MÖHSÜn nağisoylu XVI əsr azərbaycan təRCÜMƏ ƏSƏRİ “KƏvamiLÜt-təBİR” Bakı – 2011 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi məHƏMMƏd füzuli adina əlyazmalar institutu



Download 1.22 Mb.
bet1/16
Sana08.09.2017
Hajmi1.22 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16



MÖHSÜN NAĞISOYLU

XVI ƏSR AZƏRBAYCAN TƏRCÜMƏ ƏSƏRİ

KƏVAMİLÜT-TƏBİR”



Bakı – 2011
AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI

MƏHƏMMƏD FÜZULİ ADINA ƏLYAZMALAR İNSTİTUTU

MÖHSÜN NAĞISOYLU

XVI ƏSR AZƏRBAYCAN TƏRCÜMƏ ƏSƏRİ

KƏVAMİLÜT-TƏBİR”



(filoloji-tekstoloji araşdırma, əsərdən parçalar)


Bakı – Elm və təhsil – 2011

Azərbaycan MEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu elmi şurasının 2 noyabr 2011-ci il tarixli 9 -li iclasının qərarı ilə nəşr olunur.

Elmi redaktor: Nəsib Göyüşov,

filologiya elmləri doktoru

Xızır bin Əbdülhadi Bəvazicinin “Kəvamilüt-təbir” tərcü­məsi (XVI əsr) klassik Azərbaycan-türk tərcümə ədəbiyyatının dəyərli nümunələrindən biridir. Mükəmməl yuxuyozma ensik­lopediyası olan “Kəvamilüt-təbir”ə həsr olunan monoqra­fiya­da tərcümə ilə onun farsca orijinalı (Hübeyş Tiflisinin “Kami­lüt-təbir” əsəri) müqayisəli şəkildə təhlil olunur və bu yazılı abidənin dil xüsusiyyətləri araşdırılır. Kitabın sonunda əsər­dən parçaların transfoneliterasiyası verilir.





ÖN SÖZ
İslam dininin Yaxın və Orta Şərqdə yayılmasından sonra bu dinin əsas daşıyıcıları olan ərəblər, farslar və türklər arasında istər ictimai-siyası, istərsə də ədəbi-mədəni əlaqələr geniş vüsət almış və bu əlaqələrin məntiqi nəticəsi olaraq bütün müsəlman Şərqində, o sıradan Azərbaycanda tərcümə sənəti bir zərurət olaraq meydana çıxmışdır. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatının ilkin nümunələrindən birinin yaranma tarixi Azərbaycanda islamın ilkin çağları ilə üst-üstə düşür, daha doğrusu, həmin çağa, dönəmə aiddir və birbaşa islamın təməl kitabı, ana qaynağı olan müqəddəs Qurani-Kərimlə bağlıdır. Bu, Quranın 112-ci –“İxlas” surəsinin təkcə Azərbaycan türklərinin deyil, bütün oğuzların ana kitabı sayılan Dədə Qorqud dastanlarında verilmış sərbəst və bədii tərcüməsidir (bax: 7; 42, 8-9).

Orta əsrlərdə Azərbaycanda tərcümə sənətinin ən çox yayıldığı, geniş vüsət aldığı dövr XVI yüzillik sayılır (bax: 40, 24-49; 42, 17-22,37-50). Bu yüzillikdə qüdrətli Səfəvilər dövlətinin bünövrəsinin qoyulması, xüsusilə də onun qurucusu Şah İsmayıl Xətainin (1487-1524) doğma ana dilində bənzərsiz poeziya nümunələri yaratması, türkcəyə xüsusi qayğı və sayğı göstərməsi, eləcə də bu qüdrətli hökmdarın varisi olan oğlu I Şah Təhmasibin (1524-1576) sənətə, mədəniyyətə yüksək önəm verməsi Azərbaycanda dərin kökləri olan tərcümə sənətinin daha geniş şəkildə inkişafı, çiçəklənməsi üçün münbit şərait yaratmışdır. Təkcə belə bir faktı qeyd etmək kifayətdir ki, bu dövrün Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatının ən dəyərli örnəklərindən ikisi – “Şühədanamə” və “Şeyx Səfi təzkirəsi” adlı nəsr tərcümələri Səfəvi hökmdarı Şah I Təhmasibin göstərişi ilə farscadan dilimizə tərcümə edilmişdir. Bəlli olduğu kimi, bu tərcümə abidələrindən ikincisi – “Şeyx Səfi təzkirəsi” həm də bilavasitə Səfəvi xanədanı, Səfəvi nəsli ilə bağlıdır, daha doğrusu, Səfəvi təriqətinin qurucusu Şeyx Səfiəddin Ərdəbilinin (1252-1334) həyatı və kəramətləri haqqındadır (bax:59, 3-24).

XVI yüzillik həm də orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı tarıxində milli anadilli ədəbiyyatın intibahı, çiçəklənməsi, görünməmiş inkişafı ilə səciyyələnir ki, bu amil də ərəb və fars dillərində qələmə alınmış ayrı-ayrı məşhur əsərlərin türkcəyə tərcümə edilməsinə təkan vermiş, bu məsələdə müəyyən qədər müsbət rol oynamışdır.

XVI yüzilliyə aid Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatı nümunələrinin tam olmayan siyahısı aşağıdakı kimidir:

Məqsudinin “Möcüznamə” tərcüməsi (1515-ci il);

Həzini təxəllüsü şair-mütərcimin “Hədisi-ərbəin” tərcüməsi (1524-cü il);

Məhəmməd Füzulinin “Hədisi-ərbəin” tərcüməsi və sərbəst-yaradıcı tərcüməsi “Hədiqətüs-şüəda”;

Məhəmməd bin Hüseyn Katib Nişatinin “Şühədanamə” (1539-cu il) və “Şeyx Səfi təzkirəsi”(1542-ci il) adlı irihəcmli nəsr tərcümələri;

Naməlum mütərcimə məxsus “Mənaqibi-Şeyx Səfi” tərcüməsi;

Xızır bin Əbdülhadi Bəvazicinin “Kəvamilüt-təbir” tərcüməsi (1547-ci il);

Mahmud Şirvaninin “Xəridətül-əcaib” tərcüməsi (1562-ci il).

XVI əsrə aid Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatı nümunələri istər məzmunca, istərsə də formaca rəngarəng və çox- çeşidlidir: bədii, elmi, dini, və fəlsəfi mövzuları əhatə edir. Onlardan çoxu nəsrlədir, bəziləri isə nəzmlə qələmə alınmışdır. “Möcüznamə” və “Hədisi-ərbəin” tərcümələri dini məzmunludur və nəzmlə qələmə alınmışdır. Yuxarıda adları çəkilən digər klassik tərcümə örnəkləri isə nəsrlədir (bəziləri klassik ənənələrə görə nəsrlə nəzmin növbələşməsi şəklin­dədir) və bədii-fəlsəfi, elmi və dini mövzulardadır. Qeyd edək ki, yuxarıdakı tərcümə nümunələrindən yalnız biri-“Xəridətül-əcaib” ərəb dilindən çevrilmişdir, digərləri isə farscadan tərcümə olunmuşdur. “Xəridətül-əcaib” həm də daha çox elmi-bədii səciyyə daşıyır. Əsasən, tarixi cografiyadan bəhs edən Mahmud Şirvaninin bu tərcümə əsərində mütərcimin özünə məxsus şeir parçaları da vardır (bax: 40, 12-14; 42, 20-22).

XVI əsr Azərbaycan tərcümə əsərlərindən bir neçəsi indiyədək işıq üzü görmüş, nəşrə hazırlanmışdır. Məhəmməd Füzulinin “Hədisi-ərbəin” və “Hədiqətüs-şüəda” tərcümələri, Həzininin “Hədisi-ərbəin” tərcüməsi, Məhəmməd Nişatinin “Şeyx Səfi təzkirəsi” bu qəbildəndir. Qeyd edək ki, Füzulinin “Hədisi-ərbəin” tərcüməsi istisna olmaqla, bu tərcümə abidələrinin hər üçü Azərbaycanda yalnız ölkəmiz ikinci dəfə müstəqillik əldə etdikdən sonra işıq üzü görmüşdür. Adı çəkilən tərcümə örnəklərindən Həzininin “Hədisi-ərbəin”i geniş filolji-tekstoloji araşdırma ilə bu sətirlərin müəllifi tərəfindən nəşrə hazırlanmışdır (45). “Hədiqətüs-şüəda” və “Şeyx Səfi təzkirəsi”nin nəşrə hazırlanmasında da müəyyən əməyimiz və elmi çalışmamız olmuşdur (17, 317-331; 59). Qeyd edək ki, “Şeyx Səfi təzkirəsi” də digər orta əsr tərcümələri kimi dilçilik yönündən araşdırılmışdır (54).

Yuxarıda adı çəkilən tərcümə ədəbiyyatı nümunələrindən “Möcüznamə”, ümumiyyətlə nə ayrıca araşdırılmış, nə də nəşrə hazırlanmışdır (bax:40,46-47). “Şeyx Səfi mənaqibi”nə gəldikdə isə (bax:42,44-46), XIV əsr müəllifi İbn Bəzzaz Ərdəbilinin fars dilində yazdığı “Səfvətüs-səfa” əsərinin yalnız bir babının türkcəyə çevirməsi olan bu tərcümə örnəyi Türkiyədə Şeyx Səfiəddin Ərdəbilinin “Məqalat” kitabı adı altında nəşr olunmuşdur (86). Prof.Dr. Sönməz Qutlu və dr. Nizaməddin Parlaqın “Şeyx Səfi mənaqibi”nin bir neçə əlyazma nüsxəsi əsasında hazırladığı bu tərcümənin tənqidi mətni ilə yanaşı, onun bir əlyazmasının fotofaksimilesi də verilmişdir. Qeyd edək ki, tərcümənin tənqidi mətnində bizim rəhbərliyimizlə nəşrə hazırlanmış “Şeyx Səfi təzkirəsi” kitabından da bir əsas qaynaq kimi istifadə olunmuşdur. Tərcüməni hazırlayanlar ona çox dəyərli bir ön söz də yazaraq burada istər Şeyx Səfiəddin Ərdəbilidən, istərsə də onun həyatından bəhs edən “Səfvətüs-səfa” kitabından və əsərin türkcəyə orta əsr tərcüməsindən (“Şeyx Səfi təzkirəsi”ndən) geniş söz açmışlar (86,9-99).

“Şühədanamə” dilçilik yönündən hərtərəfli araşdırılsa da, (13; 42) yalnız bu yaxınlarda onun nəşri işinə başlanmışdır.

“Xəridətül-əcaib” tərcüməsində də vəziyyət təxminən belədir: əsər mətnşünaslıq baxımından araşdırılsa da (23), indiyədək nəşr olunmamışdır.

“Kəvamilüt-təbir” tərcüməsi ilə bağlı vəziyyət də eyniylə “Xəridətül-əcaib” tərcüməsindəki kimidir. Belə ki, bu tərcümə nümunəsi də dilçilik yönündən araşdırılmış (90), lakin işıq üzü görməmiş, yəni hələ də nəşr edilməmişdir.

Bəvazicinin “Kəvamilüt-təbir” tərcüməsi XVI yüzilliyə aid Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatının yuxarıda adları çəkilən digər nümunələrindən bir neçə özəl cəhəti ilə seçilir. Birincisi, “Kəvamilüt-təbir” orta əsrlərdə müsəlman Şərqində geniş yayılmış elm sahələrindən birinə -yuxu, onun mahiyyəti və yozumu məsələlərinə həsr olunmuşdur. Tərcüməyə bu baxımdan yanaşdıqda onu sırf elmi əsər kimi dəyərləndirmək olar. Bundan əlavə tərcümənin əsasını təşkil edən 27 babda yuxuda görülən əşyaların adları ərəb əlifbasına uyğun şəkildə verilmişdir ki, burada nə az, nə çox düz 1487 türk mənşəli sözlə yanaşı, onların ərəbcə və farsca qarşılıqları da yer almışdır. Bu baxımdan “Kəvamilüt-təbir” tərcüməsi həm də türkcə-ərəbcə-farsca sözlük təsiri bağışlayır ki, bu amilə görə də onu elmi əsər kimi dəyərləndirmək lazım gəlir.

Bəvazicinin “Kəvamilüt-təbir” tərcüməsi həm də bədii ədəbiyyat nümunəsi sayıla bilər, çünki əsərdə yuxu və onun yozumu ilə bağlı 82 ədəd mənsur hekayət də verilmişdir. Kiçik həcmli həmin hekayətlər təhkiyə əsasında, rəvayət şəklində qələmə alınmışdır və dilinin sadəliyi, eləcə də bədii keyfiyyətləri ilə yadda qalır və bu baxımdan klassik bədii nəsr nümunələri kimi dəyərləndirilə bilər.

Bütün bunları nəzərə aldıqda “Kəvamilüt-təbir” tərcüməsini müəyyən mənada həm də bədii əsər kimi dəyərləndirmək olar. Qeyd edək ki, nəsrlə qələmə alınmış klassik Azərbaycan tərcümə nümunələrinin hamısında nəsr arasında şeir parçaları da verilmişdir. “Kəvamilüt-təbir” tərcüməsi isə başdan-başa nəsrlədir, burada yalnız nadir hallarda ərəb dilində olan kiçik şeir nümunələri, daha doğrusu, ayrı-ayrı beytlər verilmişdir. Bəlli olduğu kimi, orta əsrlərdə hətta tarixə aid əsərlərdə belə bəzən nəsr arasında şeir parçalarından da istifadə olunmuşdur.

Onu da əlavə edək ki, “Kəvamilüt-təbir” tərcüməsi nəsrlə olan digər tərcümə əsərlərindən fərqli olaraq qafiyəli nəsrlə (“səc”lə) deyil, adi nəsrlə qələmə alınmışdır.

“Kəvamilüt-təbir” tərcüməsinin daha bir özəl və müsbət cəhəti mütərcimin öz əli ilə yazdığı avtoqraf nüsxəsinin günümüzə qədər gəlib çatmasıdır. Həmin əlyazma Bakıda-Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır (153).

XVI əsr Azərbaycan tərcümə abidəsi “Kəvamilüt-təbir”ə həsr olunmuş bu ilk kitab şərti olaraq iki hissəyə bölünür: birinci hissədə tərcümə abidəsi mətnşünaslıq-dilçilik yönündə araşdırılır, ikinci hissədə isə əsərin Bakı əlyazmasındakı ayrı-ayrı parçaların transfoneliterasiyası verilir. Əsərdən verilən parçalarda əlyazmanın orfoqrafik-fonetik özəlliklərini maksimum şəkildə saxlamağa çalışmışıq.



BİRİNCİ FƏSİL
ORTA YÜZİLLİKLƏRİN AZƏRBAYCAN TƏRCÜMƏ ƏSƏRLƏRİ

(XV-XVI ƏSRLƏR)
Bədii ədəbiyyatın ayrılmaz tərkib hissəsi olan tərcümə sənətinin Azərbaycanda qədim tarixi və zəngin ənənələri vardır. Azərbaycan türklərinin yüzilliklər boyu ərəblərlə, eləcə də yaxın qonşuları olan farslarla sıx ədəbi-mədəni əlaqədə olması və müştərək islam mədəniyyətinin yaranmasında bilavasitə iştirakı tərcümə sənətinin tarixi zərurət kimi ortaya çıxmasını şərtləndirmişdir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, “Kitabi-Dədə Qorqud”da Qurani-Kərimin 112-ci (“İxlas”) surəsinin sərbəst və bədii şəkildə tərcüməsinin verilməsi bu sənətin Azərbaycan ədəbiyyatında qədimliyini sübut edən ən başlıca və tutarlı dəlillərdən biri sayıla bilər (bax:7; 42, 8-9).

Qeyd edək ki, orta yüzilliklərdə Quranın mətni bütöv, tam şəkildə də türkcəyə tərcümə olunmuşdur. Belə ki, Quranın bəzi qədim əlyazmalarında islamın bu müqəddəs kitabının tam mətninin türkcəyə sətiraltı tərcümələri də verilmişdir. Bu qəbildən olan Quran əlyazmalarından birinin katibi və mütərciminin Azərbaycan türkü olması qənaətindəyik. Belə ki, İstanbuldakı Türk-İslam əsərləri muzeyində saxlanılan 734/1333-cü il tarixli Quranın türkcəyə sətiraltı tərcüməsi Məhəmməd bin əl-Həcc Dövlətşah Şiraziyə məxsusdur (№73). Nisbəsindən göründüyü kimi, əlyazmanın katibi və mütərcimi Şiraz şəhərindəndir. İranın mərkəzində yerləşən bu qədim şəhərdə əski çağlardan bəri Azərbaycan türklərinin – qaşqayların yaşamasını nəzərə aldıqda düşünmək olar ki, Quranın sözügedən əlyazmasının katibi və mütərcimi Azərbaycan türküdür. Bir sıra mütəxəssislərin tərcümənin dilini “oğuz türkcəsi” kimi dəyərləndirməsi də (21;77,215) bu ehtimalı gücləndirir.

Orta yüzilliklərə aid Quran əlyazmalarında bu sonuncu İlahi kitabın mətninin məhz sətiraltı şəkildə tərcümə edilməsinə gəldikdə isə, bunun iki səbəbi ola bilər. Bunun birinci və başlıca səbəbi Quran mətninin istər formaca, istər məzmunca möcüzəli olması (“icazi-Quran”), buna görə də onun ayrıca, müstəqil şəkildə tərcüməsinin yolverilməzliyidir. Məhz buna görə də Quran mətnindəki hər bir sözün altında onun hərfi mənası yazılmış, bu qayda ilə İlahi kitab öncə farscaya, sonra isə türkcəyə çevrilmişdir (42,9-11; 70; 77,215-216). Quran mətninin sətiraltı şəkildə tərcüməsinin verilməsi müəyyən mənada həm də o dövrün tərcümə sənəti, tərcümə ənənələri ilə bağlı ola bilər. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı üçün səciyyəvi olan bir sıra xüsusiyyətlərin (məsələn, əruz vəznli şeirin, qafiyəli nəsrin – “səc”in və s.) birbaşa ərəblərdən qaynaqlandığı məlumdur. Bu mühüm amili nəzərə aldıqda orta əsrlər Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatı nümunələrinə xas olan ayrı-ayrı səciyyəvi xüsusiyətlərin də ərəblərdən əxz olunması qənaətinə gəlmək olar. Bu məsələ ilə bağlı qeyd etmək lazımdır ki, müsəlman Şərqində ilk tərcümələr ərəb dilinə edilmişdir. Qaynaqların verdiyi bilgilərə görə, VIII yüzillikdən başlayaraq yunan, siryani və pəhləvi dillərində yazılmış bir sıra əsərlər ərəb dilinə tərcümə olunur (137,42). IX əsrdə ərəblərdə tərcümə sənəti daha geniş yayılmağa başlayır ki, bunun da nəticəsində müəyyən tərcümə ənənə və prinsipləri formalaşır. Ümumiyyətlə, tərcümə tarixinə aid qaynaqlarda orta əsrlərdə tərcümənin iki başlıca növü qeyd olunur: hərfi tərcümə, sərbəst tərcümə. Öncə ərəblərdə ortaya çıxan, formalaşan bu tərcümə ənənələri eynilə orta əsrlərə aid Azərbaycan tərcümə əsərlərində də bu və ya digər şəkildə özünü göstərir.

Qeyd etmək lazımdır ki, ilk Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatı nümunələri, əsasən, ərəbcədən dilimizə çevrilmişdir. Onlar sırasında Qurani-Kərimin sətiraltı tərcümələri ilə yanaşı, XIV əsr müəllifi Mustafa Zəririn “Sirətün-Nəbi” və “Fütuhüş-Şam” tərcümələri də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məhəmməd peyğəmbərin (s.) həyatından bəhs edən “Sirətün-Nəbi” əsəri VIII əsr müəllifi İbn İshaqın qələmindən çıxmışdır. Ərzurumlu Mustafa Zərir ərəb dilində nəsr və nəzmlə yazılan bu əsərin quruluşunu olduğu kimi saxlamışdır. 1388-ci ildə tamamlanan bu dəyərli tərcümə abidəsi türk xalqları ədəbiyyatında sonuncu peyğəmbərin (s.) həyatı haqqında qələmə alınmış ilk dini dastan sayılır (30,165). Dil tarixi üçün əvəzsiz qaynaq olan “Sirətün-Nəbi” tərcüməsinin bir neçə əlyazması Türkiyənin Konya şəhərindəki Mövlana muzeyinin kitabxanasında saxlanılır (84,III,306). Mustafa Zəririn “Fütuhüş-Şam” tərcüməsi isə islam qoşunlarının Suriyanı fəth etməsinə həsr olunmuşdur. IX əsr ərəb tarixçisi Vəqidinin bu əsərini Mustafa Zərir 1393-cü ildə nəsrlə dilimizə çevirmişdir. Bəlli olduğu kimi, Mustafa Zəririn “Yusif və Züleyxa” adlı orijinal əsəri də vardır. Onun 1366-cı ildə doğma ana dilində qələmə aldığı bu əsərini professor Cahangir Qəhrəmanov və dosent Şaməddin Xəlilov geniş tarixi-qrammatik oçerklə birgə nəşr etdirmişlər (30). Mustafa Zəririn “Sirətün-nəbi” tərcüməsi də nəşrə hazırlanır.

Orta əsrlər Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatının ən zəngin və məhsuldar dövrü XV-XVI yüzilliklərə təsadüf edir. Bu dövrdə milli ədəbi dilimizin güclü inkişafı, xüsusilə də qüdrətli Səfəvilər dövlətinin ilkin çağlarında ana dilinə göstərilən qayğı və himayənin daha da artması qədim və zəngin ənənələri olan tərcümə ədəbiyyatının da yüksəlişində, geniş vüsət almasında mühüm rol oynamışdır. XV-XVI yüzilliklərə aid Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatı nümunələri, əsasən, farsca, qismən də ərəbcə yazılmış bədii və elmi əsərlərdən edilmiş tərcümələrdən ibarətdir. Həmin tərcümə örnəkləri sırasında istər nəsr, istərsə də nəzm şəklində tərcümə olunmuş əsərlər vardır.

XV yüzilliyin ən dəyərli poetik tərcümə nümunələrindən biri Şeyx Vəli (Əlvan) Şirazinin “Gülşəni-raz” məsnəvisidir. Orta əsr təzkirələrində, eləcə də digər əski qaynaqlarda Şeyx Vəli (Əlvan) Şirazi haqqında verilmiş qısa bilgilərdə şair-tərcüməçinin ata-babasının əslən Şiraz şəhərindən olması və XIV yüzilliyin ortalarında Osmanlı Türkiyəsinə köçərək burada yaşaması qeyd olunur. Mənbələrdə həmçinin şair-tərçüməçinin daha çox “Gülşəni-raz” tərcüməsi ilə şöhrət tapması və əslən Şiraz şəhərindən olduğu üçün Şirazi təxəllüsü ilə lirik şeirlər də yazması göstərilir (bax: 44, 15-27).

Şirazinin həyatı və yaradıcılığı ilə bağlı əldə olan bilgilər göstərir ki, bu istedadlı Azərbaycan şairi və mütərcimi təxminən 1376-1377-ci illərdə anadan olmuş və “Gülşəni-raz” tərcüməsini 1426-cı ilin baharında tamamla­mışdır.Sonuncu tarix Şirazinin “Gülşəni-raz” tərcüməsinin giriş hissəsində olan aşağıdakı misralarda qeyd olunmuşdur:
Bəhayiydi, bəzənmiş dürlü guşə,

Buları gördi könül, gəldi cuşə...

Günahum dəftərin nəzzarə qıldum,

Bu bir-iki vərəqi qarə qıldum.

Ağı qıldum qarə, qarardı ağum,

Yaxındur əlliyə girməgə çağum.

Yerün yüzi tolu qoyun-quziydi,

Səkkiz yüz həm yigirmi toqquziydi

Ki, mənzum eylədüm işbu kitabı,

Övla deyü məani, fəthi-babı...
Nümunədə hicri tarixi ilə verilmiş 829-cu il miladi tari­xilə 1426-cı ilə uyğun gəlir ki, bu da tərcümənin tamamlanma tarixidir. Göründüyü kimi, Şirazi tərcümənin tamamlanma tarixini qeyd etməklə yanaşı, kitabı bitirərkən yaşının əlliyə yaxın olduğunu da göstərir. Kitabın ön sözündə klassik ənənəyə görə özünü “dərviş və fəqir, qərib şair və biçarə pir” adlandıran Şirazi “Gülşəni-raz” tərcüməsini Osmanlı hökmdarı Sultan II Murada (1421-1451) ithaf etdiyini də bildirir.

“Gülşəni-raz”, məlum olduğu kimi, görkəmli Azərbaycan filosofu – şairi Şeyx Mahmud Şəbüstərinin (1287-1320) fars dilində nəzmlə, məsnəvi şəklində yazdığı ən məşhur əsəridir. Şəbüstəri kiçik həcmli bu poetik əsərində sufi ədəbiyyatında geniş yayılmış “arif “, “ənəlhəqq”, “büt”, “şəm”, “şərab” və s. kimi sufi anlayışlarının yığcam şərhini vermiş, sufizmin bir sıra təməl bilgilərinə aydınlıq gətirmişdir. “ Gülşəni-raz” yazıldığı dövrdən başlayaraq Yaxın və Orta Şərq ədəbiyyatında geniş şöhrət qazanaraq sufizmə dair ən məşhur və mötəbər qaynaqlardan biri sayılmış, əsərə çoxsaylı şərhlər yazılmışdır (bax: 85, X-XIV). Şirazinin təsəvvüfə dair farsca çoxsaylı əsərlər içərisindən məhz “Gülşəni-raz” məsnəvisini seçərək doğma ana dilinə çevirməsini, sözsüz ki, ilk növbədə orta əsrlərdə sufizmin poeziyada önəmli yer tutması və Şəbüstərinin bu əsərinin təsəvvüfə dair mötəbər bir qaynaq sayılması, ona olan böyük tələbat və maraqla izah etmək olar.

Şirazinin “Gülşəni-raz” tərcüməsinin giriş hissəsində mütərcimin nəzmlə yazdığı qeydlərindən aydın olur ki, o, tərcümə sənətinə yüksək qiymət vermiş və kitabını onun farsca orijinalına bərabər tutmuşdur. Şair-mütərcimə görə, bu iki əsər arasındakı başlıca fərq onların dillərindədir:
Sibahət kəsb eylədüm sələfdən,

Çıxardum işbu dürri bir sədəfdən.

Budur bu hüqqədə dürri-Ədəndür,

Həsən nə tonda olursa, Həsəndür.
Şirazi obrazlı şəkildə qələmə aldığı bu misralarında məna dənizinə - təsəvvüf aləminə dalmağı sələfindən öyrəndi­yini, dolayısı ilə mövzunu sələfinin əsərindən aldığını qeyd etsə də, onun adını göstərmir. Şirazi, sadəcə olaraq, ustadının kitabındakı sədəfdən dürr çıxardığını dilə gətirir və tərcüməsini ən bahalı bir dürr kimi dəyərləndirir. Qeyd edək ki, mütərcim “Gülşəni-raz” tərcüməsinin giriş hisəsində iki yerdə adının Vəli olduğunu da qeyd edir:



Vəli Şiraziyi xeyr ilə yad et,

Duayiylə anun ruhini şad et.
“Gülşəni-raz” tərcüməsi ilə Şəbüstərinin eyniadlı məsnəvisinin mətnləri üzərindəki müqayisələr göstərir ki, Vəli Şirazi farsca mətni əvvəldən başlayaraq sonadək, demək olar ki, tam dəqiqliklə çevirməyə can atmış, hətta bir sıra hallarda ustadının işlətdiyi bir çox qafiyə və sufi istilahlarını tərcümədə də olduğu kimi saxlamışdır. Bununla belə, tərcümə ilə onun farsca əsli arasında nəzərə çarpacaq dərəcədə fərqlər də vardır ki, bu da ilk növbədə hər iki əsərin həcmi ilə bağlıdır. Belə ki, Şəbüstərinin “Gülşəni-raz” məsnəvisindəki beytlərin sayı 1000 beytdən azacıq çox (1006-1007 beyt) olduğu halda, bu rəqəm Şirazinin tərcüməsinin ayrı-ayrı əlyazmalarında farsca mətnlə müqayisədə az qala üçqata bərabərdir: 2800-lə 3000 beyt arasındadır.

Şirazinin “Gülşəni-raz”ı ilə onun farsca əslinin – Şəbüstərinin eyniadlı məsnəvisinin mətnləri arasındakı bu qədər kəskin həcm fərqinin başlıca səbəbini iki amillə izah etmək olar. Birincisi, Şəbüstəri “Gülşəni-raz” məsnəvisindəki mətləbləri – sırf təsəvvüflə bağlı bir çox incə məsələləri olduqca yığcam şəkildə, lakonik bir biçimdə, həm də məcazi bir dillə ifadə etməyə daha çox meyilli olduğu halda, Şirazi isə əksinə, kitabdakı hər hansı bir mövzunu tam genişliyi və incəliyi ilə açıqlamağa, onu ətraflı və dolğun şəkildə ifadə etməyə can atmışdır. Məhz məsələyə bu cür fərqli yanaşma tərzi üzündən eyni bir mətləbin açıqlanması Şəbüstəridə, məsələn 10 beytdə, Şirazidə isə üçqat artıq həcmdə - 30 beytdə öz əksini tapmışdır. Qeyd edək ki, Şirazinin tərcümədəki əlavə və artırmaları Şəbüstərinin kitabında olan mövzular ətrafındadır, onlardan, demək olar ki, kənara çıxmır və müəyyən mənada həmin mətləblərin daha geniş açıqlanması və təfərrüatı ilə qavranılması işinə xidmət edir.

Eyni adlı bu iki əsər arasındakı həcm baxımından fərqin ikinci başlıca səbəbini isə Şirazinin bir sıra hallarda mövzu ilə bağlı başqa qaynaqlardan da bəhrələnməsi – onlarda olan ayrı-ayrı epizodları kitabına əlavə etməsi ilə izah etmək olar. Məsələn, Şirazi tərcümədəki “vəlilik” dövründən bəhs edən bölmədə özünün yazdığı kimi, bu məsələ haqqında məşhur sufi şeyxlərindən Şeyx Sədrəddin Əbülməali Məhəmməd bin İshaq Qonəvinin- Konyəvinin (1209-1274) buyurduqlarını da kitaba əlavə etmişdir. Bundan əlavə Şirazi tərcüməyə özünün yazdığı bir neçə qəsidəsini də daxil etmişdir. Bütün bu əlavə və artırmaların hesabına, təbii ki, Şirazinin tərcüməsi onun farsca əsli ilə müqayisədə həcminə görə nəzərə çarpacaq dərəcədə böyük alınmış, bi isə son nəticədə bu iki əsərin mətnləri arasında kəskin həcm fərqinə gətirib çıxarmışdır. Bununla belə, Şəbüstərinin məsnəvisi ilə Şirazinin tərcüməsi arasındakı bu cür kəskin həcm fərqi onların məzmunlarında əsaslı və ciddi dəyişikliyə gətirib çıxarmamışdır. Başqa sözlə desək, Şəbüstərinin “Gülşəni-raz” məsnəvisinin məzmunu Şirazinin eyniadlı tərcüməsində, demək olar ki, tam şəkildə (sözsüz ki, müəyyən əlavələr və açıqlamalarla) öz əksini tapmışdır.Bütün bunları, eləcə də klassik tərcümə ədəbiyyatına xas olan səciyyəvi ənənələri (bax:40,6-50) nəzərə alaraq, Şirazinin “Gülşəni-raz”ını Şəbüstərinin sözügedən məsnəvisinin sərbəst-yaradıcı və poetik tərcüməsi saymaq məqsədəuyğundur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, klassik tərcümə sənəti bir çox səciyyəvi xüsusiyyətləri ilə çağdaş tərcümələrdən köklü surətdə fərqlənir. Məhz buna görə də orta əsrlərin tərcümə ədəbiyyatı nümunələrinə çağdaş dövrün yox, məhz yarandığın dövrün tələbləri, ənənə və xüsusiyyətləri baxımından yanaşmaq məqsədəuyğun və düzgün sayıla bilər.

Şirazinin “Gülşəni-raz” tərcüməsi farsca orijinalı kimi başdan-başa fəlsəfi məzmun daşıyır: orta yüzilliklərdə geniş yayılmış sufi fikirlərini, vəhdəti-vücud nəzəriyyəsinin əsas müddəalarını bədii şəkildə ifadə edir. Bununla belə, əsərdə mövzu ilə bağlı bir sıra əxlaqi-didaktik fikirlərin bədii ifadəsi də geniş şəkildə öz əksini tapmışdır. Tərcümədə əvvəldən axıradək yüksək əxlaqi fikirlər aşılanır, sufi dünyagörüşü, sufi həyat tərzi təbliğ olunur. Şirazi yüksək bədii sənətkarlıqla, coşqun bir ilhamla, incə zövqlə qələmə aldığı tərcüməsində sufizmlə bağlı bir sıra məsələləri, incə mətləbləri olduqca obrazlı şəkildə, poetik və məcazi bir dillə ifadə etməyə can atmış və buna uğurla nail olmuşdur. Məhz buna görə də hesab edirik ki, Şirazinin tərcüməsini ( eləcə də onun farsca əslini) bədii-fəlsəfi əsər kimi dəyərləndirmək məqsədəuyğundur.

Şirazi “Gülşəni-raz” tərcüməsində istər klassik müsəlman Şərq ədəbiyyatının incəliklərindən, istərsə də ana dilinin zəngin xalq yaradıcılığı xəzinəsindən uğurla bəhrələnmişdir. Tərcümə bir tərəfdən dilinin sadəliyi və anlaşıqlı olması, digər tərəfdən isə yüksək bədii sənətkarlığı, axıcılığı və obrazlılığı ilə seçilir. Kitabda bütün əsər boyu bol-bol işlənən cinaslar, atalar sözləri və frazeoloji birləşmələr, aforizm səciyyəli deyim və ifadələr bunu əyani şəkildə sübut edir. Nümunə olaraq aşağıdakı beytlərə nəzər salaq:

İşinü tezrak tut, qoma gecə,

Gecəyi gündüz et, gündüzi gecə...

Bu yol anın degildir kim, ərinə,

İki addımdurur ol eşq ərinə...

Yenə tutdum od içində bir oda

Ki, pərvanə bigi yanam ol oda.

Bu beytlər onlarda işlənmiş cinas qafiyələrlə diqqəti cəlb edir. Mütərcim birinci beytdə “gec” sözünün yönlük halında olan “gecə” şəkli ilə “gecə” (“axşam”) sözünü cinas qafiyə kimi işlətmişdir. İkinci nümunədəki “ərinə” qafiyəsi də cinasdır; bu söz birinci misrada “ərinmək” (“tənbəllik etmək”) mənasında, ikinci misrada isə “ər” (kişi) sözünün müəyyən şəkilçi qəbul etmiş formasıdır. Üçüncü nümunədə işlənmiş “oda” qafiyəsi aşıq şeirlərində çox işlənən cinaslardan biridir: ilk misrada o, “ev” mənasında işlənmişdir, ikinci misrada isə “od” (“atəş”) sözünün şəkilçi qəbul etmiş formasıdır.

Mütərcim aşağıdakı nümunələrdə isə müəyyən kiçik dəyişikliklərlə atalar sözlərindən uğurla bəhrələnmişdir:
Ağız tatlumı olur bal deməkdən?

Məgər ləzzət gələ anı yeməkdən...

Kilimincə uzatğil ayağüni,

Ayağundan sıyırmağil bağüni...

İkindüyə demədi kimsə öylə,

Dedilər əgri otur, doğru söylə...

Tavuq yumurtasından toğmaz ördək,

Nə diksən, anı bitürür çəgirdək.
Əsasən, ana dilimizin öz sözləri üzərində qurulan bu nümunələrin hamısı həm də dilinin sadəliyi, axıcılığı ilə yadda qalır və oxucuya yüksək bədii estetik zövq verir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Şirazinin orijinal lirik şeirləri də vardır. Orta əsr təzkirələrində, ayrı-ayrı əlyazma toplularında şairin bir neçə təkbeyti və qəzəli, bir rübaisi və bir müstəzadı verilmişdir. Şirazinin lirik şeirləri də “Gülşəni-raz” tərcüməsi kimi yüksək bədii keyfiyyətləri ilə seçilir. Bu baxımdan şair-mütərcimin aşağıdakı müstəzadı xüsusilə diqqətəlayiqdir:


Bir qönçəyi sevdim ki, bu gün güllər içində

cananəliğ eylər,

Bağlandı könül zülfinə sünbüllər içində

divanəliğ eylər.

Yardım tənümi şanə kibi başdan-ayağa,

ey dan yeli,bir sor:

Kimdir kim, anun zülfinə könüllər içində

kim, şanəlik eylər?

Gözəllər anun hüsni qatında qamu yoxsul,

bu görk ilə ol bay,

Bir şahi-cəhandur ki, bu gün qullar içində

mərdanəliğ eylər.

Şirazi əsir olalıdan bəridür anun uş

gecəvü gündüz,

İtləri ilə bilə yatur küllər içində yaranəliğ eylər.
Şirazinin “Gülşəni-raz” tərcüməsi son dövrdə ilk dəfə olaraq bu sətirlərin müəllifi tərəfindən geniş filoloji araşdırma və açıqlamalarla nəşr olunmuşdur (bax: 44). Onu da qeyd edək ki, görkəmli Türkiyə alimlərindən Fuad Köprülü (80,127, 355), Nihad Sami Banarlı (66,472), Vəsfi Mahir Qocatürk (78,274-277) türkcə “Gülşəni-raz”ın mütərcimini Şeyx Əlvan Şirazi kimi təqdim edərək, onun sözügedən tərcüməsini yüksək dəyərləndirmişlər. Bununla belə, sufizmə dair bu dəyərli qaynaq Türkiyədə indiyədək nəşr olunmamışdır.

İran alimi dr. Hüseyn Məhəmmədzadə Sədiq də bu yaxınlarda Şirazinin “Gülşəni-raz” tərcüməsini “Şəbüstərinin “Gülşəni-raz”ının türki rəvayəti” adı altında Tehranda nəşr etdirmişdir (142). Qeyd edək ki, tərcümənin bu nəşri əsərin Bakıda saxlanılan bir naqis və yarımçıq fotosurəti əsasında hazırlanmışdır ki, bu səbəbdən də mətndə çoxlu təhrif və yanlışlıqlara yol verilmişdir.

XV yüzilliyin dəyərli poetik tərcümə nümunələrindən biri də Əhmədi Təbrizi adlı şair-mütərcimin qələmindən çıxmış “Əsrarnamə” tərcüməsidir. Təzkirələrdə və orta yüzilliklərə aid digər qaynaqlarda Əhmədi Təbrizinin həyatı və yaradıcılığı haqqında heç bir məlumata rast gəlmirik. Bununla belə, Əhmədi Təbrizi “Əsrarnamə” tərcüməsinin sonunda kitabın tamamlanma tarixini və yerini dəqiq göstərir: hicri 889-cu –miladi 1479-cu il, Təbriz. Qeyd edək ki, şair-mütərcim “Əsrarnamə”də özünü yalnız Əhmədi kimi təqdim edir. Bununla belə, bəzi tədqiqatçılar tərcümənin Təbrizdə tamamlandığını nəzərə alaraq şair-mütərcimi şərti olaraq Əhmədi Təbrizi və Təbrizli Əhmədi adlandırmışlar (58, 4-8; 63, VII ). Türk tədqiqatçısı Nihat Əzəmət isə şairimizdən bəhs edərkən onu Ağqoyunlu Əhmədi kimi təqdim etmişdir (bax: 65;347-364). “Əsrarnamə” tərcüməsinin bəzi əlyazmalarında şair-mütərcim əsl adının Kamal olduğunu da qeyd edir (58, 4).

Əhmədi “Əsrarnamə” tərcüməsini Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqub (1478-1490) zamanı “əmirül-üməra” (baş əmir) olmuş və “atabəy” təyin edilmiş Xəlilullah adlı yüksək rütbəli saray adamına ithaf etmişdir.”Sufi Xəlil” ləqəbilə məşhur olan Xəlilullah Ağqoyunlular sarayında yüksək vəzifə tutmaqla yanaşı, həm də təsəvvüfə meyilli bir şəxs kimi ad çıxarmış, elm-sənət adamlarına rəğbət göstərmiş, onları himayə etmişdir (63). Əhmədinin təsəvvüfdən bəhs edən “Əsrarnamə” tərcüməsini də məhz Xəlilullaha ithaf etməsini bu amillə izah etmək olar. Bu faktı nəzərə alaraq Əhmədinin Ağqoyunlu sarayına bağlı bir şair olduğunu da düşünmək olar.

Əhmədi “Əsrarnamə”nin sonunda kitabını fars dilindən tərcümə etdiyini və onun farsca əslinin məşhur sufi şairi Fəridəddin Əttara (öl. 1230) məxsus olduğunu da vurğulayır:
Farsidən çün türkə qıldım tərcümə,

Yadigar olmaq içün hər əncümə.

Çünki Əttarın sözi oldı təmam,

Əhmədiyə düşdi növbət, ey hümam.

Dinlə anın dəxi bir dəm sözini,

Necə qul etmiş bu yolda özini.

Xuşəçini-xərməni –Əttar olub,

Yola düşmüş nazimi-əsrar olub.

Ruhinə Şeyxün qıluban etimad,

Eylədüm Allah adıyla anı yad.
Əhmədinin bu misralarında adını çəkdiyi Əttar və Şeyx eyni şəxsdir: təsəvvüf ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri sayılan Fəridəddin Əttardır. Müəllifin sufizmə həsr etdiyi çoxsaylı poetik əsərləri sırasında “Məntiqüt-teyr”, “Müsibətnamə” və “Əsrarnamə” məsnəviləri daha çox məşhurdur. Əhmədinin “Əsrarnamə”si də sırf sufi məzmun daşıyır, orta yüzilliklərin təsəvvüf düşüncələrini əks etdirən qırx mənzum hekayət toplusudur. Bu məlum faktı, eləcə də Əhmədinin öz kitabını tərcümə adlandırması ilə bağlı qeydlərini nəzərə aldıqda, türkcə “Əsrarnamə”nin Əttarın eyniadlı məsnəvisinin tərcüməsi olması ilk baxışda təbii görünür və heç bir şübhə doğurmur. Bununla belə , bu iki əsərin mətnləri üzərində müqayisə aparan bəzi tədqiqatçılar onlar arasında tam bir uyğunsuzluq olduğunu aşkara çıxararaq belə bir qənaətə gəlmişlər ki, türkcə “Əsrarnamə” tərcümə yox, Əhmədinin müstəqil əsəridir (58,7;81,125-127).

Əhmədinin “Əsrarnamə”si ilə Əttarın eyniadlı məsnəvi­sinin müxtəlif əlyazmaları və çap kitabları üzərində son dövr­də aparılan ciddi və ətraflı müqayisəli araşdırmalar göstərdi ki, türkcə mətndəki mənzum hekayətlərdən üçü farsca “Əsrarna­mə”dən bir qədər sərbəst və yaradıcı şəkildə tərcümə olunmuşdur.

“Əsrarnamə”nin sonunda verilən Əhmədinin qeydlərinin diqqətlə öyrənilməsi kitabdakı digər hekayətlərin də əslinin müəyyən edilməsində yardımçı oldu. Məsələ burasındadır ki, Əhmədi yuxarıda göstərilən qeydlərində Əttarın konkret bir əsərinin adını çəkmir, üstəlik həm də özü haqqında “xuşəçini-xərməni-Əttar” (“Əttar xırmanından sünbül toplayan”) ifadə­sini işlədir. Fikrimizcə, Əhmədi bu ifadə ilə dolayısı ilə demək istəyir ki, o, “Əsrarnamə”ni Əttarın bütün bədii irsindən (“xırmanından”) seçmə yolu ilə tərcümə etmişdir. Şair-mütərcim kitabın daha bir yerində bu məsələyə işarə edərək yazır:

Cəm qılmışam səninçün dürr mən,

Ol dənizdən-adıdır bəhri-Ədən.
Əhmədi bu beytdəki “cəm qılmışam” (“toplamışam”) sözü ilə də kitabının mahiyyətini açıqlayır: onun “Əsrar­naməsi” Əttarın konkret bir əsərinin tərcüməsi deyil, ustadının bütün əsərlərindən seçilib toplanmış hekayətlərin tərcüməsidir. Məhz bunu nəzərə alaraq Əhmədinin “Əsrarnamə”sindəki mənzum hekayətlərin əslini Əttarın digər məsnəvilərində də axtardıq. Məlum oldu ki, Əhmədinin “Əsrarnamə”sindəki 26 mənzum hekayətin əsli Əttarın “Müsibətnamə” məsnəvisində, 1-i isə “İlahinamə” əsərində vardır (bax: 43, 34-49). “Əsrar­namə”dəki daha bir hekayətin əslinin isə Əttarın nəsrlə yazdığı “Təzkirətül-övliya” əsərində olması müəyyən edilmişdir (63;LXIV). Beləliklə, Əhmədi “Əsrarnamə”sinin Əttarın müxtəlif əsərləri ilə müqayisəsi türkcə mətndə olan 40 mən­zum hekayətdən 31-nin farsca əslini üzə çıxardı. “Əsrar­namə”dəki digər 9 mənzum hekayətin də Əttarın əlimizdə olmayan başqa əsərlərindən tərcümə olunması ehtimalı güclü­dür.

Əhmədi ustadı saydığı Əttarın “Əsrarnamə”sindən cəmi üç hekayəti seçib ana dilinə çevirməsinə baxmayaraq, tərcümə kitabını “Əsrarnamə” adlandırmışdır:


Budurur sözdən muradım, ey hümam,

Oldı “Əsrarnamə” nəzmi çü təmam,

Ələ alıcaq bunı hər bir əziz,

Edicilər həqqi batildən təmyiz.
Əttarın ədəbi irsindən hekayətlər seçimində daha çox “Müsibətnamə”yə üstünlük verən Əhmədinin nə üçün tərcüməsini “Əsrarnamə” adlandırmasına gəlincə, bunu ilk növbədə mütərcimin məhz “Sirlər kitabı” tərtib etmək arzusu ilə izah etmək olar. Kitabdakı mənzum hekayətlərin çoxu sirli daxili aləmləri ilə seçilən şeyxlər-dərvişlər və dilənçilərin həyatları ilə bağlı epizodlar üzərində qurulmuşdur. Bundan əlavə şair-mütərcimin bu qərarını Əttarın “Əsrarnamə” məsnə­visinin daha çox məşhurluğu ilə izah etmək mümkündür. Belə ki, Əttarın özü “Əsrarnamə” məsnəvisini “Mərifət dünyası” adlandırmışdır. Bu məsələ ilə bağlı onu da qeyd edək ki, orta əsr mütərcimləri tərcümələrinə ad vermək məsələsində tam sərbəst və müstəqil idilər, çünki onlar tərcümələrə özlərinin müstəqil əsəri kimi baxır və çox vaxt özlərini “mütərcim” yox, “müsənnif” (“müəllif”) və “nazim” (“şair”) adlandırırdılar (bax: 40; 30-48).

Əhmədinin “Əsrarnamə”sindəki mənzum hekayətlərin onların farsca orijinalları ilə müqayisəsi göstərir ki, Əhmədi bir tərəfdən ustadına sadiq qalmağa, farsca mətni olduğu kimi çevirməyə çalışsa da, digər bir tərəfdən müəyyən sərbəstliyə yol verir, tərcüməyə öz düşüncə və fikirlərini əlavə edir. Tərcümədəki mənzum hekayətlərin bir çoxunda Əhmədi klassik tərcümə sənətinin sərbəst-yaradıcı qolunun nümayən­dəsi kimi çıxış edir. Bu qəbildən olan mənzum hekayətlərin tərcümə xüsusiyyətləri göstərir ki, Əhmədi ustadı Əttarın kiçik həcmli, yığcam hekayətlərinin məzmununu daha geniş şəkildə, əlavələr və artırımlar etməklə çevirməyə daha çox meyilli olmuş, bu yolla hadisələrin daha geniş və ətraflı açıqlanmasına can atmışdır. Əhmədinin kitabın sonunda bir neçə yerdə özünü “nazim” adlandırmasını da məhz bu amillə izah etmək olar.

Şirazinin “Gülşəni-raz” tərcüməsi kimi, Əhmədinin “Əsrarnamə”si də klassik məsnəvilər kimi, ənənəvi başlıqla-Allahın, sonuncu peyğəmbərin və dörd xəlifənin (“çaryar”ın) tərifi ilə başlanır və Xitamə adlanan sonluqla bitir. Ümumi həcmi 126 beyt (54 beyt müqəddimədə və 72 beyt Xitamədə) olan bu hissələr, təbii ki, Əhmədinin öz qələminin məhsuludur.

Tərcümənin mətninin əsas hissəsini kiçik həcmli 40 mənzum hekayət təşkil edir ki, bunlarda da tərki-dünyalıq, sufi dünyagörüşü təbliğ olunur. Hekayətlərin bir hisəsinin qəhrə­manları kitabda, sadəcə olaraq “divanə”, “dəli” adları ilə təq­dim edilən sufi dərvişləridir. Daha çox əxlaqi-didaktik məz­mun daşıyan əsərdə Bayəzid Bistami, Cüneyd Bağdadi, Həsən Bəsri, Şeyx Şibli və b. kimi məşhur sufi şeyxləri ilə yanaşı, Nuşirəvan, İskəndər, Mahmud Qəznəvi kimi hökmdarların həyatı ilə bağlı epizodlardan da danışılır.Əhmədi bütün əsər boyu haşiyəyə çıxaraq çağdaşlarına – oxucularına da üz tutaraq onları kitabdakı hekayətlərdən ibrət dərsi almağa, nəfsə uymamağa, ulu Tanrıya bağlılığa çağırır.

Şirazinin “Gülşəni-raz” tərcüməsi kimi, Əhmədinin “Əsrarnamə” tərcüməsinin də əsas qayəsi, məram və məqsədi xalq arasında sufi fikirlərini yaymaq olmuşdur. Məhz buna görə də “Əsrarnamə” tərcüməsi ilk növbədə dilinin sadəliyi və ümumxalq danışıq dilinə yaxınlığı ilə seçilir. Əhmədi tərcümə üzərində işlərkən doğma ana dilinin şifahi xalq yaradıcılığına, canlı ümumxalq danışıq dilinə tez-tez müraciət etmiş, bu zəngin və tükənməz qaynaqdan ustalıqla bəhrələnmişdir. Tər­cümədə canlı danışıq dilindən gələn çox söz və ifadələr, atalar sözləri, sabit söz birləşmələri sıx-sıx işlənmişdir. Məsələn:
Onun ol yaxşulığın unutməzəm,

Ölür olsam, ol qapudan getməzəm...

Çü əkdügin biçərsən danla, ey yar,

Barı cəhd eylə əkmə tüxmi-murdar...

Həm yenə degil ana, ey yüzi gül,

Keçən işi qurdamaq layiq dögül.
Yalnız türk mənşəli sözlərdən ibarət olan birinci beytin ikinci misrası bütövlükdə xalq dilindən gəlmə ifadədir. İkinci nümunədəki “əkdügin biçərsən” deyimi isə “Nə əkərsən, onu biçərsən” atalar sözünün bir qədər qısaldılmış poetik varian­tıdır. Sonuncu beytdəki “keçən işi qurdamaq” ifadəsi də xalq dilindən gəlmədir.

Əhmədinin “Əsrarnamə” tərcüməsinin ümumi həcmi müx­təlif əlyazmalarda 1750-1865 beyt arasındadır. Tərcümə dil­çilik və mətnşünaslıq baxımından geniş təhlil olunmuş (22; 43) və Türkiyədə onun tənqidi mətni nəşr olunmuşdur (63).

Əhmədi Təbrizinin ana dilində yazdığı “Yusif və Züley­xa” adlı orijinal əsəri də vardır. Əhmədi məsnəvi şəklində yazdığı bu əsərini də Ağqoyunlu dövlətində əmirül-üməra olmuş Xəlilullaha ithaf etmişdir.Məsnəvinin Türkiyədəki Mərmərə Universitetinin Fənn-Ədəbiyyat fakültəsi kitabxana­sında saxlanılan yeganə əlyazma nüsxəsində əsərin Təbriz şəhərində əlli yeddi gündə tamamlanması və 4035 beytdən ibarət olması göstərilir (63;IX-X). Əhmədi Təbrizinin bu əsərinin mövcud əlyazması naqisdir: cəmi 2990 beytdən iba­rətdir və indiyədək çap olunmamışdır.

XVI yüzillikdə Azərbaycanda tərcümə sənəti daha geniş inkişaf etmişdir. Əvvəlki əsrlə müqayisədə bu yüzilliyə aid tərcümə nümunələri sayca çoxluğu ilə yanaşı, mövzu və forma rəngarəngliyi, janr müxtəlifliyi ilə də seçilir.

XVI yüzilliyin poetik tərcümələri sırasında Məhəmməd Füzulinin qüdrətli qələmindən çıxmış “Hədisi - ərbəin” (“Qırx hədis”) tərcüməsi xüsusi yer tutur. Qeyd edək ki, Məhəmməd peyğəmbərin (s) mübarək kəlamlarını və o həzrə­tin bənzərsiz, müqəddəs həyatı, əməlləri ilə bağlı rəvayətləri özündə birləşdirən hədislər (lüğəvi anlamı “yeni söz”, “yeni xəbər” deməkdir) islam dininin, müsəlman hüqu­qunun ən mötəbər qaynaqlarından biri sayılmaqla yanaşı, eyni zamanda müsəlman Şərq ədəbiyyatının inkişafı və zənginləş­məsində müstəsna rol oynamış mövzulardan biridir. Peyğəm­bərimizin (s.) hədisləri içərisində qırxı daha çox məşhur olmuş və bu mövzuda çoxsaylı əsərlər yazılmışdır. İlk öncə ərəb dilində yaranan qırx hədislərin sonralar fars və türk dillərində də bir sıra nümunələri ortaya çıxmışdır. Orta yüzilliklərdə təkcə müxtəlif türk dillərində qələmə alınmış “Hədisi-ərbəin”lərin (“Qırx hədis”lərin) sayı səksəni aşır (bax: 74;189-190). Bu əsərlər sırasında ən yüksək zirvədə böyük özbək şairi Əlişir Nəvainin (1441-1501) və dahi söz ustadı Məhəmməd Füzu­linin “Hədisi-ərbəin” tərcümələri dayanır.

Füzuli “Hədisi-ərbəin”i fars-tacik ədəbiyyatının görkəm­li nümayəndəsi Əbdürrəhman Caminin (1414-1492) fars dilində qələmə aldığı “Çehel hədis” (“Qırx hədis”) əsərindən dilimizə çevirmişdir. Məlum olduğu kimi, Cami sonuncu islam peyğəmbərinə (s.) aid qırx mötəbər hədisi seçərək, onların hər birinin məzmununu bir qitə şəklində fars dilində nəzmə çəkmişdir (bax: 31). Füzuli də böyük əxlaqi-didaktik məzmun daşıyan Caminin qitələrini ana dilinə çevirmişdir. Füzuli “Hədisi-ərbəin”ə nəsrlə yazdığı kiçik müqəddimədə onun tərcümə səbəbini belə açıqlayır:”... bu qırx hədisi- mötəbərdir, bəlkə qırx daneyi- gövhərdir kim, ustadi- girami Mövlana Əbdürrəhman Cami əleyhirrəhmə intixab edib, farsi mütərcəm etmiş... ümumfeyz üçün tərcümeyi-türki olunur”. Göründüyü kimi, Füzuli burada “gövhər” adlandırdığı hədisləri hamının faydalanması üçün türkcəyə tərcümə etdiyini bildirir.

İslam əxlaqının bir sıra mühüm keyfiyyətlərini özündə əks etdirən, tərbiyəvi-nəsihətamiz fikirlər aşılayan bu qitələrin tərcüməsinə Füzuli böyük məsuliyyətlə yanaşaraq onları yüksək sənətkarlıqla və nisbətən sadə, anlaşıqlı bir dillə doğma ana dilinə çevirmişdir. Füzulinin “Hədisi-ərbəin”tərcüməsi ilə Caminin qitələrinin müqayisəli təhlili göstərir ki, dahi şairimiz tərcümə sənətinə yüksək qiymət verərək farsca qitələrin məzmununu ana dilində əsasən dəqiq şəkildə verməyə çalışmışdır. Bunu Caminin aşağıdakı qitəsi ilə Füzulinin tərcüməsinin müqayisəsində açıq-aşkar görmək olar:

Camidə:



Ey şode məhrəm-e məcales-e raz,

Raz-e hər məclesi əmanət-e tost.

Məkon efşa-ye raz-e hər məcles,

Zanke efşa-ye an xəyanət-e tost.

Füzulidə:



Ey ki hər məclis içrə məhrəmsən,

Səndə məclis sözü əmanətdir.

Etmə ifşayi-razi-hər məclis

Ki, bu sirət böyük xəyanətdir
Göründüyü kimi, Füzulinin tərcüməsi məzmunca Cami­nin qitəsi ilə üst-üstə düşür. Füzulinin burada Caminin işlətdiyi bəzi sözləri: “məclis”, “məhrəm”, “əmanət”, “ifşa”, “xəyanət” tərcümədə də eynilə saxlaması da diqqəti çəkir. Bununla belə, Füzulinin “Hədisi-ərbəin” tərcüməsində elə qitələr də vardır ki, onlar məzmunca Cami qitələrinə yaxın olmalarına baxma­yaraq, sənətkarlıq xüsusiyyətləri baxımından daha üstündür. Bu məsələyə xüsusi diqqət yetirən görkəmli Türkiyə füzulişü­nası Əbdülqadir Qaraxan yazır ki, Füzuli “Hədisi - ərbəin”də öz bənzərsiz sənətkarlığı ilə Camidən daha yüksəkdə dayanır (74,169).

Füzuli nəsrinin zirvəsi sayılan “Hədiqətüs-süəda”ya gəldikdə isə, dahi sənətkarın həyatının ən yetkin dövrünə (1547-ci il) aid olan bu əsəri klassik bədii tərcümələrin ayrıca bir qolunun – sərbəst-yaradıcı tərcümə növünün ən kamil nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Füzuli haqqında ilkin bilgi verən şairin çağdaşı Əhdi Bağdadidən tutmuş sənətkarın yaradıcılığını tədqiq edən araşdırıcıların əksəriyyəti “Hədiqə­tüs-süəda”dan da bəhs edərək onu Hüseyn Vaiz Kaşifinin (öl.1504) “Rövzətüş-şühəda” (“Şəhidlər bağçası”) əsərinin tərcüməsi kimi dəyərləndirmişlər (bax:41, 26-28). Bununla belə, son dövrdə “Hədiqətüs-süəda”nın tərcümə deyil, Füzuli­nin orijinal bir əsəri olması ilə bağlı fikirlər də irəli sürül­müşdür (bax:41,28-36). Bu məsələ istər Ataəmi Mirzəyevin mo­noqrafiyasında (32), istərsə də bu sətirlərin müəllifinin “Hə­di­qətüs-süəda” haqqındakı kitabında (41) geniş işıqlan­dırıldığı üçün onun üzərində ətraflı dayanmağı məqsədəuyğun saymırıq. Bununla belə, qısaca da olsa, bu məsələyə aydınlıq gətirmək istəyirik. Öncə qeyd edək ki, Füzuli “Hədiqətüs-süəda”nın ön sözündə bu kitabını konkret olaraq “Rövzətüş-şühəda”nın tərcüməsi kimi qələmə verməsə də, onun Kaşifinin bu əsəri ilə birbaşa bağlılığını açıq-aşkar bildirir. Dahi söz ustadı “Hədiqətüs-süəda”nın əvvəlində yazır ki, məhərrəm ayında Kərbəla vaqiəsinə matəm tutan türklər ona üz tutaraq “bir məqtəli-türki inşa qılmasını” xahiş edir. Bu xahişi “səadətə qovuşmaq üçün bir xidmət kimi” qəbul edən sənətkar farsca bu mövzuda yazılan ən məşhur əsərin Mövlana Hüseyn Vaizin “Rövzətüş-şühəda” kitabı olduğunu göstərərək yazır: “Mən xaksarın niyyəti oldur ki, əsl təlifdə “Rövzətüş-şühəda”ya iqtida qılub, sayir kütubda olan nükati-qəribələri mümkün olduqca ana əlavə qılam” (17,26). Füzulinin bu qeydindən aydın olur ki, şairin məqsədi “Rövzətüş-şühəda”nı bir model, nümunə götürməklə digər kitablarda Kərbəla müsibəti ilə bağlı olan bilgiləri də ona qoşmaqla ana dilində bir əsər qələmə almaq olmuşdur. Aydınlıq üçün qeyd edək ki, yuxarıdakı cümlədəki “iqtida” sözü “təqlid etmə”, “izləmə”, “birinin yolu ilə getmə” mənasında işlənir. Füzuli əsərin sonunda da on iki imamın tərcümeyi-halı haqqında qısa bilgi verilən hissədə yazır ki, əslində kitabın bu bölməsi əsl mətləbə “münasib degil, amma tətəbböi-məzmuni- “Rövzətüş-şühəda” bu fəslin də kitaba daxil edilməsini zəruri etdi. Beləliklə, Füzuli “Hədiqətüs-süəda”nın sonunda da “Rövzətüş-şühə­da”­nın məzmununu saxladığını, ondan kənara çıxmadığını etiraf edir. Qeyd edək ki, “Hədiqətüs-süəda”nın məzmunu ilə yanaşı, quruluşu, fəsillərin sayı da “Rövzətüş-şühəda” ilə tam üst-üstə düşür. Füzuli bu kitabında dövrünün nüfuzlu din xadimi və yazıçısı olmuş Kaşifinin əsərinin formasını da olduğu kimi saxlamışdır. Belə ki, hər iki əsərdə nəsrlə nəzm növbələşir, epik təhkiyə ilə lirik təqdimat vəhdət təşkil edir. Bundan əlavə əsərin adlarındakı uyarlıq da göz qabağındadır. Bu uyarlıq həm onların səsləşməsində, həm də mənalarında özünü göstə­rir: İstər “hədiqə”, istərsə də “rövzə” sözünün mənası “behişt” deməkdir. Adlardakı ikinci tərəflər də əslində eyni mənanı daşı­yır. İslamda din yolunda canından keçən insan şəhid sayı­lır. Bunu nəzərə alan Kaşifi Kərbəla vaqiəsinin qəhrəmanlarını “şəhidlər” adlandırmışdır. Füzulinin nəzərində isə Kərbəla faciəsinin qəhrəmanları “xoşbəxt”dirlər, çünki onlar din, əqidə yolunda öz canlarından keçiblər, deməli, cənnət əhlidirlər –xoşbəxtdirlər.

“Hədiqətüs-süəda” ilə “Rövzətüş-şühəda”nın mətnləri­nin müqayisəsi də bu iki əsər arasında istər məzmunca, istərsə də quruluşca tam bir uyğunluq və uyarlıq olduğunu açıq-aşkar ortaya qoyur. Onu da qeyd edək ki, “Hədiqətüs-süəda” məzmununa görə klassik sərbəst-yaradıcı tərcümələrə xas olan bütün keyfiyyətləri daşısa da, həqiqətən də, əsəri adi bir tərcümə kimi dəyərləndirmək düzgün olmaz. Səcli nəsrlə qələmə alınmış “Hədiqətüs-süəda” əsərində Füzulinin özünə­məx­susluğu, yəni Füzuli sözünün, Füzuli kəlamının sehri, möcüzəsi, coşqun poetizmi, bənzərsiz sənətkarlıq qüdrəti tam dolğunluğu ilə özünü göstərir. Füzulinin digər əsərləri kimi, “Hədiqətüs-süəda”sı da yüksək sənətkarlığı və bədii keyfiy­yətləri ilə seçilir ki, məhz bu baxımdan da “Rövzətüş-şühə­da”dan fərqlənir və orijinal səciyyə daşıyır.

Füzulinin nəyə görə “Hədiqətüs-süəda”nı tərcümə adlan­dırmamasına gəldikdə isə, fikrimizcə, bu məsələ orta əsrlərdə tərcümə ədəbiyyatına məxsus ənənələrdən, həmin dövrdə tərcümənin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən, özəl keyfiy­yətlərin­dən qaynaqlanır. Yuxarıda qeyd etdiymiz kimi, Əhmədi “Əsrarnamə”ni tərcümə adlandırsa da, özünü “nazim” kimi qələmə verir. Qeyd edək ki, bu ənənə hətta XIX əsr tərcümə ədəbiyyatında da özünü göstərir. Məsələn, XIX yüzilliyin görkəmli alimi, maarifçi şairi və yazıçısı Abbasqulu ağa Bakıxanov (1794-1847) Kərbəla vaqiəsinə həsr etdiyi “Riya­zül-qüds” (“Müqəddəs bağ”) əsərinin ön sözündə onu Məhəm­məd Bağır Məclisinin (1627-1699) “Cəlaül-üyun” (“Gözlərin parlaqlığı”) kitabından tərcümə etdiyini bildirir. Bu iki əsərin mətnlərinin müqayisəsi də “Riyazül-qüds”ün, həqiqətən də, “Cəlaül-üyun”dan ixtisar şəklində, eyni zamanda sərbəst-yaradıcı biçimdə tərcümə olunduğunu göstərir (bax: 39,45-90). Bununla belə, Abbasqulu ağa Bakıxanov məşhur “Gülüstani-İrəm” əsərində “Riyazül-qüds”ü özünün orijinal bir əsəri kimi təqdim edir (93,206). Bütün bunlar açıq-aşkar şəkildə sübut edir ki, orta əsrlərdə tərcümə sənətinin müasir tərcümə anlayışından ciddi şəkildə fərqlənən özünəməxsus keyfiyyət­ləri, özəl ənənələri olmuşdur. Məhz buna görə də klassik tərcümə ədəbiyyatı nümunələrini araşdırarkən bu mühüm amil nəzərə alınmalı və onlara bu müstəvidə, bu meyarlar çərçivə­sində yanaşılmalıdır.

XVI yüzilliyə aid daha bir Azərbaycan tərcümə əsəri qırx hədis mövzusundadır. Bu, Həzini adlı şair-mütərcimin son zamanlarda aşkara çıxarılmış “Hədisi-ərbəin” tərcümə­sidir. Əhmədi Təbrizi kimi, Həzini haqqında da təzkirələrdə və orta əsrlərə aid digər mənbələrdə heç bir məlumata rast gəlmirik. Son zamanlarda ilk dəfə nəşrə hazırladığımız Həzi­ni­nin “Hədisi-ərbəin” tərcüməsi (45) əlyazma şəklində geniş yayılmamışdır: tərcümənin cəmi iki əlyazması Türkiyə kitab­xanalarında (bax:75, 61-63), biri isə Bakıda – AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır (149). Qeyd edək ki, tərcümənin Bakı nüsxəsi son vaxtlaradək Əhmədi Təbriziyə aid edilirdi (bax: 15,156). Buna səbəb əl­yaz­manın mövcud son vərəqində Əhmədinin “Əsrar­namə”si­nin son səkkiz beytinin yazılmasıdır. Əlyazmanın diq­qətlə öyrənilməsi göstərdi ki, son vərəq istisna olmaqla, onun əsas hissəsində Həzininin “Hədisi-ərbəin” tərcüməsi yazıl­mış­dır. Əlyazmanın əvvəlində tərcümənin adı belə göstərilir:


Araya gəldi “Hədisi-ərbəin”,

Bir neçə söz nəql olundı, ey əmin.
Əlyazmada özünü yalnız Həzini kimi təqdim edən şair-mütərcim əsərinin tərcümə olmasını, eləcə də onun həcmini və tamamlanma tarixini də qeyd edir:
Bu Həzini bir kəminə xaksar,

Əhli-elm ayağı altında qübar.

Çün “Hədisi-ərbəin”i bən qərib

Türki qıldım tərcümə uş dil verib,

Taqətimcə səy edib nəzm eylədüm,

Uş şikəstə-xəstə bunu söylədüm...

Üç bin oldu həm səkkiz yüz beyt bu,

Həqqə irişdi biəvni-fərdi-hu.

Mustafanun hicrətindən, ey hümam,

Kim doqquz yüz otuz il keçdi təmam,

Nəzmə gəldi çün təmam oldu kitab

Pəs, dedim vallahu aləm-bis-səvab...

Bu Həzini acizi rədd eyləmə,

Yoluna əmalını sədd eyləmə.
Göründüyü kimi, Həzini bu misralarda “Hədisi-ərbəin” tərcüməsinin 2800 beytdən ibarət olduğunu və onu hicri tarixi ilə 930-cu (miladi 1524-cü) ildə tamamladığını bildirir. Tərcümənin orijinalına gəldikdə isə, bu, Məhəmməd bin Əbu Bəkr Üsturinin ərəb dilində nəsrlə yazdığı “Hədisi-ərbəin şərhi adlı əsəridir. Həzini həmin əsəri nəzmlə məsnəvi şəklində tərcümə etmişdir.

Həzininin “Hədisi -ərbəin” tərcüməsini eyni mövzuda qələmə alınmış digər əsərlərdən fərqləndirən başlıca cəhət budur ki, burada əvvəlcə hədisin özü (ərəb dilində) qeyd olunur, sonra isə onun məzmununa uyğun bir və ya iki mən­zum hekayət nümunə olaraq verilir. Yüksək əxlaqi-tərbiyəvi fikirlər aşılayan bu hekayətlərin böyük bir hissəsi Məhəmməd peyğəmbərin (s.) həyatı ilə bağlı hadisələr üzərində qurulmuş­dur. Hekayətlərin bir qismində isə həzrət Fatimə (ə.), imam Əli (ə.), xəlifə Ömər (ə.) və məşhur övliyaların həyatından danışılır.

“Hədisi -ərbəin” tərcüməsi də bu mövzuda yazılan digər əsərlər kimi əxlaqi-didaktik məzmunludur və nəsihət səciyyəsi daşıyır. Əsərin dil-üslub xüsusiyyətlərinə gəldikdə isə, Həzini­nin tərcüməsi də orta yüzilliklərə aid digər poetik tərcümə örnəkləri kimi ümumxalq danışıq üslubunda, sadə və anlaşıqlı bir dildə qələmə alınmışdır. Bunu tərcümədən verdiyimiz aşağıdakı nümunədə aydın görmək olar:
Bir hekayət dinlə imdi, ey ulu,

Kim içi dürlü nəsihətdir qamu.

Ol əkabirdən birisi kim adı

Kim, Mübarək oğlu Abdullah idi.

Gördi bazar içrə bir gün ol əmin

Bir kişi bir at satar, ey mərdi-din.

Dedi: Hər kim versə qırx dirhəm bana,

Mən bu atı verürəm, əlbət, ana.

Pəs, buna İbn Mübarək söylədi.

Nişə satarsan munu ucuz dedi?

Ol kişi aydır: Munun çox eybi var,

Söyləyim bir-bir eşitgil aşikar.

Dedi: Eybin söylə munun dinləyim

Kim, hekayət necədurur anlayım.

Dedi: Gər düşmən ilə cəng eyliyəm,

Mən anı qovmağa ahəng eyliyəm,

İncə durar, xəsm qurtulub qaçar,

Muncılayın yerdə çox qanım içər.

Ya ədudən qaçmağa qılsam tələb,

Dayanıb durar yerində bisəbəb.

Ta mana düşmən irişib, zərb edər,

Pəs, munnan kişi necə hərb edər?

Bir ulu eybi dəxi budur yenə,

Gər kişi busuya girib gizlənə,

Oxranır, kişnər, ün eylər biməhəl,

Onda vardır munca bu kari-dəğəl...
Tərcümənin dilçilik baxımından araşdırılması bu yazılı abidənin ədəbi dil tarixi üçün zəngin bir qaynaq olduğunu və bir sıra qədim və nadir türk mənşəli sözlərin məhz onun dilində qorunub saxlandığını üzə çıxardı (bax:45, 53-126).

XVI yüzilliyin poetik tərcümələrindən biri də Məqsudi təxəllüslü şair-mütərcimin qələmindən çıxan “Möcüznamə” tərcüməsidir. Təzkirələr və orta əsr qaynaqları nə Məqsudi, nə də onun “Möcüznamə” tərcüməsi haqqında heç bir məlumat vermir. Tərcümənin cəmi iki əlyazması Bakıda – Azərbaycan MEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır (159;160).

XVIII əsrdə hazırlanmış hər iki əlyazmada mütərcimin adı yalnız Məqsudi kimi göstərilir. Əlyazmanın sonundakı bir qeyddən aydın olur ki,tərcümə 6150 beytdən ibarətdir və hicri 921-ci (miladi 1515-ci) ildə tamamlanmışdır:
Altı min yüz əlli beyt oldı təmam,

Toqquz yüz yigirmi birdə vəssəlam.
Tərcümənin əlyazmalarında kitabın adı “Möcüznamə” kimi qeyd olunur və onun fars dilindən tərcümə edildiyi göstərilir. Kitabın məzmunundan aydın olur ki, bu tərcümə əsəri Məhəmməd peyğəmbərin (s.) möcüzələri, imam Əli (ə.) və digər müqəddəs islam şəxsiyyətlərinin həyatı ilə bağlı qəribə və möcüzəli hadisələrdən bəhs etdiyi üçün mütərcim onu “Möcüznamə” adlandırmışdır.

Məsnəvi şəklində qələmə alınmış “Möcüznamə” forma və məzmun xüsusiyyətlərinə görə bir tərəfdən Əhmədi Təbri­zinin “Əsrarnamə”sini, digər tərəfdən isə Həzininin “Hədisi-ərbəin” tərcüməsini yada salır. Belə ki, Məqsudinin “Möcüz­namə”si də sözügedən əsərlər kimi mənzum hekayət­lər toplusudur. Maraqlıdır ki, Məqsudi “Möcüznamə”nin tərcümə əsəri olduğunu açıq-aşkar qeyd etsə də, heç bir yerdə onun farsca orijinalının adını çəkmir. Görünür, Məqsudi də sələfi Əhmədi Təbrizi kimi öz tərcümə kitabını Fəridəddin Əttarın və ya başqa farsdilli müəlliflərin müxtəlif əsərlərindən seçmə yolu ilə ana dilinə çevirərək kitab şəklində tərtib etmiş və ona “Möcüznamə” adını vermişdir. Orta yüzilliklərin digər tərcü­mə örnəkləri kimi, “Möcüznamə” də ümumxalq danışıq üslu­bun­da qələmə alınmışdır. Maraqlıdır ki, “Möcüznamə” məz­mun və dil xüsusiyyətlərinə görə “Əsrarnamə”yə çox yaxın ol­du­ğu üçün katiblər Əhmədi Təbrizinin sözügedən tərcümə kitabında olan bəzi beytləri səhvən burada da vermişlər (40, 47).

Məqsudinin “ Möcüznamə” tərcüməsi orta yüzilliklərin Azərbaycan poetik tərcümələri sırasında həcminə görə ən böyükdür. Dil tarixi üçün zəngin qaynaq olan “Möcüznamə” indiyədək ayrıca olaraq nə araşdırılmış, nə də nəşr edilmişdir.

XVI yüzillikdə Azərbaycanda nəsr tərcümələri də geniş yayılmışdır. Məlum olduğu kimi, milli Azərbaycan bədii nəsri nəzmə nisbətən az inkişaf etmiş və nisbətən sonralar yaran­mışdır.Bundan əlavə qafiyə və əruz vəzninin tələblərinə görə müəyyən məhdudiyyətlərlə üzləşən nəzmlə müqayisədə nəsrdə dilin ifadə vasitələri tam sərbəstlik qazanır və onun üçün geniş meydan açılır. Bu baxımdan XVI yüzilliyə aid Azərbaycan nəsr tərcümələri istər milli bədii nəsr tariximizin, istərsə də ədəbi dil tarixinin hərtərəfli araşdırılması üçün əvəzedilməz də­yərli qaynaqlardır. Bu dövrə aid nəsr tərcümələrindən biri ərəb dilindən, üçü isə farscadan dilimizə çevrilmişdir.




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa