Egri chiziqlar nazariyasi. Egri chiziqlar va ularning tenglamalari


Egri chiziqlar va ularning tenglamalari



Download 411,17 Kb.
bet4/9
Sana31.12.2021
Hajmi411,17 Kb.
#251271
1   2   3   4   5   6   7   8   9
Bog'liq
Egri chiziq tenglamalari

1.2 Egri chiziqlar va ularning tenglamalari.

Hozirgi zamon matematikasida egri chiziq turlicha ta’riflangan bo`lib, ular orasida Jordan tomonidan keltirilgan ta’rif birmuncha tabiiyroq hisoblanadi. U egri chiziqni nuqtaning uzluksiz harakati natijasida qoldirgan izi sifatida qaragan. Chiziqlar o`z harakatiga ko`ra elementar, oddiy va umumiy egri chiziqlarga ejratiladi. Differensial geometriya kursida elementar chiziqlar o`rganiladi. Ochiq kesmani topologik almashtirish natijasida hosil qilingan figuraga elementar chiziq yoyi deb aytiladi. Ochiq kesma, to`g`ri chiziq, parabola, giperbola, aylana, ellips kabi chiziqlar misol bo`ladi. x(t) , y(t) funksiyalar [α, β] segmentda aniqlangan va uzluksiz bo`lsin. Bu fuksiyalardan tuzulgan ushbu



(1.1)

sistemani qaraymiz. Tekislikda dekart koordinatalar sistemasini olib, x, y larni shu tekislikda biror M nuqtani koordinatalari sifatida qaraymiz. MqM(x,y). M nuqta [α, β] dan olingan t ga bog`liq. Ayni paytda, M nuqta argument t ning (1.1) akslantirishdagi aksi (obraz), t ning o`zi bu akslantirishdagi M nuqtaning asli (proobrazi) bo`ladi. (1.1) akslantirish yordamida [α,β] segmentning aksi tekislikda ushbu ,



to`plamni hosil qiladi. Bu G to`plamga tekislikdagi egri chizq deyiladi. Demak, egri chiziq [α, β] da uzluksiz bo`lgan 2 ta x(t), y(t) funksiyalar yordamida ta’riflanar ekan. Odatda egri chiziqning bunday berilishi uning paramentrik ko`rinishda berilishi deyiladi. Bunda t – parametr.

Masalan,

(1.2)

sistema tekislikda markazi koordinatalar boshida, radiusi R ga teng bo`lgan aylanani ifodalaydi. Demak, (2) aylananing parametrik tenglamasi.

Biz chiziqni harakatlanuvchi nuqtaning izi deb qaraymiz. Chiziqlar o`z xarakteriga qarab elementar, oddiy va umumiy egri chiziqlarga ajratiladi. Differensial geometriya kursida elementar chiziqlarni o`rganamiz.

Ochiq kesmani topologik almashtirish natijasida hosil qilingan figuraga elementar chiziq yoyi deb aytiladi. Elementar chiziqlarga: ochiq kesma, to`g`ri chiziq, parabola, giperbola, aylana, ellips kabi chiziqlar misol bo`la oladi.

Agar (AB) to`g`ri chiziqni sonlar o`qi deb hisoblab unga t koordinata kiritsak. ]AB[ kesmani γ egri chiziqqa o`tkazilgan almatirishni

(1.3)

tenglamalar bilan ifodalaymiz. Bu yerda - t parametrning uzluksiz funksiyalar bo`lib, va qiymatlar uchun



tenglik o`rinlidir. (1) ko`rinishdagi tenglamalrni egri chiziqning parametrik tenglamalari deyiladi. Agar egri chiziqning barcha nuqtalari biror tekislikda yotsa, unga yassi egri chiziq deb aytiladi.

Silliq egri chiziq (3) tenglamasi bilan berilgan t parametrni uning yoy uzunligini S orqali ifodalasak egri chiziqning tabiiy parametrli tenglamasi hosil qilinadi.

(1.4)

Fazoga to`g`ri burchakli dekart koordinata sistemasini kiritsak, boshiu koordinata boshida, uni uchun egri chiziqda joylashgan vektorni



yoki

ifodalaymiz. Bu yerda -lar t – ning uzluksiz funksiyalari bo`lib, egri chiziqda yotgan nuqtaning koordinatalaridir. Egri chiziqni (3) 3 ta tenglamalarini bitta vektorli tenglamasiga almashtirish mumkin va uni qisqacha quyidagicha yozamiz



(1.5)

Agar funksiyalar k marta differensiallanuvchi bo`lib, shart bajarilsa, egri chiziq regulyar bo`ladi. Agar t parametrning barcha qiymatlari uchun bo`lsa, chiziqning t ga mos keluvchi nuqtasining cheksiz kichik atrofida egri chiziqni ushbu tenglamalar bilan ifodalash mumkin bo`ladi



Ba’zi hollarda egri chiziqni ikkita va ko`rinishdagi sirtlarning kesishishi natijasi kabi ifodalash mumkin



(1.7)

Yassi egri chiziq oshkor va oshkormas tenglamalari bilan ham ifodalanishi mumkin



va (1.8)

Qutb koordinata sistemasida yassi chiziq ushbu tenglama bilan ifoda etiladi



(1.9)

Ba’zi xollarda egri chiziqning ta’rifini ifodalaydigan G to`plam murakkab bo`lib, xatto u biz tasavvur etadigan egri chiziqqa butunlay o`xshamay qolishi mumkin. Masalan, Piano tomonidan [0,1] segmentga uzluksiz bo`lgan shunday x(t), y(t) funksiyalar tuzilgan. G to`plam uchlari (0,0), (1,0), (1,1), (0,1) nuqtalarda bo`lgan kvadratlardan iborat bo`ladi. Boshqacha qilib aytganda, egri chiziq kvadratning har bir nuqtasidan o`tadi. Bu egri chiziq shu bilan xarakterlanadiki, bunda parametrning cheksiz ko`p turli qiymatlarida x(t) va y(t) funksiyalar bir xil qiymatlarni qabul qilgan.

Aytaylik

(1.1)

tenglamalar sistemasi biror egri chiziqni ifodalasin, bunda x(t), y(t) funksiyalar [α, β] da uzluksiz. Agar da bo`lganda va nuqtalari uning karrali nuqtalari deyiladi. Karrali nuqtalarga ega bo`lmagan egri chiziq sodda Jordan egri chizig`i deyiladi. Bu holda t parametrning turli t1 , t2 qiymatlariga mos keluvchi egri chiziqning , nuqtalari turlicha bo`ladi. Masalan, [α,β] segmentda uzluksiz bo`lgan yqf (x) funksiya grafigi sodda Jordan egri chizig`i bo`ladi. Haqiqatan ham,



deyilsa, u holda turli , ( ) uchun bo`lishi ravshan.

Agar (3) sistema bilan aniqlanadigan egri chiziqga t parametrning turli , ( ) qiymatlariga mos keluvchi egri chiziqning , nuqtalari ham turlicha bo`lib bo`lsa, egri chiziq sodda yopiq egri chiziq deyiladi. Masalan, ushbu

sistema bilan aniqlanadigan egri chiziq ( ellips ) sodda yopiq egri chiziq bo`ladi. Biror sodda egri chiziq ushbu tenglamalar sistemasi bilan aniqlangan bo`lsin. , nuqtalar bu egri chiziqning mos ravishda boshi va oxirgi nuqtalari deyiladi. Bu holda egri chiziqni yoy deb ham yuritiladi. Parametr ning , ( ) qiymatlari uchun bo`lganda egri chiziqning nuqtasi nuqtadan keyin kelishi bilan AB yoyga yo`nalish o`rnatiladi. Bunday yo`nalish A dan B ga qarab bo`ladi. Agar (3) sistemadagi x(t), y(t) funksiyalar [α, β] da uzluksiz, xosilalarga ega bo`lib, bo`lsa, (3) sistema aniqlagan egri chiziq silliq egri chiziq deyiladi. Agar AB egri chiziq silliq egri chiziq deyiladi. Agar AB egri chiziq chekli sondagi silliq egri chiziq egri chiziqdan tashkil topgan bo`lsa, uni bo`lakli silliq egri chiziq deyiladi. Silliq egri chiziq har bir nuqtasi urinmaga ega bo`ladi. Bo`lakli silliq egri chiziqlar esa chekli sondagi nuqtalarda bir tomonli urinmalarga ega bo`lishi mumkin. Masalan,



Ellips – silliq egri chiziq, siniq chiziq esa bo`lakli egri chiziq bo`ladi.

Biz chiziqni harakatlanuvchi nuqtaning izi debqaraymiz. Chiziqlar o`z xarakteriga qarab elementar, oddiy va umumiy egri chiziqlarga ajratiladi. Differensial geometriya kursida elementar chiziqlarni o`rganamiz.

Ochiq kesmani topologik almashtirish natijasida hosil qilingan figuraga elementar chiziq yoyi deb aytiladi. Elementar chiziqlarga: ochiq kesma, to`g`ri chiziq, parabola, giperbola, aylana, ellips kabi chiziqlar misol bo`la oladi.

Agar (AB) to`g`ri chiziqni sonlar o`qi deb hisoblab unga t koordinata kiritsak. ]AB[ kesmani γ egri chiziqqa o`tkazilgan almatirishni

(1.10)

tenglamalar bilan ifodalaymiz. Bu yerda - t parametrning uzluksiz funksiyalar bo`lib, va qiymatlar uchun



tenglik o`rinlidir. (1) ko`rinishdagi tenglamalrni egri chiziqning parametrik tenglamalari deyiladi. Agar egri chiziqning barcha nuqtalari biror tekislikda yotsa, unga yassi egri chiziq deb aytiladi.

Silliq egri chiziq (1.1) tenglamasi bilan berilgan t parametrni uning yoy uzunligini S orqali ifodalasak egri chiziqning tabiiy parametrli tenglamasi hosil qilinadi.

(1.11)

Fazoga to`g`ri burchakli dekart koordinata sistemasini kiritsak, boshiu koordinata boshida, uni uchun egri chiziqda joylashgan vektorni



yoki

ifodalaymiz. Bu yerda -lar t – ning uzluksiz funksiyalari bo`lib, egri chiziqda yotgan nuqtaning koordinatalaridir. Egri chiziqni (1.1) 3 ta tenglamalarini bitta vektorli tenglamasiga almashtirish mumkin.



Download 411,17 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish