Reja: Adabiyot-so’z san’ati



Download 0.98 Mb.
bet11/12
Sana12.01.2017
Hajmi0.98 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

Ustodi aytti: «Bali, ul daqiqani bukun uchun kizlab edim». Oqillar masali turur: «Do'stqa ul qadar yori qilg'ilkim, dushman bo'lsa zafar topmag'ay».

She'r


Yo vafo yo'q turur bu olamda, Yo kishi qilmadi jahonda ani. Mendan o'q ilmin o'granib ketkan, Oqibat qildi ul nishona mani.

Hikoyat


Ikki xurosoniy faqir biri-biri suhbatina mulozim bo'lur, sayohat qilur edilar. Biri zaif va biri qaviy edi. Zaif qunduz uruj tutar, kecha iftor etar dag'i qaviysi kunda
-121-
uch navbat yemak yer. Bir kun bularni bir shaharning eshikinda josus deb tuhmat bilan tuttilar.

Ikkisini bir evga soldilar, dag'i eshikni mahkam bekitdilar. Bir jum'adan so'ngra ma'lum qildilarkim, yozuqlari yo'q emish, kelib ko'rdilarkim, qaviysi o'lmish, zaifi salomat qolmish. Taajjub qildilarkim, nechuk bo'ldi deb. Bir hakim hozir edi. Aytti: «Agar munung xilofi bo'lsa, ajab bo'lg'ay edi. Ul bin ko'p yer edi, ochliqqa toqat keturmadi, o'ldi. Dag'i bu bin oz yer edi, odatincha sabr etib salomat qoldi».

She'r


Har kima bo'lsa tabiat oz yemak, Ollina kelsa mashaqqat sabr etar. Kim badan beslar esa keng aysh uza, Tor yerga o'g'rasa eldan ketar.

Savol va topshiriqlar:

1. Sayfi Saroyi qachon va qayerda tug'ilgan?

2. Uning qanday asarlari bor?

3. Adibni «lirik shoir» deyishga qanday asoslar bor?

4. «Suhayl va Guldursun» dostoni sujeti va kompozitsiya- sidagi o'ziga xoslik nimadan iborat?

5. Asarda hayot haqiqati bilan afsonaviylikning mutano- sibligini qanday izohlaysiz?

6. Doston qahramonlaridagi qaysi fazilatlar alohida tasvir etilgan?

7. Unda urushga munosabat qanday aks etgan?

8. Sayfi Saroyining tarjimonlik faoliyati haqida nimalarni bilasiz?

9. «Emas afsona, chin ushbu bitilmish, Bu chin afsonatek ishqda yetilmish», deb yozadi adib. Uni qanday izohlash mumkin?

10. Doston qismlarining o'zaro bogianishiga e'tibor bering. Bogiovchi vositalar sifatida nimalarni ko'rsatish mumkin?

11. Dostonda tush epizodi bor. U asar tuzilishida qanday vazifani ado etmoqda?

12. Tush epizodi yana siz o'qigan qaysi asarlarda mavjud? Bu asarlarning hammasida ham tush bir xil vazifani bajaradimi?

13. «Gunash dunyo yuzindin chohga botdi» misrasining o'z va ko'chma ma'nolarini izohlang.

14. Guldursunning tavsifi uchun shoir qanday ifodalardan foydalanadi? Ularni daftaringizga ko'chirib oling.

15. Guldursun bilan Suhaylning chohda ko'rishgan payt- laridagi ruhiy holatlari qanday tasvirlangan?

16. Asarda Guldursun faol, harakatchan, tashabbuskor qiyofada, Suhayl esa aksincha ko'rinadi. Bu Suhayl obrazini xiralashtiradimi, yo'qmi? Izohlab bering.

17. Ularning chohdan qochib chiqishlari qaysi paytga to'g'ri keladi? Ana shu payt qaysi ifoda orqali ko'rsatilgan?


-122-
18. Sahrodagi noqulay sharoit qaysi misralarda ko'rsatil¬gan? Unda ko'proq nimalarga e'tibor berilgan?

19. Bu voqealarga adibning munosabati qay yo'sinda izhor etilmoqda? O'sha misralarni daftaringizga ko'chirib oling.

20. «Suhayl va Guldursun» dostonida sevgi va sadoqat tarannumi» mavzusidagi insho uchun kengaytirilgan reja tuzing. Reja tuzishda doston misralaridan foydalanishga harakat qiling.

-123-
16-Dars.Xorazmiy “Muhabbatnoma”

Reja:

1. O’zbek adabiyotidagi noma janrining ilk namunasi.

2. “Muhabbatnoma” tarkibidagi janrlar rang-baranglig.i

Adabiyotimiz tarixida bir qator siymolar borki, ularning asarlari keng tarqalib,

nomlari shuhrat qozongan bo'lsa-da, tarjimayi hollari haqidagi ma'lumotlar juda kam saqlangan. Xorazmiy haqida ham shunday deyish mumkin. «Muhabbatnoma» degan yagona asari yetib kelgan bu adibning taxallusi o'z asarlarida qayd etilgan.

Asarning yozilishiga Muhammad Xo'jabek tashabbuskor bo'lgan. Adib uni «davlat humoyi» deb ta'riflagan.

Muhammad Xo'jabek qo'ng'irot urug'idan bo'lib, kichikligidan davlat ishlariga kirgan. Bir o'rinda u Oltin O'rda xoni Jonibek bilan qiyoslanadi:

Uza jonsiz tan erdi mulk sensiz,

Shahanshoh Jonibekxonga yetansiz.

Boshqa joyda esa u «sohibqiron» deb tavsiflanadi. Asar 1353- yilda yozilgan. Jonibekxonning Oltin O'rdadagi hukmronlik qilgan 1342-1375- yillarga to'g'ri keladi. Demak, Muhammad Xo'jabek Jonibekning qo'l ostidagi a'yonlaridan, ehtimol, harbiy sarkardalaridan biri bo'lganga o'xshaydi. Adib asar yaratilgan joyni ham eslatadi:

«Muhabbatnoma» so'zin munda ayttim,

Qomug'in Sir yaqosinda bitidim.

«Bayoni voqein aytur» bobida ko'rsatilishicha adib ikki tilda ijod qilgan.

Ko'ngul bahrinda ko'p gavharlaring bor,

Ochunda porsiy daftarlaring bor, —

misralari uning forsiy she'rlari ham mashhur bo'lganligini ko'rsatadi.

«Muhabbatnoma» o'n bobdan iborat. Unda g'azal, noma, soqiynoma, munojot, qit'a, masnaviy, fard kabi janrlar jamlangan. Muallif o'z fikrlarini nomalar tarzida bitadi. Noma janrining o'zbek adabiyotida shakllanishi va rivoji Xorazmiy nomi bilan bog'liq.

Nomalar oshiqning o'z ma'shuqasiga dil izhorlari tarzida yozilgan. Ularda ma'shuqa ta'rifi asosiy o'rin tutadi. Birinchi nomaning dastlabki misralariyoq xuddi shu tarzda boshlangan. Ma'shuqaning ko'rki tengsiz. U ko'rklilarning podshohi, uning go'zalligi haqidagi madh («husnung sipohi») olamni tutgan.

Ma'shuqa — pariruxsor. Ammo pariruxsorlarning ham go'zali — ko'rkaboyi.

Yuz, qosh, ko'z, xol, bo'y (qad) tasvirlari nihoyatda xilma-xil holatlarda juda go'zal va yorqin timsollarda chiziladi:

Turubdur ko'zda qaddingiz xayoli,

Aningdekkim suv uzra tol niholi.

Lirik qahramon nazarida ma'shuqa go'zallik, latofat va nazokatda tengsiz. U olamdagi eng aziz va mo'tabar inson. Mumtoz adabiyotimizda boiganidek, Xorazmiy tasvirida ham ma'shuqa beparvo, qahri qattiq, jafokor va hatto bevafodir. Shuning uchun ham ma'shuqa «nomehribon», «ahdi baqosiz»:

-124-
Qamuq yoqut erinli, so'zi durlar,

Vafosizlikni sizdan o'rganurlar.

Biroq oshiq ko'ngil izhorida sobit, u o'z ishqiga sodiq. Fikrida qat'iy:

Davr sizning durur davron borincha,

Qulungizmen tanimda jon borincha.

...Kishi qayda o'larin bilsa bo'lmas,

Haqiqat yoridan ayrilsa bo'lmas.

Hatto:

Ayturmen, yuz nechakim kelsa mehnat,



Jafo sizdin, tag'i bizdin muhabbat.

Umuman, asarda haqiqiy go'zallikni ta'rif va tavsif etish, insoniy muhabbat tuyg'ularini samimiy ifodalash, inson qalbidagi nozik kechinmalarni qalamga olish asosiy o'rin tutadi. Bu goh ma'shuqa va saboga murojaat, goh oshiq qalb izhori tarzida namoyon bo'ladi. Ularning barchasiga xos xislat yuksak badiiyatdir. Adibning o'xshatish va sifatlashlaridan boshlab, tanlagan vazni, janri, qofiya va radiflarigacha ana shunday nozik badiiyatni yuzaga chiqarishga xizmat qiladi.

Agar desam seni Rustam, yorarsen,

Qiliching birla saflarni yorarsen.

Muhammad Xo'jabek madhiga bag'ishlangan bu parchada ta'riflanayotgan kishi Rustamga o'xshatilmoqda. Birinchi misra oxiridagi «yorarsen»-yaraysan, loyiqsan, arzuguliksan ma'nolarini beradi. Keyingi misradagi shu so'z esa «yormoq», «bo'lib tash!amoq» ma'nolariga ega. Bunday tajnisli qofiyalar adibning og'zaki an'analar bilan yaqindan tanishligini ko'rsatadi. Bugina emas, xalqona kinoya va qochirimlar, an'anaviy tasvir vositalari, xususan, mubolag'a va o'xshatishlarning ko'pligi ham bu fikrni quvvatlaydi.

Xorazmiyning «Muhabbatnoma»si o'zbek adabiyotidagi yirik voqealardan bo'ldi. Uning ta'sirida keyingi asrlarda ham bir qator asarlar yuzaga keldi. Xo'jandiyning «Latofatnoma», Said Ahmadning «Taashshuqnoma» asarlari shular jumlasidandir.

Xorazmiy — zullisonayn shoir. Ikki tilda ijod qiladigan adiblar zullisonayn deyiladi. Adib asarning ikki bobini forsiy tilda yaratgan:
Qiloyin ikki bobin porsi ham,

Kim atlas to'n yarashur bo'lsa ma'lam.

Xorazmiy o'zbek adabiyotida g'azal janrining rivojiga munosib hissa qo'shgan adibdir. Uning g'azallari ishq-muhabbatni tarannum etadi. Xorazmiy tasvirida «yor» go'zallikning noyob timsolidir:

Yuzungda ko'rdum, ey jon, bayram oyin,

Munung shukronasi qurbon bo'loyin.

«Yuzda bayram oyini ko'rish» badiiy kashfiyot. Xorazmiygacha bo'lgan davrda bunday tasvirni ko'rish mumkin emas. Adib ma'shuqa yuzini bayram oyiga o'xshatyapti. Bayramdagi holat va ko'tarinki kayfiyat shu tasvirga asos bo'lgan. Bayram qurbonlik talab qiladi. Qurbonlik ham tayyor. Bu — lirik qahramon.

-125-
Misralarda boshqa ma'no ham bor. Qahramon «yuzda bayram oyini» ko'rmoqda. Yangi oyning shakli qosh bilan uyg'un. Odatga ko'ra yangi oy ko'rinishi bilan unga yetishganlik uchun shukronalar qilinadi. Baytda ana shu ko'chma ma'nd ham mavjud.

Adib go'zal mahbuba yuzini madh etishda davom etadi. Yorning yuzi shu qadar munawarki, hatto, «agar kun tug'masa (chiqmasa) ham» shu nurning o'zi olamni yoritaveradi:

Agar kun tug'masa ham yoqtu qilg'ay,

Yuzung nuri bu dunyoning saroyin.

Bu o'rinda ma'nosiga ko'ra bir-birini taqozo etadigan «kun», «yoqtu», «nur», «dunyo saroyi» so'zlarining keltirilishi bir mantiqiy izchillikni tashldl etmoqda. Qolaversa, bu tasvir birinchi baytdagi fikrni yanada rivojlantirmoqda.

Yor go'zalligi oldida o'z donishmandligi hamda barcha mo'jizalardan xabardorligiga qaramay, hatto Aflotun ham hayron-u lol bo'lib qoladi:

Gar Aflotun sening ishqingga tushsa,

Berur elga qamuq tadbir-u royin.

Mumtoz adabiyotimizda shirinso'zlik, so'zamollik shakar va to'ti bilan qiyoslanadi. Xorazmiyda ham shu timsollar mavjud:

Shakartek til bila to'ti tilingiz

Necha kun sayd etar jonlar humoyin.

Humo — afsonaviy qush. Unga duch kelish yoki uni qo'lga kiritish nihoyatda qiyin. Ammo go'zalning shakardek tili bunday qushlarni «necha kun sayd etadi».

Xorazmiy go'zallikni o'zicha tushunadi, o'zicha talqin etadi. Shunga ko'ra ham ta'rifda, «latofat to'nining bichiqchisi» saodat bilan baxt sifatida gavdalantiriladi.

Saodat birla baxt ikkisi bichti,

Bo'yungizga latofatning buqoyin.

Shoir uchun go'zallikni ta'riflash, uni madh etish va targ'ib qilish baxtdir. U xuddi shu maqsadda yordan ruxsat so'raydi:

Ijozat bersangiz, tong yoqtusidek,

Jahonga husnungiz jovin yoyoyin.

«Tong yog'dusidek» o'xshatishi bu o'rinda ikki xil talqin qilinishi mumkin. Birinchisi, ma'shuqaning husni tong yog'dusidek go'zal, benazirdir. Ikkinchisi esa tong yog'dusi dunyoga taralganidek yor husni shuhratini yoyishdir. Bu so'z o'yini juda o'rniga tushgan.

Oxirgi baytdagi iltijo ham so'z o'yiniga tayanadi:

Siza deb keldi Xorazmiyni asrang,

Kim asrarlar qamuq shahlar gadoyin.

Lirik qahramon yorga o'z mehri, sadoqatini ifodalab keldi. Buning evaziga esa uning birgina o'tinchi bor: Sizni deb keldimi, siz ham uni avaylang, asrang. Hatto shohlar ham o'z saroylaridagi gadolarni avaylashadi, ularga g'amxo'rlik ko'rsatishadi. Bu bilan shoir ma'shuqani shohga, lirik qahramon — oshiqni esa gadoga o'xshatmoqda.

G'azal 7 baytdan iborat. Baytlar o'zaro mantiqiy izchilikka ega. Bunda ko'proq


-126-
fikriy tadrijiylik bor. G'azalning dastlabki bayti maqta', oxirgi bayti matla' deyiladi. Matla'-ning har ikki misrasi o'zaro qofiyalanadi. Keyingi baytlarning faqat juft misralaridagi birinchi bayt misralari qofiyadosh bo'ladi (a-a, b-a, d-a, e-a, f-a, g-a, h-a). G'azaldagi qofiyadosh so'zlar: oyin, bo'loyin, saroyin, royin, humoyin, buqoyin, yoy oyin, gadoyin.

G'azalning oxirgi baytida, maqta'da, odatda, taxallus qo'llanadi. «Xorazmiy» so'zi ana shu taxallusni ifodalaydi. G'azal aruzda bitilgan.

Yu-zung-da ko'r du-mey jon bay- ra-mo-yin

V - - - V - - - V - -

Mu-nung shuk-ro- na-si qur-bon bo'-lo-yin

V - - - V - - - V - -

Ma-fo-iy-lun ma-fo-iy-lun fa-uv-lun

A-gar kun tug'- ma-sa ham yoq- tu qil-g'ay

V - - - V - - - V - -

Yu-zung nu-ri bu dun-yo-ning sa-ro-yin

V - - - V - - - V - -

Ma-fo-iy-lun ma-fo-iy-lun fa-uv-lun


Bu yerda misralar 11 bo'g'indan iborat. Ammo bo'g'inlarning sonigina emas, balki sifati ham bir xildir. Ular ikki marta to'rt bo'g'indan va bir marta 3 bo'g'indan tuzilgan ruknlar takroriga tayanadi. Bo'g'inlarning o'zaro ketma-ketligida ham bir xillik bor. Ular bir qisqa va ikki uzun bo'g'in takroriga tayanadi.

Bunday vazn tuzilishi mafoiylun mafoiylun fauvlun ohangida o'qiladi. Bu vazn nomi hazajdir. Bir rukn (v - - -) baytda olti marta qo'llangani uchun u hazaji musaddas bo'ladi. Ammo oxirgi rukndagi bir bo'g'in qisqaigani uchun unga mahzuf nomi berilgan. Demak, g'azalda qo'llangan vazmiing to'liq nomi hazaji musaddasi mahzufdir. Asar to'lig'icha shu vaznda yaratilgan.

Xorazmiyning tili nihoyatda shirali. U o'zbek tilining nozik va nafis ichki imkoniyatlarini muhabbat bilan namoyish eta olgan. «Shakartek til», «tong yoqtusitek», «tan ichra jon», «arslon yurak», shuningdek, «oldini tutmoq», «oldin kechmoq», «yer o'pmoq», «elga bermoq» kabi ifodalar Xorazmiy tilining nafosatini belgilab beradi. Asarda Faridun, Sulaymon, Masih, Yusuf, Hotami Toy, Rustam, Ali, Muhammad Xo'jabek singari tarixiy hamda afsonaviy nomlar uchraydi. Muallif o'rni-o'rni bilan arabcha va forscha so'zlardan ham ustalik bilan foydalanadi.

Shuning uchun ham «Muhabbatnoma» o'zbek tili tarixini o'rganish uchun ham boy manba bo'la oladi. Uning o'sha davr tilining badiiy yodgorligi sifatidagi qadri balanddir.



Savol va topshiriqlar:

1. Muhammad Xo'jabek kim bo'lgan? Nima uchun " Xorazmiy o'z asarini unga bag'ishlagan deb o'ylaysiz?

2. Xorazmiy «Muhabbatnoma» asarini yozguncha ko'proq qaysi tilda ijod qilgan? Buni qaysi misralar orqali bilish mumkin?
-127-
3. Asar necha bobdan iborat? Har bir bob ichidagi janrlar turini belgilashga harakat qiling.

4. Asardagi har bir janrning o'ziga xos xususiyatlarini ko'rsatib bering.

5. Asarda murojaat uchun qoilangan so'zlarni belgilang. Ular nima uchun ishlatilyapti? Ularda qanday ma'no farqlari bor?

6. Nomalarning boshlanishi va oxiriga e'tibor bering. Ularda qanday xususiyatlar mavjud?

7. «Muhabbatnoma»da qoilangan she'r san'atlarini bel¬gilang. Ular matnda qanday vazifalarni bajaryapti?

8. Matndagi forscha-tojikcha, arabcha hamda eski o'zbek tiliga xos so'zlarni aniqlang. Ularning lug'atini tuzing.

9. Nomalardan biri asosida lirik qahramon va ma'shuqaga . oid asosiy xislatlarni belgilang.

10. Asar oxiridagi qit'ada «Ayitmon mol uchun madh-u sano men» misrasi mavjud. Bu misralar Xorazmiy haqida qanday taassurot uyg'otadi?

11. Ushbu qit'aning vaznini aniqlang.

12. Uni yod oling.

-128-
17-Dars.XIV asrning ikkinchi yarmi XVII asrgacha bo’lgan adabiyot. Atoiy

Reja:

1. XIV asrning ikkinchi yarmida ijtimoiy-adabiy muhit

2. Atoiy g’azallari badiyati

Amir Temur yaratgan ulkan va qudratli davlat XV asrda o'zining yuksak cho'qqisiga erishgan edi. Bu markazlashgan, kuchli, bepoyon hududlarni birlashtirgan davlat bo'lib, Sohibqiron zamonida buyuk allomalar, aziz avliyolar, ma'naviyat pirlari yig'ilgan, ilm-fan, san'atning barcha sohalari gullabyashnagan edi.

Bunday rivojlanish tasodifiy bo'lmagan. Temuriylar orasida ijodkorlar ko'p edi. Amir Temurning farzandlari, nevara, chevaralari orasida Xalil Sulton, Said Ahmad, Sulton Ahmad, Shoh G'arib, Sulton Mahmud, Mas'ud Mirzo, Husayn Boyqaro, Zahiriddin Muhammad Boburlar devon tuzgan adiblar sifatida ma'lum va mashhur bo'lishgan.

Bu davrdagi ilm-fan ahliga bo'lgan e'tibor va ularga yaratilgan shart-sharoitlarni Shayx Ahmad Taroziyning «Funun ul-balog'a» (1436-1437) asari ham tasdiqlaydi. U o'sha davrdagi she'riy janrlar, aruz va qofiya, ilmi bade', shuningdek, muammo janriga oid qiziqarli kuzatishlarni jamlagan.

Temur davrida ham iqtisodiy, ham madaniy yuksalish ko'zga tashlanadi.

Temur vafotidan so'ng (1405-yil 18-fevral) Xuroson va Eronning shimoliy qismi katta o'g'li Shohruh, Samarqand esa qisqa muddat nabirasi Xalil Sulton qo'lida qoladi. 1414-yildan Samarqandda Shohruhning o'g'li Ulug'bek hukmronlik qila boshlaydi.

Ulug'bek o'z atrofiga ko'plab iste'dod egalarini, olim va fozil kishilarni yig'gan edi. U Qozizoda Rumiy, G'iyosiddin Jamshid, Ali Qushchi singari yirik astronom olimlar bilan birgalikda yirik rasadxona (1424-yil) yaratdi, astronomik jadval tuzdi.

Ulug'bek — Muhammad Tarag'ay 1394-yil 22-martda tug'ilgan, uning otasi Shohruh nihoyatda boy kutubxona egasi edi. Bu yerga Sharq va G'arb olimlarining eng nodir kitoblari jamlangandi. Ulug'bek mamlakat obodonligiga ham alohida ahamiyat beradi. Temur davrida qurilishi boshlangan «Bibixonim»

masjidi, «Go'ri Amir» maqbarasi va «Shohizinda» binolari ansamblini oxiriga yetkazadi. Bir necha bogiar barpo etadi, ko'plab madrasalar qurdiradi. U 1449-yil 27-oktabrda 56 yoshida fojiali ravishda halok bo'ldi.

Samarqand va Hirot yirik madaniy markaz edi. Toshkent, Termiz, Urganch, Buxoro, Mashhad va Balx ham adib va yozuvchilar, ilm ahllari to'planadigan katta shaharlar bo'lgan. Bu shaharlarda turli fanlar rivojlangan. Samarqandda aniq fanlar, xususan matematika, geometriya, astronomiya misli ko'rilmagan darajada shuhrat qozongan. Ulug'bekning astronomiya maktabi jahon olimlarining e'tiboriga tushdi.

-129-
Hirot Alisher Navoiydek buyuk bir siymoni yetishtirgan ulkan madaniyat markazi edi.

Xoja Abdulvafo Xorazmiy, Mavlono Husayn Xorazmiy, Nur Saidbek, Mavlono Luqaiy, Mavlono Xayriylarni Alisher Navoiy «Majolis ul-nafois» tazkirasida xorazmlik shoirlar sifatida tilga oladi.

Bu davrda o'zbek tili va adabiyotining mavqeyi mustahkamlandi.

Adabiyotda tasavvuf ta'limotining ta'siri kuchli bo'lsada, dunyoviy yo'nalish ham yetakchi mavqeni egallagan edi.

Shoir va yozuvchilar ijodida realistik tasviriy bo'yoqlarning ustuvorligi ko'zga tashlanadi. Atoiy, Haydar Xorazmiy, Sakkokiy, Gadoiy, Lutfiy singari shoirlar ijodida xuddi shu holatni kuzatish mumkin. Lutfiyning:

Qani bu shakl-u shamoyil falakning oyinda,

Dag'i bu husn-u malohat gunash chiroyinda?

bayti bilan boshlanadigan g'azali buning yorqin misolidir. G'azalda real insonning aniq qiyofasi chiziladi, insoniy tuyg'ularning tiniq tasviri beriladi. Atoiyning:

Jamoling vasfini qildim chamanda,

Qizardi gul uyottin anjumanda, —

misralari bilan boshlanadigan g'azali ham dunyoviy muhabbatni ulugiovchi sara asarlar turkumiga kiradi.

Ayni paytda tasavvuf adabiyotining ham shu davrda yanada rivojlanib borganini ko'rish mumkin. Ayrim san'atkorlar ijodida majoziy va haqiqiy ishqning yaxlitlashgan tasviri uyg'un holda ko'zga tashlanadi. Hech shubhasizki, bu an'analarni keyinchalik Alisher Navoiy nihoyatda yuksak darajaga ko'targan edi.

XALQ OG'ZAKI IJODI

Bu davrda xalq og'zaki ijodi ham ancha rivojlangan edi. Xalq orasida «Vomiq va Uzro», «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», « Yusufva Zulayho» singari dostonlar keng yoyilgan. Shu davr adiblari bu qahramonlarga tez-tez murojaat etib turishgan.

Xalq orasida Amir Temur, Xoja Ahror, Ulug'bek, Navoiy, Husayn Boyqaro singari tarixiy shaxslarning badiiy obrazi yaratilgan. Shu o'rinda Amir Temur bilan bog'liq bir rivoyatni eslash joiz:

Ming oltindan ham qimmat

Bir kuni padari buzrukvorimiz - Amir Tarag'ay bahodir ko'p qo'ylarni menga berib, Samarqand bozoriga savdoga yo'lladilar. Qo'ylarning hammasini ming

oltinga sotib, pullarni belga bog'lab sayr qilib yurur edim. Bir yerda xushovoz qalandar odamlarga so'zlab turgan ekan, qo'lidagi qog'ozda she'r bitilgan ekan, u der edi:

—Shul yozuvning qadriga yetib, kim ming oltunga olsa, dunyoning oxiriga yetadi...

Himmatim jo'shib, ming oltunni qalandarga tutqazdim. U menga tikilib turdi-da, so'ng nasl-nasabimni so'radi. Ayttim. So'ng tayin qildi:

—Otang oldig'a borg'il, buni otang oldida o'qi, borg'uncha ochma...

-130-
Qog'ozni keltirib padari buzrukvorga berdim. Ochib o'qidilar. Forscha ruboiy ekan, ma'nosi quyidagicha: zulm bilan dunyoda nom qoldirib bo'lmaydi. Jamshid, Sulaymon, Iskandarlar o'tib ketdi, navbat senga ham yetishi tayin. Dunyoga keldingmi, yaxshilik bilan nom qoldir...

Ruboiyning muallifi o'sha qalandar alloma-shoir Kamol Xo'jandiy ekan. Ul zotni padari buzrukvorimiz ko'p hurmat qilar ekanlar.

—Borakallo, o'g'lim, ko'p dono ishga oltunlarni sarf etibsan. Endi, ming oltunga olg'on ushbu hikmatga qat'iy rioya qilmoq lozimdur...

Padari buzrukvorning aytqonlarini bosh ustiga tutdim.

Ma'lumki, xalq og'zaki ijodi bilan yozma adabiyot doim o'zaro aloqada bo'lib, bir-biriga ta'sir etib keladi. Bu davrdagi yozma adabiyotning taraqqiyotida ham xalq og'zaki ijodi boy bir manba, ijodkorlik maktabi bo'lib xizmat qildi. Yozma adabiyot namoyandalari xalq asarlarining mavzu va g'oyaviy mazmunlaridan, sujeti va obrazlaridan ijodiy foydalandilar, uning tajribalaridan ta'lim va ilhom oldilar, xalq maqollari va ta'birlari bilan o'z asarlariga sayqal berdilar. Bu hol yozma adabiyotning taraqqiyparvar namoyandalari ijodining hayotga, xalqqa va jamiyat taraqqiyoti talablariga yaqinlashuviga samarali ta'sir etgan edi (N. M. Mallayev).

BADIIY JANRLAR

XV asr birinchi yarmi yozma adabiyotdagi janrlar xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Bu davrda ham epik, ham lirik asarlar ko'plab ijod etildi.

Shuningdek, bir qator tarixiy shaxslarga bag'ishlovlar yuzaga keldi. Adabiyotda qasida janri rivojlandi. Jumladan, Sakkokiyning Xalil Sulton, Mirzo Ulug'bek singari hukmdorlar, Xoja Muhammad Porso va Arslon Xoja Tarxon singari nufuzli ruhoniy va amaldorlarga bag'ishlab yozgan qasidalari mavjud.

Qasidada, odatda, tasvirga olinayotgan shaxs ulugianadi, uning eng yaxshi sifatlari alohida ta'kidlanadi, boshqalarga namuna boiadigan jihatlari ta'rif etiladi.

Sakkokiy bir necha qasidalarini Ulug'bekka bag'ishlagan. Ularning birida yozadi:

Salotin dunyoda ko'p keldi-yu kechti, seningdek bir,

Falakning gar tili bo'lsa, ayitsunkim, qachon keldi?

Ayni paytda, Sakkokiy podsholarni odil va zolim deb ikkiga ajratadi. Ulug'bekni birinchi turkumga kiritadi:

Raiyat qo'y erur, sulton anga cho'pon yo bo'ri,

Bo'ri o'lga-yu qo'y ting'ay, chu Musoteg shubon keldi.

Bu baytga hukmdor xalq hayotidan doim xabardor bo'lishi, unga adolat bilan qarashi darkor degan ezgu o'git mahorat bilan singdirilgan.

XV asrda o'zbek g'azalchiligi o'zining yuksak pog'onalariga ko'tarila boshladi. Ayniqsa, Atoiy, Sakkokiy, Lutfiy, Hofiz Xorazmiy, Gadoiy singari adiblar bu janr takomilida alohida mahorat ko'rsatishdi.

G'azallarda dunyoviy va ilohiy ishqning omuxta holdagi tasviri keng o'rin egallaydi. Muhimi, bu davr g'azalchiligida til soddaligi, uslub ravonligi juda ochiq ko'rinadi. Shoirlar xalq tilining nozik ohanglaridan unumli foydalanishgan. Birgina misol. Lutfiy quyidagi g'azalining har bir baytida xalqning nozik qochirim, matal, maqollarini ishga soladi:

-131-
Ayoqingg'a tushar har lazha gesu,

Masaldurkim: «Charog' tubi qorong'u».

Tutarmen ko'zki, ko'rsam orazingni

Ki derlar: «Oqqon oriqqa oqar suv».

Yuzingni tuttim ortiq oy kundin,

«Kishining ko'zidur ore tarozu».

Ko'zung qonimdin iymonmas, ajabdur,

Ki «Qo'rqar qaydakim qon ko'rsa hindu».

Tilar vaslingni Lutfiy, qil ijobat,

Ki ayturlar: «Tilaganni tilagu».

Bu davrda qit'a, tuyuq janri ham ancha keng yoyilgani kuzatiladi. Tuyuq — so'z o'yiniga tayanadigan janr. Uning misralaridagi qofiya so'zlari har safar yangicha ma'no bilan jilvalanishi darkor:

Ko'z yoshim tuproq ila gar qotila,

Kelmagayman javridin, haqqo, tila.

G'amzasi o'ltirdi-yu, ul bexabar,

Men agar o'lsam, ne g'am ul qotila.

Lutfiyning ushbu tuyug'ida birinchi misrada «qotila» so'zi qotilmoq, aralashmoq ma'nosini beradi. Ikkinchi misrada u «xaqqo» so'zining ikkinchi bo'g'ini va «tila» («tilga») so'zlarining qo'shilmasidan birinchi misradagi «qotila»ga tajnis bo'lyapti. Bu misrada shoir, Xudoyo, uning javridan til ocholmayman demoqchi. Oxirgi misradagi so'z esa «qotilga», ya'ni «birovni qasddan o'ldirgan kishiga» degan ma'noni beradi.

Ma'lumki, XIV asrda Xorazmiyning «Muhabbatnoma» asari bilan o'zbek adabiyotida noma janri maydonga kelgan edi.

Shoir Xo'jandiy «Latofatnoma», Amiriy «Dahnoma», Said Ahmad «Taashshuqnoma» kabi asarlari bilan bu janr rivojiga munosib hissa qo'shdilar.

O'zbek adabiyotida Mahmud Koshg'ariyning «Devon-u lug'otit-turk» asari orqali ma'lum bo'lgan munozara («Qish va Yoz») turi ham keyingi asrlarda yanada rivojlanib bordi. Yusuf Amiriyning «Chog'ir va Bang», Yaqiniyning «O'q va Yoy» munozarasi shu davrda yaratilgan.

Ma'lumki, «Qish va Yoz» munozarasi she'riy shaklda bitilgan edi. Bu davr munozaralarida ham nasriy, ham she'riy shakllarning aralash qo'llanganini ko'ramiz. Muhimi, ularda mayxo'rlik, nashavandlik, o'zaro nizo va adovat kabi salbiy xislatlar qoralanib, to'g'rilik, hamjihatlik, sog'lom turmush tarzi ulug’lanadi. Bu asarlarda zullisonaynlik an'analari ham mavjud.

Epik janrlardan yana biri — dostonlar ham bu davrda o'ziga xos tarzda

rivojlandi.

Haydar Xorazmiyning «Gul va Navro'z», «Gulshan ul-Asror», Durbekning «Yusuf va Zulayho» dostonlari o'zbek dostonchiligining yaxshi namunalaridir.

Bu davrda adabiy aloqalarning birmuncha kengayganligi ham ochiq ko'rinadi. Ayniqsa, Firdavsiy, Nizomiy, Xusrav Dehlaviy asarlariga bo'lgan qiziqish ortadi.

Haydar Xorazmiy:

Chunki eshittim bu buzurgona so'z,

-132-
Tushti vujudimg'a bir o't o'zdin-o'z,—

deb yozadi.

Menki pishurdim bu laziz oshni,

Shayx Nizomiydin olib choshni.

Yuqoridagi baytdan ko'rinib turibdiki, Xorazmiy bu dostonni yaratishda Shayx Nizomiydan bahra olgan. Shoiro'z asarini tarjima degan boisa-da, unga bir qator yangi hikoyat va baytlarni ham kiritgan.

Dostonda adolatli shoh, markazlashgan davlat tuzish g'oyasi yetakchilik qiladi. Ayni paytda u didaktik doston boiganligi uchun axloq-odob masalalarini ham qamrab olgan.

Yuqorida aytilganidek, bu davrda ikki tilda ijod qilish an'anasi keng yoyilgan edi. O'zbek adiblari fors-tojik tilida ham ijod qilaverishgan. Biz Lutfiy ijodida ham shunday holni ko'rishimiz mumkin. Adib fors-tojik tilida ham asarlarini yuksak mahorat bilan yozgan. Navoiy uni «turkiy va forsiyda naziri yo'q» shoir ekanini, Abdurahmon Jomiy bilan ijodiy hamkorlik qilganini ko'rsatib o'tgan.

Lutfiyning «oftob» radifli qasidasi juda mashhur bo'lib, ko'pchilik unga javob-tatabbu yozishadi. Navoiyning aytishicha, «hech qaysi shoir matla'ni oncha ayta olmadilar va ul matla' bu dururkim:

E, zi zulfi shab misolat soyaparvar oftob,

Shomi zulfatro bajoyi moh darbar oftob».

(Zulfing tunga o 'xshash bo 'lib, go 'yo quyosh (yuzing) uning soyasidaparvarish topadi. Qizig'i shundaki, tunda oy bo'ladi, zulfing tuni bag'rida quyosh.)

Shuningdek, Lutfiy vafoti oldidan bir bayt yaratadi, ammo uni g'azal shaklida tugata olmaydi. Uni tugatishni Jomiyga vasiyat qiladi. Jomiy uni g'azal shaklida tugatib, o'z devoniga kiritadi.

Bu quyidagi matla' edi:

Gar kori dili oshiq ba kofiri Chin aftad,

Behz-onki ba badxo'y bemehri chunin aftad.

(Oshiqlar dilining ishi shu singari bemehr, Badfe'lga tushgandan ko'ra Chin kofiriga

tushgani yaxshiroq.)

Zullisonaynli'k an'anasini Lutfiydan keyin Navoiy yanada yuksak darajaga olib chiqqan edi.

XV asr birinchi yarmida yashab ijod etgan adiblarning asarlari faqat badiiy yuksakligi bilan emas, ijtimoiy ahamiyati bilan ham alohida e'tiborga molik.

Ular inson hayotidagi ko'tarinkilik, yaxshi va baland kayfiyat, pokiza axloq

haqidagina asarlar yozish bilan cheklanmay, jamiyatdagi ziddiyatlar, qiyinchilik va noqulayliklar haqida ham oshkor fikr bildirishgan.

Yo'q turur yolg'uz bu Lutfiy jonig'a javri raqib,

Qayda bir dono durur, ul javri nodon tortadur, —

deb yozadi Lutfiy. Bu bilan u zamonasidagi bir illat-ijtimoiy adolat mavjud emasligini ko'rsatib beradi. Bugina emas, adolatsizlik, bag'ritoshlik, zulm va sitam odatiy tusga kirib qolganini ham adib ustalik bilan chizadi:

Ayittimki: «Bu Lutfiyg'a jafo qilma, vafo qil»,


-133-
Ayturki: «Bizning davrda u] rasm qoiibtur».

Ayni paytda bular muhabbat mavzusidagi lirik asarlarning yangi ijtimoiy ohanglar bilan boyishiga ham omil bo'ladi. Bunday ohanglar Gadoiy she'riyatida ham tez-tez uchraydi:

Kun azaldin g'ussa-yu g'amdur nasibing, ey ko'ngil,

Ne ishing bordur jahonda shodi-yu lazzat bila?

Sakkokiy ham bu borada chetda qolmagan:

Jonim ko'rgan jafoning mingdan birin,

Bo'lur gar ko'rsa sandon pora-pora.

Yoki:

Bo'lsa qiyomat barchadin qilg'on ishni so'rg'usidir,



Oz qil jafo-yu javrni muncha farovon aylama.

Adabiyotdagi ijtimoiy ohanglar haqida gapirganda Yusuf Amiriy ijodini eslamaslik mumkin emas. U inson hayoti, jamiyatdagi ziddiyatlar haqidagi fikrlarini teran misralarda ifodalaydi, hayotdagi ayrim illatlarni fosh etadi.

Bu asarlarda o'zbek tilining qudrati, latofat va jozibasi atroflicha ko'rsatib berilgan. Adiblar o'zbek tilining barcha mavzu va janrlarda betakror mo'jizalar yaratishini amaliy jihatdan isbotlab berishdi.

Atoiy, Sakkokiy, Hofiz Xorazmiy, Gadoiy, Haydar Xorazmiy, Lutfiy singari ko'plab ijodkorlar o'zbek tilining latofati, nafosati va qudratini har tomonlama namoyish etdilar.


Haydar Xorazmiy:

Men tag'i mastona chog'im chog'ladim,

So'z yuzun ochdimu belim bogiadim, —

deb bejiz yozmagan edi. U turkiy tilda ijod qilishdan iftixor qiladi:

Turk zuhuridur ochunda bu kun,

Boshla ulug' yir bila turkona un!

Bugina emas, u «turk surudi»ni keng yoyishga ham astoydil urinadi:

Turk surudini tuzuk birla tuz,

Yaxshi ayolg'u bila ko'kla qo'buz.

Bularning barchasi o'zbek tili mavqeyini oshirish uchun o'sha davr ijodkorlari ko'p kurashganini, bu kurashlarda o'zbek tili, adabiyotining tobora chiniqib, jahon maydoniga tobora kengroq tanilib borganini ko'rsatadi.



Savol va topshiriqlar:

1. Amir Temurning o'zbek davlatchiligi, fani, madaniyati tarixidagi o'rni va ahamiyatini so'zlab bering.

2. Temurning avlodlari orasida kimlar ilm-fan, san'at, adabiyot bilan shug'ullangan? Ular qaysi sohalarda faoliyat ko'rsatishgan?

3. Mirzo Ulug'bek qaysi xizmatlari uchun olamshumul shuhrat qozondi?

4. XV asrning birinchi yarmidagi qaysi madaniy markazlarni bilasiz?

5. Xuddi shu davrda yashab, ijod etgan adiblarni sanang.

6. O'sha davrda qaysi xalq kitoblari keng tarqalgan edi?

7. Xalq og'zaki ijodida qaysi tarixiy shaxslarning nomlari ko'p uchraydi?


-134-
8. Shu davr adabiyotida qaysi badiiy janrlar ko'zga tash- lanadi? Ular oldingi davrdagilardan qaysi xususiyatlari bilan farq qiladi?

9.Qasida nima? Uning g'azalga o'xshash va farqli tomonlarini ko'rsatib bering.

10. Qit'a bilan g'azal orasidagi yaqinlik va tafovutlarni tushuntirib bering.

11. Munozara nima? Uning ilk namunasini aytib bering.

12. XV asrda munozara yozgan adiblarni sanab bering.

13. Shu davrda qaysi dostonlar yaratilgan?

-135-



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa