Ўзбек дипломатияси тарихидан


/.  Будагов Л.З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий, том 1, СПб



Download 11,99 Mb.
Pdf ko'rish
bet7/184
Sana19.12.2022
Hajmi11,99 Mb.
#890942
TuriДиплом
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   184
Bog'liq
O`zbek diplomatiyasi tarixidan

/. 
Будагов Л.З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий,
том 1, СПб.

1869. с. 206.
2. Ўша асар, 203-бет.
3. Ўша асар, П жилд, 362-бет.
16


а р а ф а с и д а ва ундан к е й и н ги с и ё с и й во қ еал ард а муҳим ўрин 
ту т га н М аҳм уд Я л а в а ч 1 ( Э л ч и ) ф а о л и я т и н и э с л а т и б ў ти ш
к и ф о я қилади.
А м ер и кал и к ш а р қ ш у н о с Э двард О л в о р т ў зи н и н г “ Ҳ озирги 
ў зб екл ар” м о н о гр аф и яси д а Т уркистон д и п л о м ати яси тарихига 
назар таш лар э к а н , у ҳам “ э л ч и ” атам аси н и н г қадим ийлигига 
ва ун и н г зам ирида яш и р и н га н к е н г қам ровли м аъноларга эътибор 
бериш га ҳаракат қилади. “ М ар к ази й О сиёда, - д еб ёзади у, - 
дип л ом ати я гояси б алки чиғатой тилидаги “ э л ч и л и к ” сўзининг 
т а ъ с и р и о с т и д а п а й д о б ў л г а н д и р . Бу с ў з “ д и п л о м а т н и н г
ф а о л и я т и ” ё к и “ я қ и н а л о қ а л а р ” ёхуд “ қ а б и л а (э л ) и чи даги
м уносабатлар” м аъ н оси н и англ атади ” 2. Бу ф и крларга, умуман, 
қўш илиш м ум кин. У ларни давом эттириб ш уни айтиш керакки, 
д е м а к , д и п л о м а т и я т а р и х и м и з ж уд а қ а д и м з а м о н л а р д а н о қ
турк и й қавм л ар ўртаси д аги м у н о саб атл ар н и тарти бга со л и ш , 
“ э л л а р ” о р а с и д а г и н и з о л а р г а б а р ҳ а м б е р и ш , ў з а р о я х ш и
м уносабатларни йўлга қўй и ш тарзида вужудга келган ва у аста- 
секи н туркий қавм л ар н и н г ўзаро б орди-келдиларидаги эн г яхш и 
а н ъ а н а л а р н и ў зи д а м у ж а с с а м л а ш т и р а б о р и б , и зч и л қ о н у н - 
қоидаларга эга бўлган д и п л о м ати к м уносабатлар тарзида, яъ н и
“ элчи лар м уносабатлари” га айланган. Э двард О лворт бу масала 
ю за с и д а н ўз м у л о ҳ а з а л а р и н и б а ё н э т а р э к а н , у М а р к а зи й
О си ён и н г ж анубий қи см лари д а айрим ҳолларда элчи ва эл чи л и к 
ўрнига “ с а ф и р ” ва “ с а ф о р а т” атам ал ари н и н г иш латилганлигига 
ҳам иш ора қилади. А раб ва ф о р си й тилли давлатларда бу ҳол 
м авж уд, ал батта. У ж о й л а р д а н Т у р к и с т о н с а р ҳ ад л а р и д а қад 
кўтарган давлатлар ҳукм дорларига йўлланган эл чи л арн и ш ундай 
деб атаганлар. А м м о Т у р к и сто н н и н г ўзидан б ош қа давлатларга 
ю борилган р асм и й вак и л л ар ҳам м а вақт “ э л ч и ” ва у л арн и н г 
ваколати “ э л ч и л и к ” д еб ю ритилган . Бу ерда ш уни ҳам айтиш
керакки , ай ри м ҳолларда ф о р си й ти л л и ю ртлардан келган давлат
/. 
Бу ҳақда қаранг: Аббос Иқбол. Тарихи мўғил аз ҳамле-йе то ташкил
доулате Темури. Теҳрон, 1364(1945), 22-23 бепыар (форс тилида). Муаллиф
Маҳмуд Ялавач билан боғлиқ воқеаларни баён этар экан, "Ялавач ’’сўзининг
туркий калима эканлигини тасдиқлайди ва унинг маъносини форсча
"феристанде
 " - 
“юборилган ", яъни “элчи "сифатида ишлатилганлигини
айтади.
2. 
Эдвард Олворт. Ҳозирги ўзбеклар. Ўн тўртинчи асрдан бугунги
кунгача. Маданият тарихи. Станфор 1, 
Ш) ^ Щ ^ ^ щ щ у ^ у А и д а ).
17 
2() 
. L-
n o m i f b f r
I
дЬС^ А. O ’z b e k i s ' o n M l-1


вакиллари ҳам у л арн и н г ўзлари то м о н и д ан “ э л ч и ” деб атал ган - 
лар. Бу ҳол қад и м и й Т урки стон да қарор топган “ э л ч и ” ва “ э л ч и ­
л и к ” а та м ал а р и н и н г б о ш қ а м ин тақал арга \а м т а р қ а л ганлигидан 
дашолат беради. Б унинг ўзига хос сабаблари бор, албатта. Улардан 
б и р и ш уки, тарихда уш бу зам и н д а қар о р топ ган ва ф а о л и я т
к ў р с а тга н к ў п г и н а д а в л а т л а р а т р о ф ю р т л ар , ш у ж у м л а д а н , 
ф о р си й ҳамда а р аб и й ти л л и м ам л ак атл ар н и ҳам ўз тасарруф и га 
о л ган ва у зо қ м уддат и ч и д а улар ан а шу д а в л а тл а р с и ё с и й , 
и қ т и с о д и й ва м а д а н и й а т а м а л а р и н и н г б и р -б и р и г а ў ти ш и га, 
б а ъ з и ҳ о л л а р д а э с а у м у м и й а т а м а г а а й л а н и ш и г а ш а р о и т
тугдирган. М ар к ази й О си ё м и н тақаси д и п л о м а ти я с и тарихида 
“ э л ч и ” ва “ э л ч и л и к ” а та м ал а р и н и н г ан а ш ундай ж ар аён л ар н и
тасд и кд овч и б и р о м и л га ай л ан ган л и ги кўзга таш л ан ад и .
Ў збек эл ч и л и к м ун осаб атлари н и н г м аънавий асослари ҳақида 
ran кетар э к а н , у н и н г д астл аб ки и л д и зл ар и н и М овароун н ахр 
давлатчилигини нг илк ёзм а м анбаси “А весто”дан қид и ри ш л ози м
бўлади. Бундан уч м и н г йил илгари Аму ва С ир дарёлари ҳавзасида 
вужудга кел ган ва ю к са к суғорм а д е ҳ қ о н ч и л и к к а а со сл ан ган
қадимги туркий ц и ви ли зан и яд ан мужда берувчи уш бу муқаддас 
к и т о б д а б о ш қ а э л л а р б и л а н м у л о қ о т м а с а л а л а р и н и н г асл 
м аънавий м оҳиятлари - э р к , ўзаро тен гл и к ва ватанпарварлик 
каби қадриятларга тааллуқли туш унчалар ўз и ф од аси н и топган. 
М а са л а н , З а р д у ш т Х ат (н о м а )л а р и д а н и б о р а т « А в есто » н и н г 
икки н ч и китоби - “ Ё с и н ” н и н г 14- баш оратида худо “ М ен эзгу 
ф и к р (н и ят)л ар н и , эзгу сўзларни ва эзгу ам алларн и ёқ ти р а м ан ” , 
д ей д и . З а р д у ш ти й л и к и й м о н и н и н г ҳаётда ф и к р л а р с о ф л и ги , 
сўзн и н г собитлиги, ам ал л арн и н г и н со н и й л и ги каби уч таянчга 
асослангани таъкидланади. “ Берган с ў зн и н г устидан ч и қ и ш , унга 
с о д и қ қ о л и ш , с а в д о -с о т и қ л а р д а ш а р тн о м а л а р га қатъ и й ам ал
қилиш , қарзни вақтида тўлаш , ал дам чи л и к ва хиёнатдан холи 
б ў л и ш ” и й м о н л и л и к н и н г к ў р и н и ш л а р и с и ф а т и д а т а л қ и н
эти л ад и 1. А на шу яхш и си ф атлар кундалик ҳаётда, б о ш қ а одам лар 
ва қавм лар б илан олиб бориладиган муносабатларда осой и ш тал и к 
ҳамда бахтли ҳаёт кеч и ри ш йўлини таъ м и н л овч и ом ил бўлиш и 
уқтирилади.
/. 

Download 11,99 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   184




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish