Urganch davlat universiteti tarix fakulteti



Download 230.59 Kb.
bet1/5
Sana19.01.2017
Hajmi230.59 Kb.
  1   2   3   4   5
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI

OLIY VA O`RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
TARIX FAKULTETI
Eshchanov Maqsadbek Egamberganovich

Tarix ta’lim yo`nalishi bo`yicha

bakalavr darajasini olish uchun

BITIRUV MALAKAVIY ISHI
Mavzu: “O’zbek davlatchiligi tarixi va uning taraqqiyot

bosqichlari.



Ilmiy rahbar: t.f.n Navro’zov.S
Urganch - 2013 yil
Mavzu: O’zbek davlatchiligi tarixi va uning taraqqiyot bosqichlari.

Reja.

Kirish.

I – Bob. Milodgacha va ilk o’rta asrlarda Markaziy Osiyoda (Turkistonda) ilk davlatchilikka asos solinishi. Davlatchilik xususiyatlari.

1.1-§ Milodgacha tashkil topgan davlat va siyosiy birlashmalar.

1.2-§ Ilk o’rta asrlardagi davlatlar va ularning rivojlanish xususiyatlari.

II – Bob. O’rta asrlarda sulolaviy boshqaruv va uning xususiyatlari. (IX-XII asrlar).

2.1-§ Somoniylar, Qoraxoniylar boshqaruvi.

2.2-§ G’aznaviylar va saljuqiylar davlatchiligi.

2.3-§ Anushtagin Xorazmshohlar davlati.



III-Bob. O’rta Osiyoda XIV-XIX asrlarda feodal davlatlari.

3.1-§ Amir Temur va Temmuriylar davri davlatchiligi.

3.2-§ O’rta Osiyoda siyosiy tarqoqlik sharoitida sulolaviy boshqaruv.

Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar.
Ilova


Kirish.

Masalaning dolzarbligi:

Birinchidan-O’zbekistonning mustaqillikka erishuvi xalqimizning asrlar davomidagi azaliy orzusi bo’lib kelgandi. Nihoyat xalqimizning bu orzusiga mustaqil davlat boshlig’i Respublika prezidenti Islom Karimov boshchiligida erishilib, mamlakatimizning siyosiy-iqtisodiy qudratini ijtimoiy turmushimizning barcha sohalarida yuksaklikka ko’tarishda har qachongidan ham faol mehnat qilib, ozod mehnat gashtini surmoqda.

Ikkinchidan-istiqlol tufayli xalqimiz o’zining boy qadimiy tarixi, madaniyati, san’ati, ma’naviy dunyosini yangidan kashf qilib, uning ochilmagan yangi qirralari yoritilmoqda. O’zining dunyoga ma’lum ilm-fani, san’ati, madaniyati va tarixiga mustaqillik tufayli sharqona nuqtai-nazardan qarash ayniqsa, istiqlol mevasi bo’lgan yosh avlodga shu go’zal vatan farzandi bo’lishdek yuksak g’urur baxsh etadi.

Uchinchidan-1991-yil 31-avgustda Respublika prezidenti Islom Karimov davlat mustaqilligini butun dunyoga e’lon qilganda, jamiyatimiz hayotiga O’zbekiston davlati, o’zbek davlatchiligi tushunchalari qayta kirib kelgandi. ,,Davlatchilik” o’zbek xalqi tarixi uchun yangilik emas, ammo 130 yillik (XIX asrning 60-yillari-1991-yil) mustamlaka davrida so’nggi bir necha avlod nazdida davlat, davlatchilik tushunchasi umuman unut bo’lgandi. Bunga hech bir ajablanmasa ham bo’ladi. Chunki mazkur davrda davlatning o’zi yo’qqa chiqarilgandi”1. Respublika prezidenti o’z nutqida: ,,O’zbekiston kelajagi buyuk davlat, bu mustaqil, demokratik, huquqiy davlatdir. Bu insonparvarlik qoidalariga asoslangan, millat, din, ijtimoiy ahvol, siyosiy e’tiqodlaridan qat’iy nazar fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini ta’minlab beradigan davlatdir”2. -deb ko’rsatdi.

Darhaqiqat, Islom Karimov mustaqil davlatning muhim xususiyatlarini ko’rsatar ekan uning umuminsoniy ahamiyat kasb etishi kelajakda jahonning buyuk davlatlari qatoridan yuksak o’rinlarni egallashini his qilish qiyin emas.

Xo’sh-shunday ekan tarix xotirasi, xalqning jonajon o’lkaning, davlatimiz hududining xolis va haqiqiy tarixini tiklash milliy o’zlikni anglashni, ta’bir joiz bo’lsa, milliy iftixorni tiklash va o’stirish jarayonida muhim o’rin tutadi.

To’rtinchidan-ta’kidlash joizki, tarix millatning haqiqiy tarbiyasiga aylanib bormoqda. Buyuk ajdodlarimizning ishlari va jasoratlari tarixiy xotiramizni jonlantirib, yangi fuqarolik ongini shakllantirmoqda. Ahloqiy tarbiya va ibrat manbaiga aylanmoqda. Shuningdek, prezidentimiz tarixchi olimlar bilan istiqlolning ilk yillarida erishgan natijalar sifatida ,,eng avvalo temuriylar davri, XIX asr oxiri XX asr boshlari tarixi yangidan kashf qilindi. Shuni esda tutish muhimki, o’tmishimizni ,,oqlash’’ vazifalari umuman olganda bajarib bo’lindi. Xozir esa asosiy vazifa tarixiy tahlilni ilmiy jihatdan holisona va halol amalga oshirishdan iboratdir’’1-deb ta’kidlagandi. Darhaqiqat ushbu talablar davlatchiligimiz tarixiga bevosita bog’liqdir. Aynan shu boisdan Islom Karimov 1998-yil 26-iyunda O’zbekistonning tarixchi olimlari va ommaviy axborot vositalari hodimlari bilan uchrashuvda tarixchi olimlar oldida o’zbek davlatchiligi tarixi qachon va qayerda boshlangan?-degan savolni qo’ydi.

Bunday ilmiy va siyosiy ahamiyatga molik savolning qo’yilishi bejiz emasdi. Uchrashuvda tariximiz madaniyat va ma’naviyatimizga bog’liq boshqa masalalar ham qo’yildiki, bunga talab darajasida javob topish zarur edi.



Ilmiy o’rganilishi. Darhaqiqat, uchrashuvda qo’yilgan muammolar o’z yechimini topdi. Shu jumladan akademiklar A.Muhammadjonov, Bo’riboy Ahmedov, G.A. Pugachenkova, A. Asqarov, K. Shonyozov, Hamid Ziyoyev, Azamat Ziyoyev va boshqa olimlarning ilmiy faoliyatlarida davlatchilik tarixi va uning o’ziga xos xususiyatlari hamda o’zbek xalqining kelib chiqishi masalalari ilmiy dalillar asosida va chuqur tahlillar zaminida yoritilgan. Biz bitiruv malakaviy ishimizga olgan ,,O’zbek davlatchiligi tarixi va uning taraqqiyot bosqichlari’’ mavzuimizni yuqorida nomlari zikr etilgan tadqiqotlardan foydalangan holda bajardik. Shuningdek malakaviy ishni tayyorlashda Xorazm viloyatining mustaqil respublikamiz iqtisodiyotiga munosib hissa qo’sha bilgan fidoiy tadbirkorlari hamda fermerlik harakati ilg’orlarining xotiralari, mahalliy muzeylar eksponatlari va axborot-resurs markazlarida mavjud bo’lgan materiallaridan foydalangan holda bajardik. Ishimizni yaratishda respublikamiz prezidenti mustaqil davlatimizning bunyodkori Islom Karimovning asarlari ilmiy va nazariy asos, ilmiy yo’l-yo’riq, qiyosiy va nazariy jihatdan asosiy ko’rsatma bo’lib xizmat qildi.

O’zbekiston hududida, umuman, O’rta Osiyo mintaqasida eng qadim zamonlardan kechgan davlatchilik tarixi masalasi ilgari maxsus o’rganilmagan. Hech qachon shu tarzda mavzu va maqsad qilib qo’yilmagan. Shuning uchun ham biz mazkur yo’nalishda ilgari amalga oshirilmagan biron maxsus ishni xotiramizga keltira olmaymiz. Har holda shunday faktni uchrata olganimiz yo’q. Shunga qaramay, mamlakatimiz o’ramida O’rta Osiyo mintaqasida davlatchilik tizimi bo’lgani hech qachon inkor etilmagan. Biroq, mazkur davlatchilik tizimlari to’g’ridan-to’g’ri o’zbek jamiyati bilan bog’liq tarzda va shu yurtda uzluksiz kechgan bir jarayon sifatida hech qachon qarab chiqilmagan.

Mustaqillik sharofati bilan biz o’tmish taraqqiyot yo’limizni hech bir mafkuraviy aqidasiz o’rganish va yoritish imkoniga ega bo’ldik. Chunki ,,tarix xotirasi, xalqning, jonajon o’lkaning, davlatimiz hududining holis va haqiqiy tarixni tiklash, milliy o’zlikni anglash, ta’bir joiz bo’lsa, milliy iftixorni tiklash va o’stirish jarayonida g’oyat muhim o’rin tutadi”1-degan edi prezidentimiz Islom Abdug’aniyevich Karimov.
Ilk davlatchilik asoslari (miloddan oldingi davr) ,,O’zbek davlatchiligining tamal toshlari bundan 2700 yil muqaddam shu muqaddas zaminda ayni Xorazm vohasida qo’yilgan. Shu ma’noda milliy davlatchiligimiz tarixi Misr, Hindiston, Yunoniston, Eron kabi eng qadimiy davlatlar tarixi bilan bir qatorda turadi. Darhaqiqat, Respublika prezidenti Islom Karimov ta’kidlaganidek, davlatchiligimiz tarixi qadimiydir. Mazkur davlatchilik asoslari ko’xna Xorazmda paydo bo’lgani haqida ko’plab olimlar: Tolstov S.P, Dyakonov I, Vorobyeva M, Vaynberg B va boshqalar ta’kidlashgan. Buni ,,Avesto” ma’lumotlari ham tasdiqlaydi.

Akademik B.G’ofurov Avestoning ,,Gota”, ,,Gohlar” qadimgi Xorazm davlatida yaratilgan deb ko’rsatiladi. Aynan shu fikrni V. Morkvariy, S.P. Tolstov, Kisevling, I. Dyakanov, M. Vorobyeva, B. Vaynberg kabi olimlar o’z asarlarida ko’rsatishgan.

Tarixiy manbalarda ko’rsatilishicha, miloddan oldingi I-mingyillik boshlaridayoq o’lkada Xorazm, Baqtriya, Arriana, Parfiya, Girkaniya, Marg’iyona, Farg’ona kabi viloyatlar mavjud bo’lgan. Shuni ta’kidlash joizki, ko’plab manbalarda ko’rsatilishicha, Ahamoniylar bosqinigacha bo’lgan davrda o’lka asosiy qismini birlashtirib turuvchi siyosiy omil, markaz Xorazm hisoblangan. Rivoyat va afsonalarda ko’rsatilganidek, Xorazmning eng qadimiy siyosiy sulolalari haqida siyovushiylar tilga olinadi. Uzoq davr mobaynida mustaqillik uchun olib borilgan kurashlardan so’ng miloddan oldingi IV asrdagina Xorazm Ahamoniylar zulmidan halos bo’ladi. Hatto Aleksandr Makedonskiy bosqini davrida ham Xorazm o’z mustaqilligini saqlab qola olgandi.

Shunday qilib Xorazm Aleksandr bosqinidan ham, undan keyingi Salavkiylar saltanatidan ham mustaqil holda yashab kelgandi. Salavkiylar saltanati inqirozi tufayli unga qaram bo’lgan So’g’diyona, Baqtriya, Parfiya uning tarkibidan ajralib chiqqandilar. Lekin, bu o’lkalar o’z mustaqilligini saqlab qololmasdan, miloddan oldingi 170-yillarda So’g’diyona va Shosh, Xorazm ta’sir doirasiga tortilgan. Sayyoh kuzatishlariga binoan ,,Xorazm davlati hududlari sharqda Farg’ona, janubda Parfiya va Baqtriya bilan chegaradosh bo’lsa, g’arbiy sarhadlari Buxoro va Xorazm vohalarini o’z ichiga olgan”1.

Shuningdek, xitoylik tarixchilar miloddan oldingi I asrda Xorazmga Orol va Azov dengizilari oralig’idagi alanlar (osetinlar ajdodlari) va Ural oldi o’rmon qabilalari ham u yoki bu shaklda qaram bo’lganligini yozib qoldirishgan. Demak, miloddan oldingi so’nggi asrlarda xorazmlik siyosiy kuchlar Qora dengizdan to Farg’onagacha bo’lgan ulkan hududda o’z siyosatlarini yurgizib turgan, katta qudrat egasi hisoblanganlar. Xorazm davlati hukmdorlari bu vaqtda o’z tangalarini zarb qildirishgan. Bu tangalarning bir tomonida podshoh tasviri, ikkinchi tomonida esa otliq askar tasviri tushirilgan bo’lgan. Pul tizimining yo’lga qo’yilishi iqtisodiy munosabatlarning ravnaqiga turtki bo’lgan.

Mamlakatda savdo-sotiq rivojlangan bo’lib, sun’iy sug’orish uchun qanal-ariqlar qazilgan. Dehqonchilikning o’sishi shaharlarning rivojiga katta ta’sir ko’rsatgan. Shuningdek, Xorazm davlati zamona talablari darajasida harbiy qo’shin saqlab uni zamonasining mavjud qurol-yarog’lari bilan ta’minlangan edi. Manbalarda ko’rsatilishicha Xorazm lashkari 120 ming kishilik qo’shindan iborat bo’lgan.

Tarixiy manbalarda Xorazm qo’shinining harbiy taktikasi hamda otlari, o’zlari og’ir sovutlarga chulg’anib yelkama-yelka qatorga tizilib, kamon, nayza, uzun qilich bilan qurollangan chavandozlar raqibni o’zlariga yaqinlashtirmasdan kamon o’qlari, uzun nayzalar yordamida dushman yon-atrofini o’rab olish bilan qirib tashlash usuliga asos solganlar. Shunday qilib, og’ir otliq saflari bilan jang qilish mahorati boshqa mamlakatlarga o’lkamizdan tarqalganini alohida ta’kidlash lozim.

Ma’lum bo’lishicha yangi milodiy davr boshlanishi arafasida Xorazm o’z zamonasining eng qudratli va rivojlangan siyosiy-iqtisodiy, madaniy markazlaridan biri bo’lgan.

Miloddan oldingi asrlar mintaqa siyosiy haritasida Xorazmdan tashqari Baqtriya, Parfiya, Farg’ona, Toxariston kabi davlat birliklari ham faoliyat ko’rsatgan.

Baqtriya. ,,Avesto”da Baqtriya ,,bayroqlari doimo baland hilpirab turadigan”- ya’ni shon-shavkat o’lkasi sifatida tilga olinadi. Qadimgi Baqtriyani boshqargan siyosiy sulolalar haqida aniq ma’lumotlar yo’q. Tadqiqotlarga binoan Baqtriya hududlari Surxon vodiysi, Afg’onistonning shimoli-sharqi, Tojigistonning janubiy hududlarida joylashib, turli yozma manbalarda Bahdi, Baqtrish, Batriyona, Baqtriya, Bahli, Bahlika deb tilga olingan. Miloddan oldingi VIII-VII asrlarga kelib qadimgi Baqtriya davlati sharqdagi kuchli davlatlardan biriga aylanadi.

Ma’lumotlarga qaraganda, Baqtriyaning tabiiy boyliklari qadim davrlarda-yoq sharq davlatlarida mashhur edi. Buyuk Ipak yo’lidan ancha ilgariyoq qadimgi barcha yo’llarning Baqtriya hududi orqali o’tganligi bunga misol bo’la oladi.

Ilk davlatchilikning eng asosiy belgilaridan bo’lgan ko’hna shahar harobalari (Yerqo’rg’on, Afrosiyob, Uzunqir, Ko’ktepa) topib o’rganilgan bo’lib, ular xozir-cha O’zbekistondagi eng qadimgi rivojlangan shahar madaniyatini o’zida aks ettiruvchi madaniy birliklardir. Bu ma’lumotlarga qaraganda ilk temir davri Baqtriya, Marg’iyona, Xorazm va So’g’diyona umumiy jamoalaridagi asosiy ishlab chiqaruvchi kuchlarni bir necha kichik oiladan iborat uy-jamoalari tashkil etgan.

Boshqaruv tartibida katta oilalar jamoasi boshliqlari yoki uy-xo’jaliklari, shuningdek alohida qishloq qo’rg’onlarini boshqaruvchi eski jamoalar katta o’rin tutgan. Har bir katta oila mumkin bo’lgan qarindoshlik aloqalariga qarab alohida uyga, o’zining qishloq xo’jalik mahsulotlari, zahiralari va chorvadorlari bo’lgan yoki o’zining iqtisodiy jihatdan ta’minlay oladigan xo’jalikni aks ettirgan.

Miloddan oldingi VII-VI asrlarda ancha yirik bo’lgan qadimgi Baqtriya, Xorazm va So’g’diyona davlatlarining aholisi qon-qarindosh bo’lib, bir-biriga o’xshash tilda gaplashganlar va yaqin, o’xshash madaniy an’analarga ega bo’lganlar. Baqtriyada pul munosabatlari puxta yo’lga qo’yilgan. Baqtriya Xorazm, So’g’diyona, Farg’ona bilan Hindiston, Eron bilan qizg’in savdo aloqalari o’rnatgan. Batriyada dehqonchilik va chorvachilik sohasidagi tajribalari yuksak bo’lib, donchilik, sholichilik, polizchilik, uzumchilik bilan mevalar yetishtirish yaxshi yo’lga qo’yilgan. Baqtriya haqida Kvint Kursiy Ruf ,, Baqtriya tabiati boy va rang-barangdir. Ko’plab bog’-rog’lar bo’lib, uzumlari shirin-shakar mevalarga to’liq”1. deb ko’rsatgan.

Yunonlar hukmronlik qilgan davrda Baqtriyada yunon tili rasmiy til hisoblangan. Oromiy, karashti yozuvlari ham muomalada bo’lgan. Baqtriya madaniy hayotida musiqaning o’rni alohida ahamiyat kasb etgan. Shu sababdan ham musiqa asboblarining turi xilma-xil bo’lgan. Turli marosimlar, bayramlar va saroydagi tadbirlarda ud, nay, nog’ora, arfa, burg’u, kamoncha bilan chalinadigan asboblardan foydalanilgan. Shuningdek Baqtriyada haykaltaroshlik, sur’atkashlik, naqqoshlik sohalari yuksak darajada rivojlangan bo’lgan.

Milodddan oldingi II asrning II-choragi boshlariga kelib, Baqtriya yunonliklar boshqaruvidan batamom halos bo’lgan. Lekin, shimoldan kirib kelgan qabilalar harbiy kuchi ta’siri ostida qulagan yunonliklar o’rnida toharlar (yuechjilar) hukmronligidagi yangi siyosiy birlik Tohariston davlati tashkil topadi.

Parfiya . Mintaqamizning Atrek hamda Go’rgon daryolarining yuqori havzasida joylashgan (janubiy Turkmaniston, shimoli-sharqiy Eronning bir qismi) tarixiy makonlardan biri qadimda Parfiya deb atalgan davlatdir.

Qadimgi ,,Nisoyya” shahri harobalari saqlanib qolgan, Niso shahri Parfiyaning markazlaridan biri edi.

Miloddan oldingi I-mingyillikning birinchi yarmida Ossuriyaliklar Midiyaga qarshi yurish qilganda Parfiyaga ham bostirib kirganlar. Lekin miloddan oldingi VI asrning ikkinchi yarmida Parfiya Ahamoniylar qo’l, ostiga tushib qolgan edi.

Shunday qilib Parfiya miloddan oldingi IV asrning 30-yillarida Aleksandr Makedonskiy tobeligiga tushadi. Lekin tezda Aleksandr vafoti tufayli uning davlati parchalanib katta qismi Salavkiylar qo’liga o’tganda, Parfiya Salavkiylar ta’siri ostida qolgan edi. Taxminan I asr vaqt o’tgach Parfiyaliklar Salavkiylardan ozod bo’ladilar. Shunday qilib, parna urug’i sardori Arshak Parfiya hokimiyatini o’z qo’li ostida birlashtirib, Arshakiylar sulolasiga asos solinadi. Arshakiylar sulolasi Tiridat, Antiox III va nihoyat Mitridat I undan keyin Mitridat II davrida kuch-qudrati yanada oshgan. Parfiya lashkari miloddan oldingi 53-yili bostirib kelgan Rim qo’shiniga qaqshatqich zarba bergan edi. Arshakiy sulolasi hukmronligida oliy hukmdor albatta, shu xonadon vakili bo’lishi shart edi. Davlat boshqaruvida ikki kengash qabila zodagonlari va kohinlar kengashlarining roli katta bo’lganini ko’rishimiz mumkin. Albatta, marhum hukmdorlarning vasiyati e’tiborga olingan. O’tgan hukmdor o’rnini o’gli yo uning ukasi yoki arshakiylar sulolasining biron-bir vakili egallashi mumkin bo’lgan. Hatto ikki kengash oliy hukmdorni tahtdan chetlatishga qodir bo’lgan.

Parfiyaliklarda xo’jalik yuritishda asosan agrar masala yetakchi o’rinda bo’lgan. Sholi, bug’doy yetishtirilgan yerlarga, uzumzorlarga yaxshi ishlov berilib, hosildan asosan vino tayyorlangan. Soliqlar asosan davlatga mahsulot sifatida, qisman pul bilan qabul qilingan. Jumladan: Niso shahriga soliq o’rnida vino yuborilgan. Parfiyada ish yuritish, xo’jalik tutishning turli sohalarida o’sha paytlarda qat’iy hisob-kitob tartibi joriy qilingan.

Parfiyada quruvchilik, me’morchilik borasida ham diqqatga sazovor ishlar ko’p edi. Shaharlar, qal’alar, muhtasham binolar barpo etishda mashhur bo’lganlar. Parfiyada yuzlab katta-kichik shaharlar bo’lgan. Ayniqsa savdo-tijorat ishi mamlakat iqtisodiyotida salmoqli o’rinda bo’lgan. Arshakiylar davrida Parfiya sharq va g’arb mamlakatlari o’rtasidagi o’ziga xos iqtisodiy savdo ko’prigi sifatida juda mashhur bo’lgan. Shunday qilib, arshakiylar Parfiyasi Turkiston doirasidan chiqib, siyosiy yuksalishda saltanat darajasiga erishgan birinchi sulola hisoblanadi. Ular yaqin sharq va janubiy Yevropa davlatlari bilan to’g’ridan-to’g’ri g’arbning o’zida munosabat yuritgan Turkistonlik ilk siyosiy kuch edi. Lekin arshakiylar mintaqani siyosiy jihatdan birlashtira olmagan edilar. Xorazm, So’g’diyona, Farg’ona, Baqtriya kabilarni bir siyosiy markaz ostida bo’ysundirish ishining uddasidan chiqolmaganlar.



Farg’ona. Turkistonning qator davlatlari haqida ko’plab ma’lumotlar to’plagan Xitoylik elchi Chjan Syan ,, Dovondan (Farg’onadan) g’arbga tomon Ansigacha (Parfiyagacha) bo’lgan ulkan hududda kishilar turli lahjalarda so’zlashsalarda, ammo ularning urf-odatlari o’xshash va muomalada bir-birlarini tushunadilar” -deb ko’rsatgan. Xitoyliklar Farg’onani Dovon (ulug’ van) deb atagan.

Miloddan oldingi II-I asrlardagi Xitoy manbalari bu yerda dehqonchilik, chorvachilik ayniqsa yilqichilik keng rivojlanganini ko’rsatadi.

Dovon (Farg’ona) ma’lum siyosiy uyushmani tashkil etgan bo’lib, davlatni boshqaruvchi hukmdor Van (podsho) unvoni bilan ish yuritgan. Davlat hukmdori mamlakatning siyosiy va diniy hayotida katta ahamiyatga ega bo’lgan oqsoqollar kengashiga tayanib ish ko’rgan. Oqsoqollar urush va sulh tuzish masalalarini hal etishda ishtirok etganlar va hatto hukmdorning taqdirini ham hal etganlar.

Dovon podshohlarining bosh shahri Ershi va ikkinchi shahar Yuchen deb ko’rsatiladi. Tarixiy ma’lumotlarga ko’ra miloddan oldingi II-ming yillikdayoq dehqonchilik madaniyati yuksak bo’lganligi ko’rsatiladi. Farg’onada yetishtiriladigan uzum va beda o’simliklari xitoyliklar uchun yangilik bo’lgan. Milodning I-II-asrlariga kelib, qadimgi Farg’ona vodiysida ko’p sonli manzilgohlar, qal’alar, qo’rg’on va ko’xna shaharlar qurulganki, bugungi kunda buni arxeologlar o’z qazishmalarida aniqlab berganlar.

Bunday aholi yashovchi manzilgohlarning keng yoyilishi sug’orma dehqonchilik va irrigatsiya ishlarining yuqori darajada rivojlanishi natijasi edi. Xitoylik muallif ,,Davanda yetmishga yaqin katta-kichik shaharlar mavjud. Davan va Dahya (Baqtriya) o’rtasida o’xshashliklar ko’p” kabi guvohliklari diqqatni o’ziga jalb qiladi”1.

Farg’onaning miloddan oldingi I-mingyillikning so’ngi asrlaridagi tashqi siyosatida Xitoy alohida o’rinda turgan. Xitoyliklar Farg’ona va u orqali O’rta Osiyo va Eron bilan savdo aloqalari o’rnatgan. Xitoyliklarni Farg’ona otlari-arg’umoqlari qiziqtirganki, shu sababdan bu otlarni samoviy otlar-uchar otlar deb atashgan.

Yuqorida ko’rsatilgan 70 shahardan Ershi Farg’onaning markazi bo’lib, unda hukmdor qarorgohi bo’lib ikki qator devor bilan o’ralgan. Lekin, qadimgi Farg’onada har doim ham osoyishtalik bo’lgan emas. Xitoyliklar Farg’onaga bir necha marta bostirib kirishga muvaffaq bo’lishgan.

Miloddan oldingi 104-yili 6000 otliq askar va o’nminglagan piyodalar bilan Xitoy qo’shini Farg’ona sarhadlariga hujum uyushtirgan. Lekin ko’plab talofat ko’rgan dushman orqaga qaytishga majbur bo’lgan. Shunga qaramasdan miloddan oldingi 102-101-yili dushman 60000 qo’shin, 100000 ho’kiz, 30 ming ot, 100ming hachir, eshak va tuyalar bilan yana hujum qilib ancha hududlarni bosib oladilar. Lekin farg’onaliklar Xorazm qo’shini yordami bilan xitoyliklarni quvib chiqarishgan. Shunday qilib Farg’ona (Dovon) Xitoy, Hindiston va boshqa sharq davlatlari bilan savdo aloqalari o’rnatib xalqaro savdoda muhim o’rin tutgan.

Tohariston. ,,Miloddan oldingi I-mingyillikning so’ngi I-II asrlarida mintaqaning Baqtriya qismida Tohariston yuzaga keldi. Baqtriya hududida turgan siyosiy kuchlar toharlar (yuechjilar) edi”1. Baqtriyaga ko’chgan yuechjilar 10000 xonadon-40000 kishi bo’lgan. Toharlar (yuechjilar) beshta siyosiy xonadondan iborat bo’lgan. Ular xyumi, shuanmi, gueyshuan (kushon), xeytun, gaofu lardan iborat edi. Ularning sardori yabg’u (jabg’u) unvoniga ega bo’lib, har bir yabg’u o’z qarorgohida o’tirgan. Ma’lumotlarga binoan yuechjilar ham eftaliylar va chingiziylarga o’xshab o’lkani ,,chetdan turib” boshqargan. Toharlar Baqtriyada hukmron siyosiy kuch sifatida viloyatning iqtisodiyot va madaniy hayotiga ko’p ham aralashmay, asosan o’z turmush tarzlaridan kechmagan holda mavjud mahalliy sulolalar bilan ma’lum asoslarda munosabatda bo’lganlar. Ular Baqtriyaga kelib o’rnashib olgach, mahalliy aholi bilan yaqinlashib ketganliklari, to’la ko’chmanchilik turmush tarzidan yarim ko’chmanchi, o’troq hayot kechirish yo’liga o’tib borganliklari begumon.

Milodiy I asrnini ikkinchi yarmiga kelib guyshuanlar (kushonlar) sulolasi hukmronligi boshlanadi. Bu davrda Baqtriyada 1mlnga yaqin aholi yashagan. Bu davrda asosan dehqonchilik, sun’iy sug’orish, hunarmandchilik, quruvchilik, haykaltaroshlik, zargarlik, to’qimachilik kabi hunarmandchilikning turli sohalari yuksak rivoj topgan edi. Shuningdek bu davrda tanga zarb etish davom qilgan va savdo-sotiq gurkirab rivojlangan.

Baqtriya bu davrlarda Turkistonning yuqori qismi Hindiston, o’rta va yaqin sharq va janubiy Yevropa mamlakatlari bilan savdo-aloqalarini rivojlantirishda muhim o’rin tutib kelgan. Toharistonning tashqi aloqalariga doir ma’lumotlar yetarli emas, lekin yunonliklar bergan ma’lumotlariga ko’ra toharlarning 124-123-yillarda parfiya bilan jang qilganligi ko’rsatiladi. Lekin keyingi davrlarda Parfiyaliklarning kuchli qarshiliklari toharlarni sharqqa yurishlarini to’xtatib qo’ygan. Shunday qilib, davlatchiligimiz tarixida o’zining o’rniga ega bo’lgan Tohariston keyingi davrlar milodiy I-IV asrlarda kushonlar davlatiga bog’liq saltanat tashkil topishida o’tgan davr shart-sharoitlari muhim ahamiyat kasb etgan.

Miloddan oldingi I-mingyillikdayoq mamlakatimizda davlatchilik asoslari qaror topib, mazkur jarayonda Xorazm, Baqtriya, Parfiya, Farg’ona va Tohariston kabi siyosiy birliklarning o’rni katta bo’lgan, o’sha qadim zamonlardayoq dunyo hamjamiyati madaniy taraqqiyotida o’z munosib o’rnimizni mustahkamlashda ular muhim omil bo’lib xizmat qilganlar.



Kushonlar davlati. Mamlakatimiz davlatchiligi tarixida yangi milodiy davrning boshlanishi kushonlar sulolasi faoliyati bilan bog’liqdir.

Kushonlar I-IV asrlarda Turkistonning katta qismini o’z siyosiy hukmronligi ostida tutib turgan kuchdir. Shuni ta’kidlash joizki, ,,kushonlar mintaqadagi deyarli barcha siyosiy birliklar, makonlarni xatto qo’shni mamlakatlarni ham bir siyosiy markaz atrofida birlashtirib o’zbek davlatchiligi tarixida saltanatchilik bosqichini olgan siyosiy kuch edi”1.

Shuni ta’kidlash joizki, Toharistonda mavjud besh siyosiy xonadon (xyumi, shuanmi, guyshuan, xeytun va gaofu)lardan bo’lgan guyshuan atamasi aslida kushonning xitoycha ifodasidir. Manbalarda milodiy I asrda kushonlarning hokimi sifatida Kiokzyukyu ko’rsatiladi. Lekin keyingi davrlarda hukmronlik qilgan Kudzula Kadfiz Baqtriyani o’ziga bo’ysundirgach, qo’shni viloyatlarni So’g’diyona, Marg’iyona, Hindistonning shimoli-g’arbiy qismini ham egallaydi. Kushoniylar hukmdorlari Vima Kadfiz davrida, so’ngra Kanishka hukmronligi davrida (I asr oxiri II ass birinchi choragi) saltanat o’z taraqqiyotining yuqori bosqichiga chiqqan edi. Kanishka kushonlar davlati qudratiga qudrat, shuhratiga-shuhrat qo’shgan hukmdor edi. Shunday qilib Kanishka davrida Turkistonning asosiy qismlari bir siyosiy hokimiyat ostida birlashib, qudratli saltanat vujudga kelgan. U o’zi kengaytirgan ulkan saltanatni chorak asr atrofida boshqargan. Lekin undan keyingi hukmdorlar davrida (Vasishka, Xuvishka, Kanishka, Vasudeva, Kanishka III) kushonlar saltanati sekin-asta zaiflasha bordi.

Kushonlar avvallari yabg’u unvonida o’z sulolalari doirasida faoliyat ko’rsatganlar. Saltanatga asos solinganidan keyin an’anaviy satrapliklar tuzumidan keng foydalana boshlangan. Satraplar oliy hukmdor tomonidan uning ishonchini qozongan, o’z doirasi namoyondalari orasidan tanlab olingan. Xullas satraplar Baqtriyaliklar orasidan bo’lishi shart edi. Saltanat tayanchi yaxshi qurollangan qo’shindan iborat edi. Tarixiy ma’lumotlarga binoan umumiy qo’shin soni 150-200000 nafar kishini tashkil qilgan.

Kushonlarning jang qurollari o’tkir qilich, xanjar, nayza, jangovar bolta, sopqondan iborat edi. Lekin kamonni takomillashtirishdagi mahoratlari Ural oldi yerlari orqali Shotlandiyaga, sharqda Eron, Hindiston va Xitoyga borib yetgan”1.

Kadfiz II davrida o’tkazilgan pul islohati iqtisodiy munosabatlarni yanada jadallashtirishga xizmat qilgan muhim tadbir edi. Kushonlar davrida sun’iy sug’orish tajribasi yana takomillashtirilgan. G’allachilik, sholikorlik, paxtachilik, bog’dorchilik, uzumchilik, yem-hashak yetishtirish keng yo’lga qo’yilganligi ayniqsa, xarakterlidir.

Hunarmandchilik ayniqsa, kulolchilikda nozik idish-asboblar yasalganki, ayniqsa qadah idishlar nafisligi tufayli jaranglashda billur qadahlardan hech ham qolishmaydi”1 Qolaversa shishasozlik (oynasozlik) o’z zamonidagi eng yuksak natijalardan biri edi. Bu davrda Baqtriya, So’g’diyona, Farg’onada shishasozlik sohasida ulkan yutuqlarga erishildi. Madaniy hayotdagi o’zgarishlar esa, kushonlar davrining rivojlanishidagi o’ziga xos tomonlarni ko’rsatadi. Bu davrda so’g’dcha, xorazmcha, parfiyacha, baqtriyacha yozuvlar mavjudligining o’zi mamlakatning madaniy ravnaqi belgisidir. Shunday qilib, davlatchiligimiz tarixida kushonlar davrida siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda erishilgan yutuqlar dunyo o’tmishida o’ziga xos muhim iz qoldirdi.

Eftalitlar. V asrga kelib siyosiy maydonga eftalitlar sulolasi kirib keladi. Xitoy manbalarida ularni turkey tilli xalqlar (tukyus) deb ta’riflab, uyg’ur qabilalariga tegishli deb ko’rsatiladi. Ma’lumki V asr ikkinchi yarmida kushonlar zaiflashib ular o’rniga oliy hokimiyatni eftalon avlodlari qo’lga kiritgan. Lekin kushonlar saltanatining g’arbiy sarhadlariga Eron sosoniylari xavf tug’dirib turgan. Eftaliylar zamonida ham saltanatni yakka hukmdor boshqargan. Lekin taxtga otadan keyin bolaga emas balki, kim loyiq deb topilsa, o’sha taxtga o’tqizilgan. Mamlakat poytaxti avval Baqtriyada, so’ngra Boykentga ko’chirilgan. Savdo-sotiq gurkirab rivojlangan. Shunday qilib, V-VI asrlarda mintaqada eftaliylar sulolasi hukmronlik qilgan.




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa