat, adab,

Biliglikni o'gdi ajam ham arab.

Tavarsizga bilgi tuganmas tavar,

Hisabsizqa bilgi yarilmas hisab.

(Bilimli kishining so'zi o'git, nasihat, odobdir,

Shuning uchun ham bilimlilarni arab ham ajam

olqishladi.

Molsiz faqir kishiga uning ilmi tuganmas

boylikdir,

Hisobsizga uning bilimi yechilmas (ochilmas)

hisobdir.)

Mutafakkir yana shu narsani ta'kidlaydiki: «ko'ni so'z» ham, «haq so'z» ham bilimsiz uchun ahamiyatli emas, aniqrog'i bilimsiz odam haq bilan nohaq so'zning qadr-qimmatini anglab yetolmaydi. Shuning uchun ham unga o'git-nasihat qilmoqdan naf yo'q. Chunki u ezgu nasihatlarni qabul qilishga ma'naviy jihatdan tayyor emas, ularni «hazm qila olmaydi»:

Biliksizka haq so'z tatiqsiz erur,

Anga pand-nasihat asig'siz erur.

Ne turlug arig'siz arir yuv desa,

Jahil yub arimas arig'siz erur.

(Ilmsizga to'g'ri so'z ma'nosizdir,

Unga o 'git-nasihat foydasizdir.
-95-
Turli yuviqsizlarga (iflos kishilarga) yuvin

deb buyurilsa, toza bo'lur,

Ammo johil qancha yuvinmasin pok bo 'Imaydi.)

Yusuf Xos Hojib kabi Ahmad Yugnakiy ham kitobida til odobiga doir maxsus boblarni ajratgan. Ulardan biri «Tilni tiyish va axloq-odob haqida» deb ataladi. Keyingisi esa «Aqldan ozish, til jarohati va uni tiyish haqida» deb nomlangan. Shu o'rinda har ikki bobdan bittadan to'rtlikni keltirish o'rinlidir:

Xiradliqmu bo'lur tili bush kishi,

Telim bashni yedi bu til, so'z bushi.

O'chukturma erni tilin bil, bu til

Bashaq tursa butmas, butar o'q bashi.

(Tili achchiq kishining aqli yetuk bo 'ladimi,

Til va so 'z zahari ko 'p kishilarning boshini yedi.

Kishini o'chakishtirma, (uning) tilini bil, bu til

Yarasi tuzalmaydi, o 'q jarohati esa bitib ketadi.)

Safih er tili o'z bashi dushmani,

Tilindan to'kuldi telim er qani.

O'kush so'zlaganda o'kungan telim,

Tilin beklaganda o'kungan qani.

(Ahmoq kishining tili o'ziga dushman,

Ko 'p kishilarning qoni tili tufayli to 'kildi.

Ko'p so'zlaganlar ichida o'kinganlar ko'pdir,

Tilni tiyganlar orasida o 'kingan bormi, qani.)

Ko'rinib turibdiki, til odobiga bo'lgan e'tibor hech qachon susaymagan. Jamiyat a'zolari orasidagi «eng muhim aloqa vositasi» bolmish til haqidagi adib Ahmad Yugnakiy aytgan fikrlar haligacha o'z kuchini yo'qotmagan. Ular hozirgi kunda ham ta'lim-tarbiya ishimizda ko'mak beradi.

Ahmad Yugnakiy umumturkiy adabiyot, jumladan, o'zbek adabiyoti tarixida ham alohida o'ringa ega. U Yusuf Xos Hojibdan keyin didaktik adabiyot rivojiga katta hissa qo'shdi.

Hajman katta boimagan (500 misradan ko'proq) «Hibat ul-haqoyiq» asari orqali u yuksak insoniy tuyg'ularni, insonparvarlikni, yaxshi fazilatlarni, insonning ma'naviy kamolotiga ijobiy ta'sir ko'rsatadigan fazilatlarni targ'ib qildi.

Asarda qasida va g'azal shakliga mos keladigan namunalar, murabba' va to'rtlik janrlari, masnaviy shakli uchraydi.

Adib bilimning ahamiyati haqida so'zlar ekan, turmushdan olingan nihoyatda hayotiy, ibratli misollar orqali so'zlaydi:

Biliksiz yiliksiz so'ngakteg hali,

Yiliksiz so'ngakka sunulmas elik.

Bu yerda bilimi yo'q odam ichida iligi yo'q suyakka nisbat berilmoqda. Iligi yo'q suyakka qo'l cho'zilmaganidek (sunulmas elik), bilimsiz odam ham boshqalar e'tiboridan chetda qolishi hayotiy timsol orqali ta'sirli ifodalanmoqda.

Asarda «Qutadg'u bilig»dagi tasvir usullariga uyg'un namunalar anchagina. Adib Yusuf Xos Hojib qo'llagan «ko'nilik (to'g'rilik) to'ni», «muruvvat yo’li», «ati (nomi) o’luk» singari istioralardan unumli foydalangan.
-96-
Asar «Qutadg'u bilig» singari aruzning mutaqorib bahrida yozilgan.

Bi-lik-lik bi-ring-ga bi-lik-siz mi-ngin

V - - V - - V - - V -

Te-ngak-li te-nga-di bi-lik-ning te-gin.

V - - V - V - - V -

Yoki:


Ya-zug'-lug' ki-shi-ning ya-zu-g'in ke-chur,

V - - V - - V - - V -

A-da-vat ko'-ki-ni qa-zib kes o'-chur.

V - - V - - V - - V -

Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asarida o'gitlar faqat muallif tilidan bayon qilingan.

Pand-nasihat ruhi Ahmad Yugnakiy ijodi uchun ham xosdir. Bularning barchasi o'zbek adabiyoti tarixida didaktikaning, «o'gitnoma»larning salmoqli o'rin tutishini ko'rsatadi


Savol va topshiriqlar:

1. Alisher Navoiy Ahmad Yugnakiy haqida qanday ma'lumotlar bergan?

2. «Hibat ul-haqoyiq»ning ma'nosi nima? Adib asariga nima uchun shu nomni qo'ygan deb o'ylaysiz?

3. «Koshg'ariy tili» ifodasi nimani anglatadi?

4. Ahmad Yugnakiy asarini kimga bag'ishlagan?

5. Asar qayerda yozilgan?

6. Asarning tuzilishi haqida nimalar deya olasiz?

7. Shoirning bilim va bilimdonlik haqidagi fikrlarini sharhlab bering.

8. Adib Ahmad va Yusuf Xos Hojib o'rtasida qanday fikrdoshlik bor? Ularning o'ziga xosligi nimalarda ko'rinadi?

9. Har ikki adibning so'z bobidagi o'xshatishlarini qiyoslang. Ularning yaqin va farqli jihatlarini belgilang.

10. Adib Ahmadning tilga doir fikrlarini hadislar bilan qiyoslang. Ularning o'xshash va tafovutli tomonlari haqida gapirib bering.

11. Ahmad Yugnakiyning o'zbek adabiyoti hamda adabiy til tarixida tutgan o'rni haqida nimalar deya olasiz? Misollar bilan izohlang.

12. Asardagi o'xshatish-sifatlash, jonlantirish, talmehlarni belgilang.

13. Qadimgi turkiy adabiyotda alliteratsiya asosiy mavqe tutgan edi. Ahmad Yugnakiy ham bu san'atdan foydalanganmi? Misollar bilan isbotlashga urinib ko'ring.

14. Ahmad Yugnakiy ijodiga xalq og'zaki ijodining ta'siri boiganmi? Ular qaysi o'rinlarda ochiqroq ko'rinadi?

15. Asar vaznini aniqlang. 2-3 bayt taqteyini yozib chiqing. Bunda bo'g'inlar taqsimotiga e'tibor bering.

16. «Didaktika» nimadegani? Didaktik adabiyot-chi? Unga qaysi namunalarni kiritish mumkin?

-97-
17. Didaktik adabiyotning ildizlari qayerdan va qachondan boshlangan deb o'ylaysiz? Fikringizni misollar bilan tushuntirib bering.

18. O'gitnomalarning uslubi haqida nimalar deya olasiz? Muallif bayoni bilan qahramonlar nutqida qanday ayirmalar bor?

19. «Hibat ul-haqoyiq»ning bir necha to'rtliklariga sar- lavhalar topishga urinib ko'ring. Sarlavha topishda nimalarga tayandingiz?



-98-


12-Dars.Ahmad Yassaviy. Hikmatlar

Reja:

1. Ahmad Yassaviy mutassavuf shoir

2.”Devoni hikmat” asari to’g’risida

Ahmad Yassaviyning hayoti haqida ma'lumotlar yetarli emas. U Yassi sharida, Turkistonda ruhoniy oilasida tug'ilganlining otasi Ibrohim Turkistonning taniqli shayxlaridan bo'lgan. Onasi Qorasoch momo nomi bilan mashhurdir.

Ahmadning yoshligi og'ir kechgan. Otasi juda erta vafot etgan. Ahmad Yassaviy Arslon boboday yirik mutasavvuf olim qo'lida tarbiyalangan. So'ng u Buxoroga borib, Yusuf Hamadoniy qo'lida tahsil oladi.

Ahmad Yassaviy tasavvuf ilmini shu qadar yuqori darajada egallaydiki, xalq orasida «Madinada Muhammad, Turkistonda Xoja Ahmad» degan naql paydo bo'ladi. Ahmad Yassaviy 1166- yilda vafot etgan. Uning shuhrati adib vafotidan keyin ham pasaymagan. Amir Temur unga alohida e'tiqod bilan qaragani ma'lum. U 1395—1397- yillarda Turkistonda Ahmad Yassaviyning eski qabri o'rnida yangidan muhtasham maqbara qurdirgan. Bu maqbara hozir ham mavjud.

«Hikmat»lar Ahmad Yassaviy merosini jamlagan asaridir. Ularda 240 ga yaqin she'r bor. Ular xalq orasida «Devoni hikmat» nomi bilan mashhur bo'lgan. Hikmatlarga «Qul Xoja Ahmad», «Xoja Ahmad Yassaviy», «Ahmad ibn Ibrohim», «Sulton Xoja Ahmad Yassaviy», «Yassaviy miskin Ahmad», «Miskin Yassaviy», «Xoja Ahmad», «Ahmad», «Ahmadiy», «Qul Ahmad», «Miskin Ahmad» kabi taxalluslar qo'yilgan.

Ahmad Yassaviy mutasavvuf shoir. Bu tasavvuf tariqatiga mansublikni bildiradi. Tasavvufdagi to'rt asosiy bosqich shariat, tariqat, ma'rifat, haqiqat mohiyatini she'riy misralariga singdirgan. Ahmad Yassaviy shu yo'nalishda katta shuhrat qozondi. Bu bejiz emas. Adib tasavvufni inson ma'naviyatini yuksaltiruvchi muhim omil sifatida biladi. Bunday maqsad insoniyatni to'g'ri yo'lga da'vat etishdir. To'g'ri yo'l haqiqatni anglashga olib kelmog'i kerak. Haqiqatni anglash o'zlikni anglashdir. Bunga erishmoq uchun kishi xudo yo'liga kirmog'i, xudoga muhabbat paydo qila bilmog'i, butun kuch va vujudini shu yo'lga qarata olmog'i kerak.

Ahmad Yassaviy she'riyatidagi obrazlar tuzilishi ham tasavvuf ta'limoti bilan, ham og'zaki ijod an'analari bilan chambarchas bo'g'lanib ketgan. Pir, darvesh, oshiq, obid, oqil, zohid, ishq, tolib, ummat, rasul, shayton, iymon kabi obrazlar bevosita tasavvuf bilan bog'lansa, yo'l, rabot, karvon, oq kabilar og'zaki ijod an'analari bilan aloqador holda

yuzaga kelgan.Nafs haqida gapirar ekan, Yassaviy uni insonning kamolotiga xalaqit beradigan yovuz va yaramas kuch sifatida baholaydi. Unga «shum» sifatining berilishi bejiz emas. Shuningdek, «nafsi bad», «nafs yo’li», «nafsi ilgi» singari ifodalar shoir fikrini yorqinlashtiradi. Adib to'g'ridan to'g'ri nafsni tepkil, nafsdan kech deya targ'ib qiladi. Nafsning domiga ilinish insonni qanchalik yer bilan yakson qilishini juda yorqin ifodalarda ko'rsatib beradi:

Nafsingni sen boqib tursang, nelar demas,

-99-
Zori qilsang, olloh sari bo'ron so'nmas.

Qo'lg'a olsang yobon qushdek qo'lg'a qo'nmas,

Qo'lg'a olib, tun uyqusin qilg'il bezor.

Yoki:


Nafs yo'lig'a kirgan kishi rasvo bo'lur,

Yo'ldan ozib, toyib, to'zib gumroh bo'lur.

Yotsa, qo'psa shayton bilan hamroh bo'lur,

Nafsni tepkil, nafsni tepkil, ey badkirdor.

Ahmad Yassaviy she'riyatining keng tarqalishi va xalq orasida sevib o'qilishining asosiy sabablaridan biri uning xalq og'zaki ijodiga nihoyatda yaqinligidadir. Hikmatlar, asosan, to'rtlik va murabba' shaklida yaratilgan.

Nafsdin kechib, qanoatni pesha qilg'on,

Har kim tepsa, rozi bo'lib bo'yunsung'on,

Yaxshilarga xizmat qilib, duo olg'on,

Andak oshiq mahshar kuni armoni yo'q.

Yoki:


Rohat tashlab, jon mehnatim xushlag'anlar,

Saharlarda jonin qiynab ishlag'anlar,

Hay-u havas, moumonni tashlag'anlar

Chin oshiqdir, hargiz oni yolg'oni yo'q.

Ko'rinib turibdiki, har ikki to'rtlik ham a-a-a-b shaklida qofiyalangan. Dastlabki to'rtlikdagina qofiyalar faqat qo'shimchalar (-g'on) takrori tufayligina hosil bo'lgan. Ulardagi o'zak so'zlar (qil-, sun-, ol-) o'zaro ohangdosh emas. Bu narsa og'zaki ijod uchun xosdir. Keyingi to'rtlikda esa o'zak so'zlar (xush-, ish-, tash-) o'zaro ohangdosh bo'lib kelmoqda. Ularga qo'shilgan qo'shimchalar ohangdoshlikni yanada kuchaytiradi.

Qofiyada mavjud bo'lgan ohangdoshlikni she'rning boshqa qismlarida takrorlash ham og'zaki ijod an'analaridan hisoblanadi. Ahmad Yassaviy bu an'analardan nihoyatda unumli foydalanadi.

Ishqqa tushdung, o'tqa tushdung, kuyib o'ldung,

Parvonadek jondin kechib axgar bo'ldung.

Dardga toidung, g'amga so'ldung, telba bo'ldung,

Ishq dardini so'rsang hargiz darmoni yo'q.

So'zlar takrori ham she'riyatdagi ohangdoshlikni nihoyat­da kuchaytirishi mumkinligini Ahmad Yassaviy ijodida ko'plab kuzatish mumkin:

Zohid Bb'lma, obid bo'Ima, oshiq bo'lg'il,

Mehnat tortib ishq yo'hda sodiq bo'lg'il,

Nafsni tepib, dargohiga loyiq bo'lg'il,

Ishqsizlarni imoni yo'q, ham joni yo'q.
-100-
So'zlar takrori silsilasida radifning alohida o'rni bor. Radif qofiyadan keyin takrorlanib keluvchi so'zlardir. Ahmad Yassaviyning ijodida ko'pincha bu bir so'zdan iborat. Yuqo-ridagi misralarda aynan shunday bo'lgan. Murabba'larning dastlabki bandi а-Ъ-d-b shaklida qofiyalangan bo'lishi mumkin:

Vodarig'o, nechuk qilg'um g'ariblig'da, a

G'ariblig'da g'urbat ichra qoldim mano. b

Xuroson-u, Shom-u Iroq niyat qilub, d

G'ariblig'ni ko'p qadrini bildim mano. b

Ular orasida a-a-b-a shakli ko'p uchraydi:

Haq kunlari darveshlar haqiqatni bilmishlar,

Haqqa oshiq bo'lg'onlar haq yo'lig'a kirmishlar.

Haq yo'lig'a kirgonlar, olloh teyu yurgonlar,

Eranlar izin izlab, mamlakatdin kechmishlar.

«Hikmatlar»da masnaviy shakli ham uchraydi:

Mani hikmatlarim dono eshitsun, a

So'zum doston qilub maqsudg'a yetsun. a

Meni hikmatlarim bir piri komil, b

Qayubandaxudog'abo'lsamoyil... b

Ahmad Yassaviy she'riyatini og'zaki ijodga yaqinlashtirgan omillardan yana biri ularning barmoq vaznida yaratilganligidir. Ular, asosan, 11 yoki 12 bo'g'inli barmoqdan tashkil topgan.





Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa