Reja: Adabiyot-so’z san’ati



Download 0.98 Mb.
bet10/12
Sana12.01.2017
Hajmi0.98 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

14-Dars.Oraliq nazorat-2.Pahlavon Mahmud ruboiylari.

Reja:

1.Pahlavon Mahmud hayoti to’g’risida

2.Pahlavon Mahmud ruboiylari tematikasi

Adabiyot tarixi qiziqarli hodisalarga boy. Ayrim manbalarning teriga («Avesto»), toshga («O'rxun-Enasoy obidalari»), metall va sopol buyumlarga yozilgani yaxshi ma'lum. Har xil idish va buyumlarda ham badiiy parchalar aks etgan.

Pahlavon Mahmudning bir qancha ruboiylari uning qabri ustiga o'rnatilgan maqbara devorlari, peshtoqlariga badiiy naqsh sifatida tushirilgan. Ularning saqlanib qolishida ana shu maqbaradagi yozuvlar muhim o'rin tutadi. Adibning asarlari turli qo'lyozmalar orqali ham yetib kelgan, ammo ular, asosan, XIX asrda ko'chirilgan. Qadimgi manbalar haligacha topilgan emas.

Adib haqida ko'pgina manbalarda ma'lumotlar mavjud. Shamsiddin Somiyning «Qomus ul-a'lam», Lutf Alibek Ozarning «Otashkadayi Ozariy», Kamoliddin Husayn Fanoiyning «Majolis ul-ushshoq» singari asarlarida, qator lug'atlarda shunday ma'lumotlar keltirilgan. Ularda ko'rsatilishicha, adibning «Pahlavon» unvoni bilan shuhrat qozonishiga Mahmudning jismoniy jihatdan baquvvatligi, sharqona kurashning katta vakiliga aylangani sabab bo'lgandir. Hatto uni «kuragi yerni ko'rmagan» pahlavon sifatida tilga olishadi.

Mahmudning Puryoyvaliy, Puryorvaliy taxalluslari ham pahlavonlik bilan bog'liq. Jumladan, «G'iyos ul-lug'at»da bu haqda shunday deyiladi: «Puryoyvaliy (yoki Puryoyi Vali) xorazmlik Pahlavon Mahmudning laqabidir. Bunda kurash ilmidan mahorat qozongan keksa pahlavon, kurashxonadagi pahlavonlarning boshlig'i nazarda tutiladi. Zero, qaysi bir kurashchi kurashxonaga kirmoqchi bo'lsa, dastlab Puryoyvaliyning qadamiga (oyog'iga) bosh qo'yadi. Shu jihatdan

Puryoyvaliy so’zi majozan aziz va mukarram ma'nosini ham bildiradi».

Uning pahlavonligi Eron va Hindistonda ham mashhur bo'lgan. Bir jangda u Hindiston shohi Roy Ropoy Cho'nani o’limdan qutqarib qoladi. Shunda shoh «Nimani istasang, shuni bajaraman» deb va'da beradi. Shunda pahlavon Mahmud: «Sizning qo'lingizda Xorazmdan kelib asir tushgan bandilar bor. Ularni ozod qilib, vatanga qaytishga ruxsat bersangiz» deydi. Shoh ularni ozod qiladi.

Pahlavon Mahmud Qitoliy taxallusi bilan ham ijod qilgan. Ushbu taxallus ham pahlavonlik bilan bog'liq. «Qitol»ning ma'nosi «bir-biri bilan jang qilmoq, kurashmoq» demakdir.

Pahlavon Mahmud, asosan, po'stindo'zlik, telpakdo'zlik bilan shug'ullangan.

Badiiy ijod sohasida esa uning «Kanz ul-haqoyiq» nomli masnaviysi haqida ma'lumot bor. Shoir, asosan, ruboiylar bilan mashhurdir. Umar Xayyomdan keyin ruboiyda shuhrat qozongan shoir Pahlavon Mahmud hisoblanadi.


-112-
Pahlavon Mahmud fors-tojik tilida ijod qilgan. Uning ruboiylarini Ulfat (Imomiddin Qosimov), Boqir (Omonulla Valixonov), Muinzoda, Shoislom Shomuhamedov, To'xtasin Jalolov, Vasfiy, Matnazar Adbulhakim, Ergash Ochilovlar tarjima qilishgan.

Pahlavon Mahmud ruboiylari chuqur, ixcham, ta'sirchanligi bilan ajralib turadi.

Buni «Yomon bilan ulfat bo'lma» ruboiysida ham ko'rish mumkin:

Yomon bilan ulfat bo'lma, yur yiroq,

Yoiingga don sochib, qo'yadi tuzoq.

Yoyni egri ko'rib, to'g'riligidan —

O'q undan qanchalik qochganiga boq.

Adib yomon fe'l-atvorli kishilardan uzoq bo'lishga chorlamoqda. Bu g'oya badiiy jihatdan betakror mahorat bilan tasvirlangan. Yomonlik hiylakorlik va aldovga tenglashtirilmoqda. U yo’lga don sochib, tuzoq qo'ygan firibgarga o'xshaydi. Yaxshi xulqli odam yomonlikdan o'zini asramog'i kerak. Bunga qiyos qilib kamon (yoy) va o'q orasidagi munosabat eslatilmoqda. Zero, yoyning egriligini ko'rib, undan uzoqlashish uchun o'q o'zini olib qochadi.

Yomon va yaxshi, to'g'ri va egri (yomonlik va yaxshilik, to'g'rilik va egrilik) orasidagi farq bu tasvirda juda ochiq, aniq va eng muhimi, ta'sirchan ifodalanmoqda.

Pahlavon Mahmud ijodida ulug' alloma Najmiddin Kubro boshlab bergan juvonmardlik tariqati an'analari munosib davom etganini ko'rish mumkin. Juvonmardlikning asosiy mohiyati saxovat, shafqat, tamadan xoli bo'lish va muhtojlar g'amiga sheriklikda namoyon bo'ladi.

Adib she'riyati hayotiy falsafa bilan yo'g'rilgan. Ularni o'qish orqali hayotdagi sabab va oqibat, butun va qism, tasodif va qonuniyat orasidagi bog'lanishlar tahliliga duch kelamiz:

Gurkiragan olov — dilim yo'ldoshi,

To'lqin urgan daryo — ko'zlarim yoshi.

Ko'zagarlar yasayotgan har ko'za —

Ko'hna do'stlar xoki — qo'li yo boshi.

Bu yerda badbinlik, tushkinlik kayfiyatlari emas, balki hayot hodisalariga ochiq

ko'z bilan qarashga da'vat mavjud. Umr insonga berilgan imkon ekan, uni g'aflatda o'tkazmaslik lozim, degan aqida ruboiy matni mag'zini tashkil qilmoqda.

Dastlab e'tiborni tortayotgan holat — o'xshatishlarning mutlaqo yangiligi. Olov — ko'ngil, daryo — ko'z yoshi, tuproq (xok) — inson tanasi. Ayni paytda shu o'xshatishlarga asos bo'layotgan so'zlar ham tasodifiy emas. Bu yerdagi olov oddiy olov emas. U «gurkiragan» sifatlovchisi bilan birga kelmoqda. Shoir uchun ayni mana shu holat muhim. Bu o'rinda hayot hodisalariga befarq bo'la olmaydigan qalb tug'yoni mavjud. Shoirning qalbi ham gurkiragan olov kabi ehtirosli. Bunday yoniq qalb uchun iztirob begona emas. Ko'zdagi yosh ana shunga ishora. Ammo u ham tasodifiy emas. Bu iztirob ostida insoniyatning achchiq qismati: har doim yo'qlik olamiga o'tib turishi yotadi. Ana shu hayotiy


-113-
mazmun oxirgi ikki misrada aniq ifodalangan. Shoir talqinida ko'zagarlar qo'lidagi tuproq o'tgan ajdodlarning xoki turobga aylangan tana a'zolaridan boshqa narsa emas. Bu yerda hayot va o'lim falsafasi, «Moddiy dunyoning abadiyligi» haqida bahs ochilmoqda.

Juvonmardlik oqimiga xos asosiy tamoyillar quyidagi ruboiyda yanada ochiqroq ko'rinadi:

Ko'nglim oppoq, na kek va na kiynam bor,

Dushmanim ko'p va lekin men hammaga yor.

Mevali daraxtman, har bir o'tkinchi,

Tosh otib o'tsa ham menga bo'lmas or.

Hech kimga nisbatan adovat saqlamaslik, hatto dushmanlarga ham do'stlik ko'rsata olish juvonmardlikdagi asosiy tamoyillardan biri. Bu oqim ixlosmandlari hammaga yordam berish va naf yetkazishni yuksak insoniy burch sifatida anglashgan. She'rdagi «Mevali daraxt» timsoli bejiz emas. Undan har bir kishi («Har bir o'tkinchi») bahra olishi mumkin. Boshqalarning bunday bahramandligi pokiza ko'ngil egasida e'tiroz uyg'otmaydi («Menga bo'lmas or»). Shu bilan birga, uning bag'ri nihoyatda keng, har qanday ta'na-dashnomga («tosh otib bo'lsa harm) mardona chidaydi. Bunday fazilat faqat komil insonlargagina nasib etadi.

Pahlavon Mahmud ruboiylarida donolik, bilimdonlik, mehr, shafqat, muruwat, sadoqat, mardlik, oliyhimmatlik kabi ijobiy xislatli kishilar ulugianadi. Ularga zid holatlar esa juda qattiq qoralanadi:

Qora tosh sira ham bo'lmas lojuvard,

Toza qalbga yuqmas aslo chang-u gard.

Quloq solgin Puryoyvaliy so'ziga,

Qo'rqoqlardan biron chiqqanmidi mard.

Birinchi misrada oddiy hayot haqiqati aks etgan: tabiatdagi qora tosh lojuvard bo'lib, shaklini o'zgartirishi mumkin emas. Bu fikr toza qalbga aslo chang va gard yuqmasligi orqali yana bir marta tasdiqlanmoqda. Demak, hayotda har bir hodisaning o'z o'rni, mazmun va mohiyati bor. Shundan so'ng adib kitobxon

e'tiborini o'ziga qaratadi («Quloq solgin Puryoyvaliy so'ziga»), qo'rqoq va mardorasidagi masofaga urg'u beradi. Shoir asosiy fikrni bayon etishda o'xshash hayotiy voqealar tizmasidan ham, o'zaro zid qo'yish usulidan ham foydalanadi.

Quyidagi ruboiyda esa fikr o'xshatishlarni ketma-ket rivojlantirib, tasvirni yuqori pardalarga ko'tarish asosida ifodalangan:

Uch yuz Ko'hi Qofni kelida tuymoq,

Dil qonidan bermaq falakka bo'yoq.

Yoinki bir asr zindonda yotmoq,

Nodon suhbatidan ko'ra yaxshiroq.

Shoir nodonlikni qattiq qoralaydi. She'rdagi qat'iy hukm ana shu. Dastlabki misralarda amalga oshirish mumkin boimagan ishlar bilan shug'ullanish nechog'lik azob ekanligi ta'kidlangan. Dunyoda haybatiga ko'ra tengi boimagan
-114-
Ko'hi Qof tog'ining toproqlarni kelida tuyib chiqish, albatta, bajarib bo'lmaydigan ish. Falak — osmon uchun dil qonidan bo'yoq qilib berish ham mashaqqat. Yoki inson bir asr — yuz yil zindonda yotishi naqadar dahshat va azob. Ammo bu mashaqqat va qiyinchiliklar shoir nazarida nodon bilan bir davrada bo'lish, u bilan suhbatlashishdan ko'ra yengil, huzurli va ma'quldir.

Pahlavon Mahmud insonning ma'naviy jihatdan boy bo'lishini nihoyatda istaydi. Bunday kishi boshqalarnigina emas, o'zining ham qadriga yetmog'i, o'z qadrini baland tutmog'i shart.

Borma aytmaganning dasturxoniga,

Qo'l uzatsang, qadring tushar, noniga.

Qo'shma o'zgalarning barra kabobin,

Qotgan non-u sovuq suving soniga.

Bu yerda oddiy hayotiy chizgilar asosida inson o'zligini, o'z qadrini anglashi shart ekanligi juda yorqin va ta'sirchan ifodalanmoqda. Taklif qilinmagan joyga bormaslik, o'zga­larning barra kabobini o'zining qotgan noni va sovuq suviga teng ko'rmaslik aslida insonning ma'naviyati boyligini, aniqrog'i, baland himmatini ko'rsatadi.

Bunday darajaga erishmoq uchun inson oqillik darajasiga ko'tarilmog'i kerak. Shundagina u tama, hirs va hasadlardan xoli bo'ladi. Shoir aytganidek, oqilning aqli hirs bandlariga giriftor bo'lib qolmaydi:

Oqil aqli hirsga giriftor bo'lmas,

Hasad qilgan bilan tilla xor bo'lmas.

Nomard it kabidir, mard — buyuk daryo,

Daryo it damidan hech murdor bo'lmas.

Bu yerda ham yana mardlik, himmat, oliyjanoblikning ulug'lanishi ko'zga ochiq ko'rinib turibdi. Buning ustiga ezgulikning, insonparvarlikning buyuk va mangu bir harakat ekanligi alohida ta'kidlanmoqda. Nomardning itga qiyoslanishi va mard kishining daryoga o'xshatilishi zaminida bu harakat mohiyati ochib berilmoqda. Oqar daryo uchun itning bir marta dam urishi uning pokizaligiga putur yetkazmaydi. Shuningdek, mard, himmatli va oliyjanob insonning umri davomida qiladigan ezguliklariga nomardning hasad qilishi yoki tosh otishi hech mone bo'lmaydi. Ana shu buyuk himmat insonga qo'shimcha kuch-quvvat, iroda va jur'at bag'ishlaydi. Bunday inson o'zgalarga madad berishdan tashqari o'ziga mustahkam ishonch paydo qilishga ham imkon tug'diradi. Oxir-oqibatda chumoli

ham o'zini sher darajasida tasawur va idrok eta oladi:

Olam fili qaytarolmas jur'atimiz,

Charxdan zo'rroq qudratimiz, shavkatimiz.

Gar chumoli kirib qolsa safimizga,

Sher etajak uni darhol davlatimiz.

Ma'rifatli inson, ma'naviyati boy shaxs butun inso-niyatni ulug'laydi. Har bir insonning qadriga yetadi, inson manfaatlari uchun xizmat qilishdan tolmaydi, bularning barchasi o'z-o'zidan buyuk insonparvarlikni yuzaga keltiradi:

Podsholik istasang bo'l el gadosi, O'zingni unut-u, bo'l el oshnosi.


-115-
El toj kabi boshiga ko'tarsin desang, El qo'lin tutgin-u bo'l xoki posi.

Bularning hammasi Pahlavon Mahmudning inson ma'-naviyatini naqadar teran va nozik his etganini, insonlarning ana shunday buyuk fazilatlar bilan ziynatlanmog'ini qanchalik chuqur orzu qilganini ko'rsatadi. Bunday fazilatlar egasi bo'lish zamondoshlarimizning ham muqaddas burchidir.



Savol va topshiriqlar:

1. Pahlavon Mahmud haqidagi ma'lumotlar qaysi manbalarda mavjud?

2.” Puryoyvaliy” so'zining ma'nosi nima?

3. Pahlavon Mah­mud nega shu taxallusni olgan?

4. Shoir ijodida qaysi janr yetakchilik qiladi? Juvonmardlik oqimining mohiyati nimada?

5. Uning Pahlavon Mahmud ijodida namoyon bo'lishi haqida nimalar deya olasiz?

6. «Nomard it kabidir, mard buyuk daryo» o'xshatishi zamirida qanday axloqiy-ma'naviy qadriyatlar tilga olingan?

7. Adib ijodidagi falsafiylikni qanday tushunasiz? Shoirning badiiy mahorati nimalarda ko'rinadi? Misollar bilan izohlang.

8.Shoir ruboiylarida ko'proq qaysi obrazlar uchraydi? Nima uchun?

9. Shoir raboiylaridan uchtasini yod oling. «Pahlavon Mahmud ijodida juvonmardlik g'oyalarining aks etishi» mavzusida insho yozing.

-116-
15-Dars.Sayfi Saroyi

Reja:

1.Sayfi Saroyi hayotiga bir nazar

2.O’zbek adabiyotida Sayfi Saroyining tutgan o’rni
Sayfi Saroyi — o'zbek adabiyoti tarixida alohida mavqega ega bo'lgan yirik adiblardan. U 1321- yilda Xorazmdagi Qamishli qishlog'ida tug'ilgan. Ammo shu nom Volga bo'yida ham juda ko'p uchraydi. U Qamishlidan bilimini oshirish uchun Saroyga keladi. Saroy — Oltin O'rda davlatining poytaxtidir. Muhammad ibn Arabshohning yozishicha, «Saroy tutgan o'rni va xalqining juda ko'pligi bilan eng katta shaharlarning birisi edi. U fan markaziga aylandi. Oz vaqt ichida bu

yerda ko'plab atoqli, mashhur kishilar to'plandi». Ular orasida Qutbiddin ar-Roziy, Mas'ud Taftazoniy, Kamoliddin at-Turkmaniy, Hofiz Muhammad ibn Bazzoziylar bor edi. Shuningdek, mashhur shoir Kamoliddin Xo'jandiyning ham XIV asr oxirlarida Saroyda yashab ijod etganligi yaxshi ma'lum.

Shoir shu yerda yashab turgan davrida «Saroyi» degan taxallusni olgan. Sayfi — uning ismi bo'lib, «qilich» degan ma'noni bildiradi.

Umrining oxirlarida u Oltin O'rdadan Misr — Shomga ketgan va o'sha yerda yashagan.

O'sib tuprog'im uzra nayzalar, men evdin ayrildim,

Vatandin benishon o'ldim-da, o'zga yurtga evrildim.

Nechun menga falak jabr ayladi, qanday gunohim bor?

Iloho, ayla kam jabring, men elga sodiq ul erdim, —

kabi misralar shu qismatga ishora. U o'z yurtidan ketishni «falak jabr ayladi» deb izohlamoqda. «Tuprog'im uzra nayzalar o'sdi» degan jumla zamirida Chingizxon istilosining oqibatlari nazarga olinmoqda. O'zining «Guliston bit-turkiy» («Turkiy guliston») asarini u Misr amiri Batxas bekka bag'ishlagan edi. Asar 1391- yilda yozilgan. «Suhayl va Guldursun» dostoni 1394- yilda yozilgan. Adib taxminan 1396- yilda vafot etgan. Sayfi Saroyining o'zbek adabiyoti taraqqiyotiga qo'shgan hissasi bebahodir. Ayniqsa, g'azal janrida u mahoratini namoyish etgan. O'zidan oldin yashagan g'azalnavis shoirlar ijodini o'rgangan adib:

Jahon shoirlari, ey gulshani bog',

Kimi bulbul durur so'zda, kimi zog',—

deb yozarkan, ijod maydonini bog' gulshaniga, shoirlarni esa shu bog'dagi qushlarga o'xshatadi. Albatta, bulbul va zog' obrazlari orqali adib qanday shoirlarni ko'zda tutayotgani ayon. U kamtarlik bilan shunday yozadi:

Ularning ush biri Sayfi Saroyi,

Jahon oriflarining xoki poyi.

Ani sen jumla shoir kamtari bil,

Qamar yuzg'a hamisha mushtari bil.

-117-
G'azallarda shoirning o'ziga xos zavqi, betakror tasvir usullari ochiq ko'zga tashlanadi.

Ma'lumki, go'zal yor yuzining oyga nisbat berilishi g'azalchilik tarixida qadim an'anaga ega. «Topilmas husn mulkinda» g'azalida Sayfi Saroyi ham shu an'anaga sodiq qolish bilan birga bu o'xshatishning yangi bir qirralarini kashf etadi:

Topilmas husn mulkinda senga teng bir qamar manzar,

Na manzar? Manzari shohid. Na shohid? Shohidi dilbar.

(Husn daryosida senga teng bo'lgan oy yuzli go 'zal topilmaydi. Ya 'ni sen tengsiz go'zalsan, demoqda shoir. Ammo bugina emas, bu oy yuz faqat go'zal ma 'shuqaninggina yuzi. Bu ma'shuqa go'zal va dilbardir.)

Keyingi bayt ana shu go'zallik sababini izohlashga qaratilgan, ya'ni beqiyos go'zallik sohibi bo'lgan Yusufning jamolini Haq senga in'om qilgan. Bu in'om buyuk ne'mat, katta davlat bo'lib, ushbu davlat iftixor qilsa arziydigan

darajadadir.

Ana shundan keyin shoir ma'shuqaning ma'naviy xislatlari tasviriga to'xtab o'tadi. Uning so'zlari nihoyatda nozik va qimmatli, shuning uchun ham dur-u gavharlarga qiyoslanadi. Uning xulqi yoqimli («shakardan totli»), muruvvati ham ko'ngildagiday («karamda xotiring matlab»). Shuning uchun ham bunday go'zal yor bilan hamsuhbat bo'lgan oshiq o'zini eng buyuk davlatmand martabasida ko'ra oladi. Zero, «Husn shavq-u zavqini ko'ngil to'tilari topsa», bundan ortiq lazzat bo'lishi mumkinmi?

Ushbu g'azalda istiora, tashbeh, takror, talmeh, tanosib, ruju kabi bir qator she'riy san'atlar qo'llangan. Ayniqsa, shoir o'z tashbeh va tavsiflarida bir fikrni go'yo o'rtaga qo'yib, so'ng uni ketma-ket inkor qilish bilan yor go'zalligining o'ziga xos jihatlarini yangidan tasdiqlash yo'lini topgan.

Sayfi Saroyining boshqa g'azallarida ham o'ziga xos jihatlar juda ochiq ko'rinadi. «Qamar yuzungdin ...» g'azalining matla'sida har ikki misradagi barcha «yonma-yon» so'zlar o'zaro qofiyadosh bo'lib kelgan.

Qamar yuzungdin bo'lur munavvar.

Shakar so'zungdin kelur mukarrar.

Odatda, she'r misralaridagi oxirgi so'zlargina qofiyalanib kelardi. Bu yerda har bir misradagi to'rtala so'z ham o'zaro qofiyadoshlik darajasiga ko'tarilgan: qamar, shakar; yuzungdin,

so 'zingdin; bo 'lur, kelur; munawar, mukarrar so'zlari o'zaro qofiyadosh bo'lmoqda. Har ikki misra o'rtasidagi to'liq qofiyadoshlik hodisasi tarse 'san 'ati deb yuritiladi. «Tarse'»ning lug'aviy ma'nosi «ipga maijon tizish»dir.

E'tibor berilsa, bu yerda ham yorning yuzi oyga nisbat berilmoqda. Ammo oldingi g'azalda yuz oyga o'xshatilgan edi. Bu yerda esa oyning nur taralishiga sabab, yorning yuzi deb ko'rsatilmoqda. So'ng esa yuz quyoshga nisbat berilmoqda. Yor shunchalik go'zal, latofatliki, uning xayoliy tasviri ham ko'ngillarga farah, shodlik va quvonch beradi. Biroq oshiq yordan uzoqda, shunga ko'ra u yorga intiladi. Hozircha esa o'z shaydoligini daftarlarga tafsir, izoh sifatida bitmoqda.

-118-
Boshqa g'azallarida Sayfi Saroyi deb imzo chekkan shoir bu yerda Sayfi taxallusini qo'llagan.

Sayfi Saroyi masnaviylari ham alohida mavqega ega. Bu jihatdan «Vasf ul-shuaro» (Shoirlar vasfi) she'ri ahamiyatlidir. Ushbu masnaviyda adib o'zining adabiy-estetik qarashlarini bayon etadi. U ijodkorlarning turli guruhlari mavjud ekanligini (bulbul, zog'), shunga muvofiq ularning taqlidchi (to'ti) yoki mustaqil ijodkor bo'lishi va boshqa xususiyatlar haqida to'xtab o'tadi. Buni adabiy tanqidchilikning o'ziga xos bir ko'rinishi sifatida ham qabul qilish mumkin.

O'zbek dostonchiligi ravnaqi tarixi ham Sayfi Saroyining nomi bilan ziynatlangan. Uning «Suhayl va Guldursun» nomli dostoni ana shu an'anani boyitadi. Doston 82 bayt — 164 misradan iborat.

Muallif doston voqealarining tarixiy asoslari borligini shunday ta'kidlaydi:

Emas afsona, chin ushbu bitilmish,

Bu chin afsonatek ishqda yetilmish.

Demak, doston mavzusi ham ishq-muhabbat bilan bog'liq. Voqealar Temurning Urganchga lashkar tortib kelishi bilan boshlanadi. Bu yerdagi urush manzaralari tasviri o'z realligi va ta'sir kuchi bilan ajralib turadi. Jang asnosida Suhayl asirga tushib qoladi. Shoh qizi — Guldursun Suhaylni ko'rib, uni sevib qoladi.

Guldursun zindonbandlarga pand berib, ularni mast qilib qo'ygach, Suhayl bilan qochishadi.

Alar qo'ydi ikkisi yo'l sari poy,

Boqib turg'onda yo'lg'a zar sochib oy.

So'ng:


Alar ko'p yurdi-yu sahrog'i kirdi,

Gunashdin sahro ichra do'zax erdi.

Yo'q erdi suv, yemakka anda o'tmaq,

Agar boiganda ham aqchasi lak-lak.

Ana shu qiyin holda ochlik va tashnalikdan Guldursun hushini yo'qotadi.

Suhayl bordi toparg'a suvg'a, dong'a,

Vale darmon berolmay qoldi jong'a.

Yorsiz hayot mazmuni qolmasligini idrok etgan Suhayl o'ziga tig' uradi va halok bo'ladi.

Alar uzra to'kildi, ko'mdi tuproq,

Bu sirni tanho sahro bildi ko'proq.

Ana shu voqealar bayonidan so'ng shoir buyuk bir ehtiros bilan bunday ulug' va qudratli muhabbat egalarini ulug’laydi.

O'lurmu sevgi ham bil, shundin ortuq,

Ki ikkisi qilur jonini tortuq.

Dostonda har ikki qahramon — Suhayl ham, Guldursun ham pokiza va kuchli muhabbat egalari sifatida ko'rinadi. Ulardagi ishonch va e'tiqod samimiyati, ruh pokizaligi, mardonavorlik, kelajakka ishonch adib tomonidan nihoyatda ta'sirli, ishonarli tarzda tasvir etilgan. Dostondagi tasvirlar ko'proq qahramonlarning ichki dunyosini yoritishga yo'nalti- rilgan. Hatto o'rni-o'rni bilan uchraydigan tabiat manzaralari tasviri ham shu maqsadni kuchaytirib ta'kidlashi bilan ajralib turadi.

-119-
Umuman, doston pok muhabbat tarannumiga bag'ishlangan.

Xotin sodiq, ani sevgil, aziz er,

Har og'ir ishda ham doim seni der.

Unga do'st bo'l, uni sevgil, ko'ngul ber,

Uning so'z bahridin gavharlarin ter.

Doston hazaji musaddasi maqsur (mafoiylun, mafo- iylun, fauvlun) vaznida yozilgan.

Sayfi Saroyi benazir tarjimon hamdir. Adib Sa'diy Sheroziyning mashhur «Guliston» asarini «Guliston bit-turkiy» nomi bilan o'zbekchalashtirgan. Shu asosda u o'zbek tilining ichki imkoniyatlari naqadar boyligini yana bir marta namoyish etdi.

«Guliston bit-turkiy» hikoyatlari inson ma'naviyatini boyitishi, turli ezgulik va yaxshi axloqiy sifatlarni ulug'lab, yomonlik va yolg'on xulq-atvorni tanqid

qilishi, qoralashi bilan ibratlidir.

Damashqdagi jome' ichida bo'lgan voqea bayonida adib ezgulik qudratini nihoyatda go'zal va sodda tarzda ifoda etadi. «Zulm urug'ini ekib xayr istaganlar o'zlarini jahannam o'tiga yoqadilar» deyiladi, hikoya so'ngida.

Keyingi hikoyat ham zulm va adolat haqida. Zolim kishining «mening haqqimga duo qil» deyishi muqobilida faqir kishi: «Iloho, buning jonini olgil», deb duo qildi. Shunda zolim Hajjoj ibn Yusuf: «Bu qanaqa duo?» — deb so'raydi. Bunga javoban faqir: «Bu shunday xayrli duoki, u senga ham, barcha musulmonlarga ham naf keltiradi», — deydi. Demak, zolim hukmdor hech kimga naf bermaydi. Undan raiyat azob ko'radi, xolos.

Hotami Toyi hikoyatida esa, muruwat, saxovat olqish- lanadi, kamtarlik, nafsini tiyish ulug'lanadi.

Sahboni Voil haqidagi hikoya esa nutq odobi mavzusiga bag'ishlangan.

Bularning hammasi inson kamoloti uchun xizmat qiladi. Ularning ahamiyati hozirgacha ham kamaygani yo'q. Bunday nodir yodgorliklar bizning jamiyatimizga ham xizmat qilaveradi.

Guliston bit-turkiydan”

Hikoyat


Bir sultonning uch o'g'li bor edi. Ikkisi uzun bo'yli, sohibjamol dag'i biri qisqa bo'yli edi. Bir kun sulton bu qisqa bo'yli o'g'lina haqorat ko'zi bila boqti. O'g'lon farosat bilan bildi, dag'i aytdi: «Ey ota, uzun bo'yli ahmaqdan qisqa bo'yli oqil yaxshiroq durur...» She'r

Bir oriq oqil odamiy aytti,

Bir semiz ablaha kelib qarshi.

Necha bo'lsa zaif toziy it,

Bir tavila eshakdan ul yaxshi.

-120-
Bu latifa sultong'a xush keldi, dag'i kuldi,

qarindoshlari eshitib malul bo'ldi.
Hikoyat

No'shiravoni odilga ovda kiyik shishladilar. Tuz yo'q edi. Bir qui kentga bordikim, tuz keturgay. No'shiravon anga aytti: «Tuzni qiymat bilan olgilkim, rasm qolib kent xarob bo'lmasun». Ul qui aytti: «Bu qadar tuz olmoq bilan ne xalal kelgay?» Aytti: «Zulmning asosi awal oz edi. Har kim keldi mazid qildi, to bu g'oyatqa yetti».

She'r


Raiyat bog'ining sulton olib yesa bir olmasin, Yuzor mundin yegay bir qui barini ilmayin tishka. Buyursa besh yumurtqani olurg'a kuch bila sulton, Navkarlari tutub sanchar yigirma g'ozni bir shishka.

Hikoyat


Bir kurashchi pahlavon uch yuz oltmish turli kurash ilmin bilur erdi. Tekma bir kun bir turli ilm bilan kurashur edi.

Shogirdlarindan bir sohibjamol o'g'lon bilan xotiri mutaalliq bo'lub, uch yuz elli to'qquz turli kurash ilmin anga o'rgatti; o'g'lon ul g'oyatqa yettikim, bu viloyatda ne qadar kurashchi bor edi, barchasin bosti. Bir kun sulton xidmatina kelib, yer o'pub aytti: «Ustodimning menim uza tarbiyat haqqi bor, yo'qsa quwatda va san'atda men andan ortuqman».

Bu so'z sultonga xush kelmadi. Buyurdikim kurashsunlar. Maqom tartib qildilar. Arkoni davlat va a'yoni hazrat umaro va vuzaro hozir bo'ldilar. O'g'lon usruk fil kabi maydona kirib, tasavvur ettikim, temurdan tog' bo'lsa, yerindan qo'porg'ayman. Ustodi dag'i bildikim, o'zindan ortuq turur. Ul bir ilmnikim mundane kizlab edi, ani amalga keturdi. O'g'lon dav eta bilmadi. O'g'lonni ko'tarib, havodan yerga urdi. Xalqdan g'irev qo'pti. Sulton buyurdi: Ustodina xil'at va ne'mat berdilar. Dag'i o'g'lonni malomat qildilarkim, sen o'z ustoding bilan da'vo qilding, da'vong botil bo'ldi.

O'g'lon aytti: «Ula menim uza quvvat bilan g'olib bo'lmadi, balki kurash ta'limindan bir daqiqani kizlamish, ani bila g'olib bo'ldi».


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa