«Milliy istiqlol Foyasi» fanining maqsad va vazifalari



Download 1.01 Mb.
bet19/20
Sana11.01.2017
Hajmi1.01 Mb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   20

Tayanch iboralar

Siyosiy demokratiya - jamiyat siyosiy tizimini xalqqa yaqinlashtirish, siyosiy adolatsizliklarning oldini olish. Ijtimoiy demokratiya - bugungi davr demokratiyani islohotlar jarayoniga aylantirish. Sharqona demokratiya - urf-odat, qadriyatlarga asoslangan o‘ziga xos demokratiya. Milliy g‘oya - har bir shaxs va butun jamiyatga tegishli g‘oya. Milliy tarbiya - o‘zlikni asrab-avaylash va saqlab qolish, demokratiya xususiyatlarini namoyon etish turi. Ijtimoiy hamkorlik - turli millat, irq va dinga mansub kishilar va guruhlarning umumiy maqsad yo‘lidagi hamjihatligi. Millatlararo totuvlik - muayyan hudud, davlatda turli millat vakillarining hamjihat, hamkorlikda faoliyat yuritishi. Tolerantlik - diniy bag‘rikenglik. Polietnik davlat - ko‘p elatli davlat. Monoetnik davlat - bir millatli davlat.
Muhokama uchun savollar

1. Demokratik rivojlanishda milliy mustaqillik g‘oyasini izohlab bering?

2. «Osiyocha ishlab chiqarish uslubi» nazariyasi qanday nazariya edi?

3. Demokratiyaning qanday shakllarini bilasiz?

4. Demokratiyani belgilovchi uch mezonni izohlang?

5. Xudbinlikning ijobiy va salbiy jihatlarini bayon eting?

6. Begonalashuv nima va uning qanday ko‘rinishlari bor?

7. Milliy tarbiyaning qanday bosh maqsadlari mavjud?

8. «Millatlararo totuvlik», «milliy va diniy bag‘rikenglik» tushunchalarining ma'no-mazmunini bayon eting?

9. «Agressiv milatchilik»ning qanday ko‘rinishlari mavjud?

10. «Xalqlar va millatlarni yaqinlashtirish» g‘oyasi nima uchun o‘zini oqlamadi?

11. Prezident Islom Karimov asarlarida millatlararo totuvlik, milliy va diniy bag‘rikenglik qanday yoritilgan?

12. Qanday davlatlarga polietnik va monoetnik davlatlar deymiz?

13. Til - millat ruhiyatining ifodasi ekanligini izohlab bering?



9-MAVZU: MILLIY G‘OYa VA YoShLAR. MILLIY

G‘URUR VA OR-NOMUS
Ma'ruza rejasi:

1. Milliy g‘oya va yoshlar.

2. Yoshlar ma'naviyatiga yot tahdidlar va unga qarshi milliy g‘oyaviy tarbiya vositalari.

3. Yoshlarda milliy g‘urur, milliy or nomus va milliy iftixor fazilatlarini shakllantirish.


1. Milliy g‘oya va yoshlar

1) Har qanday millatning taraqqiyoti jamiyatdagi yoshlar qatlamining milliy g‘oya va qadriyatlarga munosabati, uning yoshlar ongiga qanday ta'sir etayotganligiga hamda amaliy faoliyatlariga qanday tarzda tayanishlariga bog‘liq. Yoshlar respublikamiz aholisining yarmidan ko‘pini tashkil etadi. Shuningdek, yoshlarning milliy g‘oyani anglashi, ishonch va e'tiqodiga aylanishi, qanday yangi qadriyatlar shakllantarilganligi bilan ham bog‘liq bo‘ladi. Chunki milliy g‘oya birdan, yoshlarni o‘zining ob'ekti sifatida qarasa, ikkinchidan, yoshlar milliy g‘oyaning ilg‘or rivojlantiruvchilari va kelajak avlodga yetkazuvchilari hisoblanadilar.



Uchinchidan, yoshlar qanchalik milliy g‘oya bilan qurollangan va uni anglab olgan bo‘lsa, jamiyat shunchalik taraqqiyotga erishadi. Bu holat milliy g‘oya va yoshlarning o‘zaro bog‘liqligini belgilaydi. Boshqacha aytganda, milliy g‘oya qanchalik mazmunli, har bir kishining uzoqqa mo‘ljallangan maqsad va manfaatlari, pirovardida esa, millatning istiqbolini belgilashga xizmat qiladigan bo‘lsa, uni yoshlar shunchalik tez qabul qiladi va unga nisbatan o‘zining ijobiy munosabati shakllanadi. Demak, jamiyat milliy mafkura orqali yoshlarga qanday g‘oya va fikrlarni taklif etsa, shunga mos ravishda g‘oyaviy jihatdan chiniqqan, vatanparvar, zamonaviy bilmlarni egallagan yoshlarga ega bo‘ladi.

Yoshlar jamiyatning shunday ijtimoiy guruhiga mansubki, ular o‘tkir hissiy bilish qobiliyatiga ega bo‘lib, so‘z bilan amaliyotning nomutanosibligi holatlarini kuchliroq sezadilar. Kattalar uchun odatiy bo‘lgan ayrim “adolatsizlik”lar yoshlarning hali to‘liq shakllanmagan ongiga, dunyoqarashiga kuchli ziyon yetkazishi mumkin. Shuning uchun hozirgi unda yoshlar orasida milliy g‘oya, milliy g‘urur va or-nomus bilan bog‘liq ma'naviy-ruhiy holatlar muhim ahamiyatga ega.

Milliy g‘oyaning yoshlarni safarbar etish, ilhomlashtirish, buyuk kelajak sari chorlash uchun ahamiyati, ta'lim va tarbiyada tutgan o‘rni va roli uning hayot haqiqatlariga, real borliqqa, xalq turmushiga qanchalik mos va muvofiqligiga qarab belgilanadi. Milliy g‘oyani shakllantirishda mafkuraviy tarbiyaning ham ahamiyati katta.

Mafkuraviy tarbiya - inson, ijtimoiy guruh, millat, jamiyat dunyoqarashini shakllantirishga, ularni muayyan maqsadlarni ifoda etadigan g‘oyaviy bilimlar bilan qurollantirishga yo‘naltirilgan jarayon. G‘oyalar adolatli va haqqoniy bo‘lsa, ko‘pchilikning talab-ehtiyojlariga mos kelsa, bu sohadagi tarbiya vositalari ta'sirchan, tarbiyachilar esa faol va fidoyi bo‘lsa, g‘oyaviy tarbiyadan ko‘zlangan maqsadga erishiladi. Jamiyat, xalq hali o‘z manfaatlarini anglab yetmagan, o‘z mafkurasini shakllantirib, maqsadlari sari safarbar bo‘lmagan hollarda begona va zararli g‘oyalar ta'siriga tushish ehtimoli ortib boradi. Bu esa g‘oyaviy tarbiyani yo‘lga qo‘yish, sog‘lom mafkura tamoyillarini aholi qalbi va ongiga muttasil singdirishni dolzarb vazifaga aylantiradi.

Mafkuraviy tarbiya jamiyatda, avvalo oila, maktabgacha yoshdagi bolalar muassasalari, maktablar, litsey, kollejlar, oliy o‘quv yurtlari, ommaviy axborot vositalari, jamoat tashkilotlarining birgalikdagi faoliyatni taqozo qiladi. Uzluksiz ta'lim tizimi mafkuraviy tarbiyani olib boruvchi asosiy bo‘g‘indir, zero mafkuraviy maqsadlarni yoshlar ongiga singdirish vazifasi asosan ta'lim roqali amalga oshiriladi.

Milliy g‘urur va or-nomus tuyg‘ularini shakllantirishda xalqning madaniy merosi, milliy qadriyatlari, ulug‘ mutafakkirlarning ibratli hayoti bugungi erishilayotgan yutuqlar muhim ahamiyat kasb etadi. Yosh avlod ongiga milliy istiqlol mafkurasining ijtimoiy adolat haqidagi g‘oyalarini singdirishda Abu Nasr Forobiynig “Fozil odamlar shahri”, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Nizommulkning “Siyosatnoma”, Amur Temur “Tuzuklari”, Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub”nomli mashhur asarlari tarixiy-ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi.

Chunki “Kelajakdagi buyuk davlat, eng birinchi navbatda, bo‘lajak fuqarolarning madaniyati, ma'lumoti va ma'naviyati haqidagi g‘amho‘rlik qilmog‘i zarur. Yosh avlodga ozod va obod Vatanni meros qoldirar ekanmiz, ular mutafakkirlarimizning, davlat rahbarliraning ulug‘ ishlarini davom ettirishlarini niyat qilar ekanmiz, yoshlarning ma'naviy uyg‘oqligiga ahamiyat berishimiz lozim. G‘aflat uyqusidan uyg‘onib, yorqin ko‘z bilan kelajakka nazar tashlaydigan zamon keldi.

Millat taraqqiyoti ma'naviyati va ma'lumoti yuksak bilimli yoshlarga bog‘liq. Aks holda yoshlarning manqurtlik va faqat pulga sajda qiluvchi arzoni ishchi kuchiga aylanib qolish xavfi tug‘iladi.

O‘zbekistonning kelajakdagi buyuk davlat bo‘lishi uchun shart sharoitlar mavjud: buyuk tarix va boy ma'naviy merosimiz bor. Jahonshumul ahamyatga molik bo‘lgan madaniyat va uning vorislari, vatanimizning iqlimi, tabiati, ajoyib yer osti va yer usti boyligimiz behisob.



O‘zbekiston yoshlarining tafakkur tarzi. Endilikda yoshlar o‘zligini anglay boshladi. Qanday zaminda yashayotganimizni his qilish, umuminsoniy qadriyatlarga intilish bilan birga, Sharq falsafasi, o‘zbekona tafakkur nuri barchaning dilidan o‘rin ola boshladi. Milliy an'analarimiz va udumlarimizni tiklash va rivojlantirish tamoyili kuchaydi. Islom dinimizni qadrlash ma'naviyatimizni yangi ma'nolar bilan to‘ldirishga olib keldi. Ulug‘ bobokolonlarimiz madaniy xazinasiga haqiqiy vorislik qila boshladik. Ulardan faxrlanish imkoniyatiga ega bo‘ldik. Yurtimizda yashayotganbarcha millat, elat vakillarining tinch-inoq yashashi uchun sharoit yaratildi.

Inson erkinligi va ozodligini kafolatlovchi O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi qabul qilindi. Qator universitetlar tashkil etilib, o‘quv tizimimizda jahon andozalari, tarbiya yo‘nalishida ma'naviy merosimizning eng ilg‘or va insonparvar tamoyillari asos qilib olindi. Davlat va jamiyat qurilishi masalalarini o‘rganish, yuksak malakali rahbar kadrlar tayyorlash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi davlat va jamiyat qurilishi Akademiyasi tashkil etildi. Vatanimizning Qurolli Kuchlari va xavfsizligini mustahkamlash, fuqorolarning o‘z uyi va ish joylarida tinch-xotirjam bo‘lishlari bo‘yicha chora-tadbirlar belgilandi. Ta'lim tizimimizdagi islohotlar zamonaviy litsey va kollejlar ta'sis qilinishiga olib keldi. Yoshlarning bilim va salohiyatlarini yuksaltirish maqsadida “Ulug‘bek”, “Umid”, “Ustoz”, keyinchalik “Iste'dod” jamg‘armalari tuzildi. O‘zbekiston Respublikasida kadrlar tayyorlashning Milliy dasturi asosida umumiy o‘rta ta'lim, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta'limini tashkil etish chora tadbirlari ishlab chiqildi. Badiiy Akademiyaning tashkil etilishi, Imom Ismoil Buxoriy, Amir Temur, Bobur, Ulug‘bek, Bahouddin Naqshband, al-Farg‘oniy, Moturidiy, Xo‘ja Axror-Vali kabi milliy madaniyatimiz darg‘alariga bag‘ishlangan tantanalar, qurilgan majmualar yangi jamiyatning amalga oshirayotgan real ma'naviy ishlaridir. Ular yangi jamiyatning kuch-qudratidan nishona bo‘libgina qolmay, milliy ong va yangi dunyoqarash shakllanishida, yoshlarda milliy g‘ururni mustahkamlashda juda katta ahamiyat kasb etmoqda.


2. Yoshlar ma'naviyatiga yot tahdidlar va unga qarshi milliy

g‘oyaviy tarbiya vositalari
Mamlakatimizdagi tinchlik va barqarorlik, milly mafkura doirasida uchrashi mumkin bo‘lgan ichki ixtiloflarning oldini oldi va uni keng miqyosda yoshlar qalbiga kirib borishiga imkon yaratdi. Yoshlar ongi va tafakkurida o‘zgarish kuchayar ekan, ular o‘z hayoti va istiqbolini millat hamda mamlakat istiqboli bilan bog‘liq ekanligini chuqur his qila boshlaganini anglatadi. “Dunyoda yoshlar ongi va qalbini egallashga” urinishlar saqlanib qolmoqda. G‘oyaviy tahdid yuzaki qaraganda birdan va bevosita ko‘zga tashlanmasligi mumkin. Shunga binoan, ongni, tafakkurni tahlikaga soluvchi har qanday tahdidlarning oldini olish, ularga yo‘l qo‘ymaslik zarur.

Dunyoviy fuqorolik jamiyatida har kim o‘z ishini qilishi, shug‘ullanishi, shuningdek, “din dinning ishini, davlat davlatning ishini qilishi kerak. Davlat diniy masalalarga aralashmaganidek, din ham davlat ishlariga, siyosiy jarayonlarga aralashmasligi kerak. Agar yoshlarimiz orasida o‘z mamlakatida diniy qadriyatlarning rivoji, ma'naviy yuksalishning jamolini ko‘rishga xayrixohlar bo‘lar ekan, ular, birinchi navbatda, zamon farzandi, milliy g‘oya va milliy mafkura egasi bo‘lgan bilimdon va ma'rifatli inson bo‘lmog‘i lozim. Ular azaliy va abadiy ma'naviy qadriyatlarimizdan uzilmagan holda zamonaviy tafakkur darajasidagi bilim va idrokka ega bo‘lishlari kerak”.

Milliy g‘oya, milliy tafakkur va milliy mafkura yo‘lida yoshlar qanchalik birlashsa, jipslashsa jahon xalqlari ko‘z o‘ngida kuchimiz, mavqyeimiz va o‘rnimiz shunchalik baland ko‘tariladi. Biz boshqa davlatlarga suyanib, boshqa davlatlarni panoh tutib, ularning etagidan ushlab yuradigan davlat, xalq emasmiz, mustaqil siyosat, mustaqil tafakkur va mustaqil harakatlargina doimo boshqalarda hurmat va e'tibor uyg‘otgan. Mutelik, tobelik mevasi har qanday sharoitda millatning rivojlanishiga yo‘l bermaydi.

3)Milliy g‘urur va milliy or-nomus. Milliy g‘urur - shaxs, ijtimoiy guruhning milliy o‘z-o‘zini anglashi asosida shakllanadigan ajdodlari qoldirgan moddiy, ma'naviy merosdan, o‘z xalqining jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi, o‘zga millatlar oldidagi qadr-qimmati, obro‘-etiboridan faxrlanish hissini ifodalovchi tushuncha.

Bu tuyg‘u quyidagi shakllarda namoyon bo‘ladi: millatning yutuqlari, obro‘-e'tibori bilan faxrlanish, uning muammolariga befarq qarab turmaslik; o‘z eliga, millatiga jonkuyar bo‘lish; o‘z millatining moddiy, ma'naviy merosini asrab-avaylash; xalq odatlari, an'analari, qadriyatlarini hurmat qilish, ularni boyitish va takomillashtirish; o‘z millatiga mehr-muhabbatini amaliy faoliyatda namoyon qilish. Mustaqillik kishilar milliy g‘ururini oshirib, uni xalq, Vatan, ajdodlar xotirasi oldidagi ma'suliyatni his qilishdek, mazmun bilan boyitmoqda.

Mustaqillikkacha bo‘lgan tushuncha, tasavvur hamda kechinmalarimizdan bugungi ruhimiz, ma'naviyatimiz naqadar katta farq qilishi hammaga ayon. Buni har kim o‘ziga o‘zi beradigan “Kecha kim edigu, bugun kim bo‘ldik?” degan javobdan anglab olsa bo‘ladi.

Bugun yoshlar mustaqillik tufayli “or”, “andisha”, “nomus”, “vijdon”, “insof”, “g‘urur”, kabi tushunchalarning haqiqiy ma'nosini anglab yetmoqdalar.



Or. Or – bu nomunosib yoki ep ko‘rilmagan ishdan, narsadan hijolat tortish, uyalish, uyat va nomus qilish tuyg‘usidir. Bundan tashqari, o‘z o‘rnida hazar qilish yoki bo‘lmasa, obro‘-e'tibor, faxrlanish ma'nolarini ham bildirishi mumkin.

Andisha. Andisha – bu oqibatini o‘ylab yoki yuz-xotir qilib yuritilgan mulohaza, ehtiyotkorlik hissidir. Andishali odam deganda, oqibatini o‘ylab ish qiladigan, yuz-xotirni biladigan, or-nomusli, sharm-hayoli, iboli insonni tushunamiz. Odatda andishali odam betgachoparlik qilmaydi, farosat bilan ish tutadi.

Nomus. Nomus – bu iffat, bokiralik ma'nolaridan tashqari kishining o‘z mavqyeini saqlash, ulug‘lash va ardoqlash, xijolat tortish tuyg‘ularini, oila va ajdodlar sha'niga dog‘ tushirmaslik ma'nosini ham ifodalaydi. Odatda, nomusli odam ma'naviy qadriyatni moddiy boylikka alishishni o‘ziga ep ko‘rmaydi. Qonun taqiqlay olmagan narsalarni goho nomus taqiqlay oladi, degan naql ham bor xalqimizda.

Vijdon. Vijdon – bu kishining kundalik faoliyati, qilmishi, fe'l-atvori uchun oila, jamoat, jamiyat va Vatan, millat oldida ma'naviy ma'suliyatni his etishdir.

Vijdon tug‘ma hislat deyuvchilar ham bor. Vijdon – kishilarning yashab turgan sharoitga, olgan ta-lim-tarbiyasiga bog‘liq, deb hisoblovchilar ham mavjud. Vijdon ko‘p yoki oz bilimlikka, boy yoki kambag‘al bzlishlikka, oddiylik yoki mashhurlik bilangina bog‘liq emas.



Insof. Insof – bu adolat va vijdon amri bilan ish tutish tuyg‘usi va qobiliyati, ishda, kishilarga munosabatda hallollik, to‘g‘rilik, barobarlik, tenglik, sofdillik va haqiqatgo‘ylikdir. O‘zgani o‘z o‘rniga va shuningdek, o‘z o‘rniga o‘zgani xayolan qo‘yib ko‘rish ham insofga kiradi. To‘q ochni, boy kambag‘alni, baxtli baxtsizni, tolei baland zabunni, omadli omadsizni, sog‘lom bemorni o‘z o‘rniga qo‘yib ko‘rolsa, va aksincha, ham xuddi shunday bo‘lsa, insoflilar safi kengayib boradi.

Insof tushunchasi Sharq falsafasida shunday talqin etiladi. Insof – bu kishining ijtimoiy axloq me'yori nuqtai nazaridan o‘z hulq-odobini tartibga solish va axloqiy baholashidir. Insof vijdonli odamning yoki ma'lum jamoatning jamiyatga yoki boshqa kishilarga nisbatan o‘z xulq-atvori uchun ma'naviy javobgarlik hissidir. Agar kishi biror ishni to‘g‘ri bajarsa, unda ichki qoniqish paydo bo‘ladi, vijdon pok bo‘ladi, atayin noto‘g‘ri bajarsa, insofdan chiqqan bo‘ladi. Insof kishini biror ishni qilishga undasa yoki qilishdan tortsa, bunda u qalb amri tarzida bo‘ladi.

Xullas, insof kishining jamiyat oldida, tevarak-atrofdagi kishilar oldida o‘z xatti-harakati bilan ma'naviy ma'suliyatni his etishning ifodasidir.

G‘urur. Ona tilimiz asrlar bo‘yi xalqimiz tomonidan zargarona sayqal berilib, shunday mukammal qilib yaratilganki, u orqali har qanday ma'no va tushunchalarni, ularning eng nozik va harir jihatlarigacha aniq va tiniq ifodalash mumkin. Ya'ni necha ming yillar davomida xalqimiz ongi to‘lishib boravergan, unda hosil bo‘lgan tushunchalarni o‘z tub so‘zlarimizbilan ham, o‘rnida jahon tallariga oid so‘zlar bilan ham, yangi-yangi so‘zlar yaratish vositasi bilan ham ifodalangan.

Shu tariqa til bisoti boyib kelgan. Tilimizdagi g‘urur, faxr va iftixor so‘zlarini olib ko‘raylik. Bular bir-biriga yaqin ma'nolarni anglatsa-da, ayni bir paytda, bir-biridan muayyan darajada farqlanuvchi tushunchalarni ham bildiradi.



Shaxs g‘ururi – bu faxrdir. Har bir shaxs o‘zining yutuqlaridan mamnuniyat hissini tuyadi. Ota-ona qobil farzandlaridan, ustoz iste'dodli shogirdidan, yozuvchi yaxshi asaridan, bog‘bon so‘lim bog‘idan, millat o‘z merosi, ist'edodli farzandlari bilan faxrlanadi va hokozo.

Inson o‘z kuchiga ishongan va bu bilan faxrlana olgan taqdiridagina biror narsaga erisha oladi. O‘z qadr-qimmatini anglash aqlli odamni yanada kamtarin, yanada sabotli qiladi. Kishi uchun o‘z qobiliyatidan ortiq darajada g‘ururlanishi ham, o‘z-o‘zini yerga urishi ham yaramaydi. O‘z-o‘zligicha qola bilgan odamning g‘ururi bus-butindir.

O‘ziga ortiqcha bino qo‘ymoq, gerdaymoq, kekkaymoq, dimog‘dorlik – bular takabburlik kiradi.

Milliy birdamlik tuyg‘usi milliy ongning negizidir. Milliy birdamlik yetuk va mukammal ma'naviy fazilat sifatida, milliy ongi rivojlangan millatlarda to‘laroq namoyon bo‘ladi. Mahalliychilik va guruhbozliklar milliy birdamlik hissiyotining kuchsizlanishiga olib keladi. Milliy iftixor millat ma'naviy kamolotining barcha jihatlarini, merosi va bugungi qadriyatlarini o‘z ichiga oladi.

Xulosa qilib aytganda, imonli odam risoladagi fuqarodir. Bu O‘zbekiston respublikasining Konstitutsiyasiga, Parlamentimiz tomonidan qabul qilingan fuqarolikka doir qonun-qoidalarga ham mos keladi. Biz kelajagimiz taqdirini ana shunday fidoyi insonlar, o‘z ehtiyojlarini tafakkur tarozusida, imon ko‘zgusidaidrok etadigan, nafs balosidan forig‘ yoshlar qo‘liga topshirishimiz lozim. Bu yoshlar har qancha g‘ururlansa, faxrlansa arziydigan tarixi va qadriyatlari bor xalqga, millatga, Vataniga xizmat qilishni o‘zlarining burchi deb qarashlari, shunday e'tiqodga ega bo‘lishlari zarur. Shuning uchun yoshlarimizda milliy g‘ururni tarbiyalash ishlarini har kuni va muntazam olib borish ular ma'naviyati yuksalishining garovidir. Yoshlarimizning har biri milliy g‘urur va milliy iftixor tuyg‘ularini o‘zlari ham shakllantira oladilar.

Milliy g‘urur, avvalambor, har bir millat vakilining o‘z xalqi tarixini, ma'naviy, axloqiy qadriyatlari, istiqbolini bilishi va qadrlashi, shu bilan birgalikda, boshqa xalqlar va millatlarning ham milliy qadr-qimmatini, udumlari, tarixi, adabiyoti, san'ati va madaniyatini adolatli ravishda himoya qilish, chuqur his etish va o‘rganish, hurmat qilish bilan bog‘liq faxrlanish tuyg‘usi bo‘lgan millatning insoniy fazilatidir.

Milliy g‘urur yoshlarni o‘z kuchi, qobiliyati va iste'dodini milliy va umuminsoniy manfaatlar yo‘lida safarbar qilishga chaqiradi. O‘zbek xalqining yuksak milliy qadr-qimmati, or-nomusi va shon-sharafi uning o‘ta mehribonligi va sof vijdonligiga asoslangandir.

Jumladan, o‘zbeklar diyonat, or-nomus, sharm-hayoni ijtimoiy hayotning hamma jabhalarida muhim fazilat deb qabul qilishgan. Shunday xislatlarga egalarki, ba'zan bu faqat”o‘zbekona fazilat” deb yuritiladi. Milliy iftixor tuyg‘usining yana bir jihati shundaki, u yoshlarning, eng avvalo, qaysidir millatga mansubligi, uning keng imkoniyatlaridan quvona olish fazilatigina emas, balki yashab turgan zaminga, fuqaroligiga daxldor bo‘lgan mamlakatga munosabat belgisi hamdir. Milliy iftixori kuchli bo‘lgan yoshlar o‘z mamlakati bilan faxrlana oladi va uning taqdiriga befarq qaray olmaydi. Demak, bunday xalq o‘z istiqbolini chuqurroq anglaydi va unga sidqidildan xizmat qiladi.

Milliy g‘urur, milliy o‘z-o‘zini anglash mazmun va mohiyat jihatidan o‘zaro aloqadorlikda bo‘lib, bir-birini boyitadi, to‘ldiradi, biri ikkinchisiz mavjud bo‘lmaydi.

“Biz sharq farzandi ekanligimizdan, o‘zimizning urf-odatlirimizdan faxrlanamiz. Milliy qadriyatlarimizni asrash va hyech qachon unutmaslik haqida ota-bobolarimizdan tarbiya olganmiz. Endi esa buni bolalarimizga ham o‘rgatayapmiz”.

O‘tmishini bilmagan va e'zozlamagan xalqning kelajagi yo‘q. O‘tmish bizlar uchun ham, boshqa xalqlar uchun ham allaqachon qaytmas bo‘lib ketgan, ko‘z o‘ngimizdan olislashgan, tarix mulkiga aylangan davrdangina iborat emas, balki ahamiyati hyech qachon yo‘qolmaydigan tag zamin, o‘q ildizimizdir. O‘tmish bizning tayanch nuqtamiz ekaniga shubha yo‘q. Agar ana shu tayanch nuqtaga, ma'naviy poydevorga suyanmasak, o‘tmishimizdan kuch-quvvat, ruhiy-ma'naviy ozuqa olmasak, olg‘a tomon rivojlana olmaymiz.



Tayanch iboralar:

Mafkuraviy tarbiya - inson, ijtimoiy guruh, millat, jamiyat dunyoqarashini shakllantirib g‘oyaviy bilimlarini oshirish. Kosmopolitizm – dunyo fuqaroligi, o‘zini butun dunyoga mansubligini teran anglash g‘oyasi. Kommunizm – chiqarish vositalariga umumiy mulkchilik shaklini targ‘ib qilgan sinfsiz ijtimoiy tuzum haqidagi ta'limot. Milliy g‘ururi – shaxs, ijtimoiy guruhning o‘z-o‘zini anglashidagi moddiy va ma'naviy merosidan faxrlanish tuyg‘usi. Andisha – oqibatni o‘ylab, yuz- xotir qilib yuritilgan mulohaza.

Muhokama uchun savollar

1. Milliy g‘oya va yoshlarning o‘zaro bog‘liqligini bayon eting?

2. Yoshlarni milliy qadriyatlarga qanday yo‘llar bilan to‘g‘ri yo‘naltirish mumkin?

3. Milliy g‘oyada qadriyatlarning yoshlarni tarbiyalashdagi o‘rni qanday?

4. O‘zbekiston yoshlarining milliy tafakkur tarzini tushuntirib bering?

5. Prezident Islom Karimov asarlarida yoshlarni g‘oyaviy tarbiyalash masalasi qanday yoritilgan?



10-MAVZU: MILLIY ISTIQLOL FOYaSINING INSON ONGI VA QALBIGA SINGIShI: YaNGIChA USLUBLAR, YoNDAShUVLAR

VA TeXNOLOGIYaLAR
Ma'ruza rejasi:

1. Milliy istiqlol g‘oyasini inson ongi va qalbiga yangicha singdirish uslub va yo‘nalishlari.

2. Aholi turli qatlamlarini g‘oyaviy qurollantirish omillari, yondashuvlar va ijtimoiy reklamalar.

3. Ommaviy axborot vositalari, g‘oyaviy ta'sir ko‘rsatish texnologiyalari asosidagi yondashuvlar hamda milliy-madaniy merosni o‘rganish.

4. Mafkuraviy tarbiya ishini samarali tashkil etish imkoniyatlari hamda haqiqat mezoni asosida baholash tamoyillari.
1. Milliy istiqlol g‘oyasini inson ongi va qalbiga yangicha

singdirish uslub va yo‘nalishlari

XXI asr axborot asri, axborot texnologiyalari asri bo‘lib kirib keldi. Ana shu asrda keng qamrovli va jadal sur'atlarda tarqalayotgan informatsiyalar insonning istaklarini, qarashlarini o‘zgartirishi, fikriga ta'sir qilishi mumkin. «Eng asosiy narsani ko‘z bilan ilg‘ab bo‘lmaydi» degan qudratli targ‘ibot kuchlari kishini hamma yerda va har kuni qurshab turadi. Endilikda xilma-xil usullarda olib borilayotgan mafkuraviy targ‘ibot va tashviqotning asosiy ob'ekti, maqsadi inson qalbi va ongi uchun kurash maydoniga qaratilmoqda. Bu kuchlarning maqsadi - insonni nimagadir ishontirish, nimagandir undash, nimagadir og‘dirish. Zero, “Ma'naviyg‘ma'rifiy va mafkuraviy targ‘ibot ishlari hyech qachon hozirgidek dolzarb vazifaga aylanmagan. Ma'naviy islohotlardavlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lgani, mafkuraviy tahdid va axborot hurujlar ko‘payib borayotgani, odamlar ongi va qalbini egallash yo‘lidagi kurash jarayonlari kuchaygani uchun hayotning barcha jabhalari, ishlab chiqarishning hamma sohalari, aholining hamma qatlamlari orasida ma'naviy-ma'rifiy va mafkuraviy sohada hisoblandi»58.

Demakki, g‘oya faqat inson qalbini egallagan, ma'naviy-ruhiy holatining uzviy qismiga aylangan taqdirdagina harakatga da'vat etuvchi, rag‘batlantiruvchi kuchga, faoliyat dasturiga aylanadi. Shuning uchun ham, bugungi kunda mafkuraviy kurashning bosh maqsadi inson qalbini zabt etish orqali uning ongini egallash bo‘lib qolmoqda59.

Milliy istiqlol g‘oyasini O‘zbekistonning mustaqil taraqqiyot strate-giyasini, o‘zbek xalqining buyuk davlat barpo etish borasidagi maqsad-muddaolarini hisobga olgan holda, yoshlar qalbi va ongiga singdirishning muayyan tizimi va ustuvor yo‘nalishlari mavjud. Bunda jamiyat hayotining barcha sohalarini qamrab olish, ta'lim-tarbiya, targ‘ibot va tashviqotning samarali usul va vositalaridan oqilona foydalanishni taqozo etiladi.

Milliy istiqlol g‘oyasini yoshlar ongiga singdirishda har bir ota-ona o‘z farzandining maktabgacha tarbiyasi, uning keyingi taraqqiyot davrida qanchalik ahamiyat kasb etishi, bu davr uzluksiz ta'lim va tarbiyaning muhim bosqichi ekanini anglab yetishi nihoyatda muhim. Bunda oilaning ta'lim muassasalari tizimiga izchil uyg‘unlashuviga erishish zarur. Bu davrdagi barcha bevosita ta'lim beruvchi muassasalar (maktablar, litsey, kasb-hunar kollej-lari, oliy o‘quv yurtlari) mafkuraviy tarbiyaning asosiy o‘choqlaridir. Ularning barchasida amalga oshiriladigan mafkuraviy ta'lim jarayonida, barcha o‘quv qo‘llanmalari va darsliklar, qo‘shimcha adabiyotlarda quyidagi omillar ustuvor ahamiyat kasb etishi lozim:

- Vatan tuyg‘usini shakllantirish;

- ona tilimizga muhabbat uyg‘otish;

- milliy qadriyatlarga hurmatni kuchaytirish;

- ezgulik timsoli bo‘lgan ayolni ulug‘lash;

- oilaning vatanparvarlik hissini tarbiyalashdagi rolini ko‘rsatish;

- mahallaning demokratiya darsxonasi va o‘z-o‘zini boshqarish maktabi ekanini tushuntirish va hokazo.

Milliy istiqlol g‘oyasini inson ongi va qalbiga singdirish targ‘ibot-tashviqot orqali amalga oshiriladi.



Targ‘ibot-tashviqotdan maqsad - bilim orttirish emas, balki kishini biror harakatga undashdan iborat. Milliy istiqlol g‘oyasini halq qalbi va ongiga singdirish muayyan texnologiya asosida olib borilganida tadbirlarning ketma-ketligi, miqyosi va me'yori, davomiyligi va tamoyillari singari jihatlar qamrab olinadi.

O‘zbekistonda mafkuraviy jarayonlarni tashkil etishning ustuvor yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:

1) belgilangan tadbirlarning yuqori darajada uyushqoqlik bilan o‘tkazilishini ta'minlash;

2) milliy istiqlol g‘oyasining targ‘ibot sifatini muntazam oshirib borish;

3) davr talablaridan kelib chiqqan holda mafkuraviy ishlarni tashkil etishning yangi, samarali yo‘larini izlash;

4) bu sohada eski uslublarning mutlaqlashtirilishiga, andozalash-tirishga yo‘l qo‘ymaslik;

5) mafkuraviy jarayonlarni tashkil etishda ijtimoiy muhitni hisobga olish;

6) mafkuraviy jarayonlarni tashkil etishda uchraydigan rasmiyatchilik va majlisbozlik ko‘rinishlariga barham berish;

7) mafkuraviy faoliyatning qanchalik samarali olib borilayotganini bilish maqsadida uning monitoringini tashkil etish.

Milliy g‘oya, mafkuraning targ‘ibot-tashviqotini tashkil etishda quyidagi tashkiliy tamoyillarga amal qilish maqsadga muvofiq:

1. Uzluksizlik (milliy mafkurani yoshlarga singdirib borishni beshikdan boshlash kerak, sodda shaklda).

2. Keng qamrovlilik (jamiyat barcha a'zolariga g‘oyalar xilma-xilligi asosida mafkurani singdirish)

3. Bosqichma-bosqichlilik (oila-bog‘cha-maktab-kollej, litsey, oliy o‘quv yurtlari asosida).

4. Ketma-ketlik (har bir bosqich uchun insonga xizmat qiladigan qadriyatlar asosida)

5. Faollik (ko‘proq interaktiv usullardan foydalanish).

6. Ish bilan so‘z birligi (nazariya va amaliyot birligi).

7. Shaxsiy ibrat (targ‘ibot qiluvchining o‘zi shaxsiy hayotda ibrat bo‘lishi).

8. Hayotiylik (yutuqlar bilan birga kamchiliklarni ham ko‘rsatish).

9. Ilg‘or targ‘ibot-tashviqot texnologiyalaridan foydalanish.

10. Me'yoriylik (balandparvoz, rasmiyatchilik, takrorlanishlarga ko‘p ham yo‘l qo‘ymaslik).



Milliy istiqlol g‘oyasini yoshlar ongiga singdirishning noan'anaviy quyidagi usullaridan foydalanish ham zarur:

1) Aqliy hujum.

2) Bahs -munozara (debat).

3) Guruhlarga bo‘linib ishlash.

4) Juft bo‘lib ishlash.

5) Zanjir mashqi.

6) Ijodiy ish.

7) Intervyu.

8) Intilish.

9) Interfaol.

10) Yo‘naltirish.

11) Muzyorar.

12) Suratli diktant.

13) Chigil yozdi.

14) Musobaqa-tanlov darslari.

15) Mujassamlashgan darslar.

16) Baholash va qiyoslash darsi.

Milliy istiqlol g‘oyasi va milliy mafkurani targ‘ib qilishda quyidagi tarbiyaviy tamoyil, uslub (metodlar)larga e'tibor berish kerak:

1) Tushuntirishda va bayon etishda oddiylik va lo‘ndalik.

2) Talab va taklifni doimiy nazorat ostiga olish.

3) Ongga ta'sir ko‘rsatishning yangi texnologiyalarini ishlab chiqish.60

4) Ziyolilar mavqyeini oshirish, ularga e'tibor va imkoniyat yaratish.

5) Turli bilimlarni egallashga bo‘lgan ishtiyoqni qo‘llab-quvvatlash.

6) Ommaviy-axborot vositalarida xalq ruhiyatiga yaqinlashtirilgan yangi mafkuraviy materiallarni ko‘paytirish, doimiy «aks ta'sir» tamoyi-liga amal qilish.

7) Televidenie va radio zamonaviy ish usullari va shakllarini egallashi uchun rasmiy xabarlarnigina emas, balki xalqaro mezonlarga muvofiq matbuot sahifalarida va televidenieda chuqur tahliliy material-lar, jiddiy siyosiy, iqtisodiy, xalqaro sharhlar, bahs-munozaralar ko‘rini-shida bo‘lishi lozim.

Demak, Milliy istiqlol g‘oyasini yoshlar ongiga singdirishning asosiy sohalari: «Oila - bog‘cha - maktab - litsey - kollej - oliy o‘quv yurtlari - mahalla - jamiyat» tizimlari tashkil etadi.

Milliy istiqlol g‘oyasi va milliy mafkurani yoshlar ongiga singdirishning asosiy yo‘nalishlari esa quyidagilardan iborat:

1. Ta'lim va tarbiya.

2. Fan va ilmiy muassasalar.

3. Madaniyat va madaniy-ma'rifiy muassasalar.

4. Adabiyot va san'at.

5. Din.

6. Jismoniy tarbiya va sport.

7. Harbiy vatanparvarlik.

8. Urf-odat, marosim va bayramlar.

9. Oila.

10. Mahalla.

11. Mehnat jamoalari.

12. Siyosiy partiyalar.

13. Nodavlat tashkilotlar.

14. Ommaviy axborot vositalari va h.k.



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   20


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa