1-mavzu XVII-XIX asrning birinchi yarmi adabiyoti. Abulg'ozi bahodirxon reja



Download 0.73 Mb.
bet4/12
Sana18.01.2017
Hajmi0.73 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Tan bilan ruhning oshiq muhabbatiga xalaqit berishi, hatto dushrnan bo'lishi mumkinligi kishini o'yga toldiradi. Shoirning fikrlash mantig'i shunday: ruh orom istaydi, osoyishtalikni xohlaydi. Tan rohatga, farog'atga talpinadi. Bular — tan bilan ruhga xos bo'lgan xususiyatlar. Ularni o'zgartirish juda qiyin. Bu hol oshiq xayolini yordan chalg'itishi, hatto, unutish darajasiga olib borishi mumkin. Tan bilan ruhning „dushman"ligi shunda. Shuning uchun ham oshiq — shoir „lo" o'qi bilan ruh va tan­ning „ikki ko'ziga ota qoldi". „Lo" arabcha so'z bo'lib, „yo'q!" degani. Demak, oshiq tan bilan ruhning barcha xohishlarini rad etadi. Boshqacha aytganida, nafsdan o'zini butkul tiyadi. Aslida, u xohishlarinigina emas, o'zini ham rad etmoqni istaydi. Chunki, yor vasliga, uningcha, „bu tani xok-u ruhi ravon" bilan yetishib bo'lmaydi. Bu gaplar mazmunga tegishli. Ushbu fikrning ifoda yo'siniga ham e'tibor qiling. „Lo" so'zi arab imlosida o'qlangan yoyni esga soladi. (Qayrilgan „lom" harfi va unga tik qadalib turgan „alif'ni ko'z oldingizga keltiring). Demak, shoir fikrni shunchaki aytish bilan kifoyalanmaydi, balki holatning suvratini ham chizishga urinadi. Uchinchi baytda gap mayxona va masjidga ko'chadi:

Mayxonaga kirdim, bila qoldim kuyarimni,

Masjidga kirib, zohidi yaxdek qota qoldim.

Ma'lumki, may va mayxona tasavvufiy she'rlarda tez-tez jchraydigan timsollardan. May — Alloh vasliga erishish, u bilan birlashish vositasi. „Yorning jamoli shunchalar o'tliki, oshiqni yondiradi. Oshiqning mayxonaga kirganda „kuyishi" shundan. Masjid-chi? Mashrab — oshiq. U shariat qoidalariga amal qilish, zohid singari uzlatga chekinish bilan maqsadiga erishmoqchi emas. Bu tadbirlar uni, aksincha, maqsadidan uzoqlashtirishi mumkin. Shuning uchun „zohid"ga „sovuq" sifatini beradi va uni „zohidi rax", deb ataydi. Oshiqning „Masjidga kirib, zohidi yaxdek qota qolishi" aslida uning dunyoga kelib, „bilmay bota qolgan" ,loy"laridan edi. Shuning uchun ham to'rtinchi baytda shoir zohid bilan bahsga kirishadi:

Zohid, menga bir shishada may, senga namozing, Ming tavqini bir kosai mayga sota qoldim.



Uning e'tiqod bilan o'qigan „namozi"dan „bir shisha may"ni avlo o'radi va shariatning ming hukmi—tavqini „bir kosa mayga sota qoladi".

Oshiq boshqalar nazdida — telba. Chunki yorining bir jilvasiga ikki jahonni hadya etib turibdi:

To telbaligim shuhrati olamni tutubdur,

Bir jilvasiga ikki jahondin o'ta qoldim.

Vahdat mayini piri mug'on ilkidin ichtim,

Mansur kabi boshimi dorga tuta qoldim.

Aslida u sog'lardan sog'roqdir. Chunki u vahdat mayini faqat pirlar piridan ichgan. Bu hol unga boshini Mansur doriga dadil tutish imkonini bergan. Chunki uni bu dunyoga bog'laydigan arazli iplar uzilgan. U oliy haqiqatga— Allohning o'ziga yetmoqqa itiladi. So'nggi baytda gap aylanib, taqdirga keladi va mantiqiy yakunini topadi. Ya'ni hushi joyida bo'lmagan odamdan xafa bo'lish, uning qilmishlarini ayb sanash to'g'ri emas, ishq deb atalmishko'chadan o'tgan yo'lovchi borki, shunday qismatga mahkumdir:

Ayb aylamangiz, Mashrabi bexudni, yoronlar,

Naylayki, bu g'urbat ko'chasidin o'ta qoldim.

Mashrabning hamma she'rlarini ham boshdan oxirigacha sof tasavvufiy deb qarash unchalar to'g'ri emas. Shoir „Qaydasan?" radifli g'azalida berayotgan so'roqdan va matla'dagi gapni ko'ngilga ko'chirishidan tashqari she'rdagi tasvir va tamsillarning barchasini bevosita atrofdagi voqelik bilan bog'laydi:

Ey, mening nozik nihol, oromijonim qaydasan?

Bu ko'ngul bo'stonida g'uncha dahonim, qaydasan?

Necha yillar bu ko'ngul mushtoq erur diydoringa,

O'rgulay, ey dilbari shirin zabonim, qaydasan?

Ayrilib men yordin bir necha kun bo'ldum judo,

Axtarib keldim sani, sarvi ravonim qaydasan?

Holi zorim ko'p yamondur, kelmasang bir yo'l so'rab,

Ey, mening xush mehribonim — yori jonim qaydasan?

Ko'zlarim giryon bo'lub, qoldim bu g'am sahrosida,

Hasratingda chiqdi bu oh-u fig'onim, qaydasan?

Tashnalabdur Mashrabing, bo'ldi yurak-bag'ri kabob,

Furqatingda chashmai obi ravonim, qaydasan?

Shoir matla'ning birinchi satrida yorning qiyofasini chizadi. U — „nozik nihol", demak, qaddi-qomati kelishgan, „g'uncha dahon" — og'zi g'uncha kabi chiroyli. Ma'shuqa — shoirning ko'ngul bo'stonida paydo bo'lgan gul. She'rdagi sog'inch hissi sodda, samimiy va tushunarli ifoda bilan qo'shilib alohida joziba baxsh etgan. Ohang ham, aytish mumkinki, turkona. Chunki uning vazni aruzning turkiy she'riyatda eng ko'p qo'llanadigan bahrlaridan biri — ramalda. Chunonchi:

Ey, me ning no zik ni hol, o ro mi jo nim, qay da san?

fo i lo tun fo i lo tun fo i lo tun fo i lun

Bu ko' ngul bo's to ni da g'un cha da ho nim, qay da san?

fo i lo tun fo i lo tun fo i lo tun fo i lun

Mashrab she'rlari mazmuniga ko'ra ham, ifodasi jihatidan ham u qadar sodda emas. Chunki Mashrab falsafasining o'zi juda murakkab. Unda bu yorug' olam Alloh tushunchasi bilan birlashib ketadi. Shoir ijodida biz ko'rib turgan bu atrof-olam hammasi sir-sinoat va unda faqat Alloh namoyon ekani ifodasini topadi. Quyidagi g'azalda bu fikr-qarashlar ochiqroq ifoda qilingan:

To kiydi qizil o'zini zebo;qilayin deb,

O't yoqti jahon mulkida g'avg'o qilayin deb.

Matla'da ilohiy mazmun hali ayon ko'rinib turgani yo'q. Uni „yor o'ziga oro berish uchun alvon libos kiydi va oshiqlar orasida g'avg'o solmoq uchun ular ko'ngliga o't yoqdi",— degan hayotiy- maishiy yo'sinda tushunish to'g'riroq bo'lishi mumkin. Bu tashqi ma'nosi. Tasavvufiy ma'nosi esa: Parvardigor o'z qudrati mo'jizalarini bilmoq bo'ldi va alvon libosga burkanib, oshiqlariga ko'rindi. Bu bilan hammaning ko'ngliga o't yoqdi:

Mastona xirom etti-yu ko'rguzdi qaddini,

Mendek necha devonani shaydo qilayin deb.

Bu baytda tabiiy yor belgilari yanada ko'proq. Ammo Alloh yor qiyofasida. U mastona yurib keladi, chunki u o'z go'zalligidan, aniqrog'i, bu go'zallikning barcha oshiqlarini mahliyo qilganidan mast. Shuning uchun ham u o'z qaddi-bastini tantanavor namoyish etadi. Ma'shuqaning ko'rinishi tasvirida ham mantiqiy izchillik bor. Oldin libosi, so'ng qaddi-qomati ko'rinadi. Navbat yorning jamoliga keladi:

Zebo sanamim gul yuzidin parda ko'tardi,

Olam hama ko'z bo'ldi tamosho qilayin deb.

Go'zal mahbuba gul yuzidan pardani ko'targan edi, butun dunyo uni tamosho qiluvchi ko'zga aylandi. Bu baytning ma'nosi yaxshiroq tushunilishi uchun Mashrab izdoshlaridan bo'lgan Majzub Namangoniyning bir misrasini keltirish o'rinli bo'ladi:

Soqiy—manam, sog'ar—manam, ore, manam, manam, manam.

Soqiy ham o'zimman, qadah ham o'zimman, o'zim ham o'zimman, demoqda shoir. Mansur „anal-haq"ining ayni o'zi. Mashrabning yuqoridagi baytida ham xuddi shu singari borliqni ilohiylashtirish, yagona mavjudlik, ya'ni vahdati vujud ma'nosi ifoda etilgan.

Mashrab fikricha, oshiq va ma'shuqa aslida bitta. G'azal yuqoridagi tartibda davom etadi. Gap yorning „zulfi", „qoshi"ga ko'chadi. Qosh tasviri yana oshiqning qonini to'kish bilan bog'lanadi. Mumtoz adabiyotda qosh qilichga o'xshatiladi va shoirning bunday qismatga tayyorligi ifodalanadi:

Boshimni kesib olg'il-u xushhol bo'lub ket,

Qonimni to'kub, lolayi sahro qilayin deb.

Oshiqning sadoqati, muhabbati, ma'shuqaga ishonchi shunchalikki, u jonini omon saqlash haqida orzu ham qilmaydi. Uning uchun ishq yo'lida qurbon bo'lmoq — saodatga erishmoq bilan teng. Ma'shuqaning bu xil keng qamrovli mazmunga egaligi shoirning boshqa she'rlarida ham uchraydi. Masalan, bu holni uning mashhur she'rlaridan bo'lgan:

Malaksan yo bashar, yo hur-u g'ilmonsan, bilib bo'lmas, Bu lutf-u, bu nazokat birla sendin qayrilib bo'lmas



matla'li g'azalida ham ko'rish mumkin. Oshiq yorning „malak" (farishta) yo „bashar" (odam) yoki hur-g'ilmon (jannat qizlari va xizmatkorlari) ekanini bilolmay ajablanadi. Negaki, ma'shuqa — yer yuzidagi odamlarga aslo o'xshamaydigan darajada go'zal. Bu ajablanishlarni vahdati vujudning g'aroyibotlaridan hayratga tushish deb izohlash ham mumkin. Muallif, iloji boricha, o'z holatiga ham sirli tus beradi. O'zining boshqalarga o'xshamasligini, ahvolini hech kim anglay olmasligini uqtirib turadi, „ishq"ining betakrorligiga qayta-qayta ishontirmoqchi bo'ladi. Bu ham tasavvuf she'riyati uchun xos bo'lgan xususiyatlardan. Masalan, uning she'rlaridan biri:

Hech kima ma'lum emas holi parishonim mening,

Osmonni tiyra qildi oh-u afg'onim mening

satrlari bilan boshlanadi. Oshiqning g'ambodaligi shunchalikki, ayriliq sabab u tortgan ohlarning dudidan osmon qorayib ketgan. Lekin keyingi bayt tamomila o'zgacha bir kayfiyatni ifoda qiladi:

Men nechun shod etmayin, bul xasta ko'nglumni bugun,

Keldi holimni so'rab, ul sho'xi jononim mening.

Shoir — o'zgaruvchan kayfiyat egasi. Bir kichkina e'tibor uni baxtsizlik chohidan saodat tog'iga chiqarib qo'yadi. Yorning hol so'rashi oshiqning „xasta ko'ngluni" shod etishiga sabab bo'ladi. Bu she'rda nozik ishoralar, qandaydir mavhum va mubham holatlar pardali yo'sinda tasvirlangan esa-da, unda majoziy muhabbatni kuylash yetakchilik qilgani ko'rinib turadi:
Noz-u istig'no bilan kelgil, meni holimni so'r,

Termulub doim yo'lungda chashmi giryonim mening.


She'rning maqta'sida dunyoviy ruh yanada yaqqolroq bilinadi. Chunki bu o'rinda oshiq uni qiynayotgan ma'shuqaga bevosita murojaat qiladi:

Tobakay jabr-u sitam birla yurursan, ey, rafiq,

Chiqti, Mashrab, ushbu g'amdin bu aziz jonim mening.
Yorning jabr-u sitamlari shoirning shirin joni chiqishiga olib keldi. Bu she'rda oldingi g'azallardagi nihoyasiz sabr tasviri unchalik ko'zga tashlanmaydi. To'g'ri, bu yerda ham oshiq ma'shuqaning sitamlaridan astoydil yozg'irmaydi. Lekin g'azalda yorni insofga chaqirish ruhi sezilib turadi.

Mashrabning ayrim she'rlarida XVII — XIX asrlarda Turkistonda keng yoyilgan qalandariya mazhabiga moyillik seziladi. Qalandarlik, shoir nazarida, barcha yomonliklarni rad etishning, qabohatlardan uzoqda bo'lishning eng yaxshi, boshdan-oxir hurlik-erkinlik yo'lidir. Bu erk Allohga ko'ngul qo'ymoq hurligidir. Razolat va zalolatni yengmoq, haqiqatni ochmoq hurligidir. She'rga e'tibor qilaylik:

Murodingga yetay desang, qalandar bo'l, qalandar bo'l,

Sitam ahlin yutay desang, qalandar bo'l, qalandar bo'l.

Og'izdan dur sochay desang, sharobi ishq ichay desang,

Yomonlardin qochay desang, qalandar bo'l, qalandar bo'l.

Fasod ahlin quvay desang, (ketiga) bir uray desang,

Bu dargohdin suray desang, qalandar bo'l, qalandar bo'l.

Riyozatsiz bo'lay desang, tanim ozod yuray desang,

Jahonni sayr etay desang, qalandar bo'l, qalandar bo'l.

Razolat kuyduray desang, zalolat o'lduray desang, Hamasin supuray desang, qalandar bo'l, qalandar bo'l.

Bu taqvodin kechay desang, xonaqohdin qochay desang, Haqiqatni ochay desang, qalandar bo'l, qalandar bo'l.

Guharrezlik qilay desang, hamani kulduray desang,



Chu Mashrabdek bo'lay desang, qalandar bo'l, qalandar bo'l.

Qalandariya aslida Ahmad Yassaviydan boshlangan ,,jahriya"ning bir ko'rinishi. „Jahr" baland ovoz bilan zikr tushmoqdir. Qalandarlar ustalarida janda — rido, bellarida sadaqa yig'adigan kashkul bilan yurtma-yurt kezib yurganlar. Mol-dunyo, ivlat-u saltanat, kibr-u havo, manmanlikni tark etib, faqirona umr o'tkazishga so'zda va amalda harakat qilganlar.

O'z zamonasida qalandarlik davrining eng ilg'or harakatiga aylangan, atrofiga sog'lom kuchlarni yig'gan. So'fiylikning jamoa- uyushmasi hisoblangan qalandarlikning o'z rasm-taomillari bo'lgan. Masalan, pirga qo'l berib, muridlikni zimmasiga olgan har bir kishi to'rt qoidaga amal qilishi shart bo'lgan.

  1. Sirpo'sh — o'zganing sirini ochmaslik.

  2. Xomush — kamgaplik.

  3. Zahrno'sh — har qanday achchiq gapni yutish.

  4. Faromush — har qanday vaziyatda ham og'ir bo'lish, o'ch olishga urinmaslik. Bu to'rt shart qabul qilingach, unga kisvat (kiyim) berilgan. Kisvat degani quyidagilardan tarkib topgan: a) shaydoyi degan uchi burma do'ppi. Uning atrofiga „Illo fato illo Ali, yo sayf-u illo zulfiqor, har baloye pesh oyad, daf kun parvardigor!" so'zlari yozilgan; b) chiltor o'ralgan. Chiltor shaydoyi ustidan o'raladigan shokilali salla; d) kuloh. Qalandarlarga ikki-uch yildan keyin beriladigan, ichi namat, usti duxoba, tuya junidan shokilali qilib to'qilgan bosh kiyim; e) kamar. Ich tomoni namat, usti duxoba qayish. Tevaragiga: „Kamar bastam ba nomi Shohi mardon, Dili g'amnoki moro shohi gardon" (Mardlar shohi nomi bilan kamar bog'ladim, Biz, dili g'amnok gardlar shohimiz) deb yozib qo'yilgan; f) janda — besh-olti yil yurt kezgan qalandarlarga beriladigan kiyim.

Qalandarlar tirikchilikning g'amini yeyishmagan. Ular topilganiga qanoat qilishgan. Qalandarlarning tariqatga doir va ma'naviy yumushlari pir, eshon tomonidan belgilab berilgan. Eshoni murshidning xo'jalik sohasidagi ishlarini qalandarlar orasidan „g'olib" deb ataladigan sarkor bajargan. Qalandarlar quyidagi ashyolarni doimiy ravishda olib yurishgan:

    1. Kashkul — xayr-sadaqa yig'iladigan qovoqsimon idish.

    2. Matbag' — nazr-niyoz, sha'mlar solib yurish uchun qovoqdan qilingan idish.

    3. Rido — qo'ltiqdan o'tkazib bo'yinga bog'lanadigan xalta. Ko'pincha xudoyi qilingan nonlar solingan.

Mashrab she'riyati mazmun-mohiyatigina emas, janrlariga ko'ra ham rang-barangdir. Shoir mumtoz she'riyatimizdagi murabba', muxammas, musaddas, musabba', mustazod kabi xilma-xil janrlardan foydalanadi. Ularda Mashrab g'azaliyoti uchun xos bo'lgan bir qator badiiy xususiyatlar, majoziy tafsil (detal) va tamsil (obraz)lar rivojlantiriladi. Shoirning bu janrlardagi she'rlarida ham u dunyoga, ham bu dunyoga xos tafsillar hamda kechinmalar tasviri aks etgan:

Bulbuldayinkim faryod etarman,

Ishq daftarini bunyod etarman,

Ko'ngullarimni men shod etarman,

Yorga yetar kun bormu, yoronlar? —

deb yozadi shoir murabba'laridan birida. Tuyg'ular — tabiiy. Ifoda — sodda. Ohang — ravon. Ayni vaqtda, mazmun — teran va o'ta nurakkab. Muxammaslaridan biri esa shunday boshlanadi:

Xonumonidin judo bo'lgan kishidan dard so'rang,

O'rtanib qaddi duto bo'lgan kishidan dard so'rang,

Dard-u g'amga mubtalo bo'lgan kishidan dard so'rang, Bekas-u bemuttako1 bo'lgan kishidan dard so'rang,

Misli man bedastu po bo'lgan kishidan dard so'rang.

Muxammasning keyingi bandlarida shoir bu „dard"larining ustini ocha boshlaydi. Ma'lum bo'lishicha, uning eng katta „dardi" bekas" (kimsasiz)ligining, „bemuttako"ligining bosh sababi eng yaqin kishisidan ayrilganidir:

Termulub qoldim bu yo'lda hamsafardin ayrilib, Yo'l adoshub g'amdadurman rohbardin ayrilib, Baxt qaro keldim bu yo'lda yaxshilardin ayrilib, Andalib erdim, qolibman bol-u pardin ayrilib,

Men kabi baxti qaro bo'lgan kishidin dard so'rang.

Insoniy ayriliq tasviri shoirning boshqa muxammaslarida ham uchraydi. Mashrabning bir muxammasi shunday boshlanadi:

Ey, musulmonlar, netay, men yordin ayrilmisham, Fitnachashm-u sho'xi xush raftordin ayrilmisham, Bulbuli sho'ridaman, gulzordin ayrilmisham,

Qoshlari yo, ko'zlari xunxordin ayrilmisham,

Bir pari tal'at, shakarguftordin ayrilmisham.



Bu satrlarda ilohiy mazmundan ko'ra tabiiy, hayotiy tuyg'u- chinmalar ko'proq. Shoir tarjimayi holida ham bunga muvofiqlashadigan voqea-hodisalar oz emas. Qolaversa, mumtoz she'riyatimizda ijodkorning shaxsiy — intim tuyg'ulari hamisha ijtimoiy yoxud ilohiy mazmun bilan qo'shilib ketgan bo'ladi. Mashrabning ayrim muxammaslari ifodaning soddaligi, tasvirning moqiligi, tilning tushunarliligi bilan darrov o'quvchi e'tiborini tortadi. Shoirning „Yorning ko'yida men bormoq edim" deb boshlanadigan muxammasi shu jihatdan diqqatga molikdir:

Yorning ko'yida men bormoq edim,

Har necha javr-u jafo tortmoq edim,

Qonga to'lgan yuragim yormoq edim,

Oy sanamning ko'yida yurmoq edim,

Kokulini ko'zima surtmoq edim.

Shoir orzuni ifodalashi lozim bo'lgan -chi qo'shimchasidan atay foydalanmaydi. Shuning uchun ifoda o'ziga xoslik kasb etgan va xalq og'zaki ijodida bo'lgani kabi o'n bir bo'g'inli misralar yuzaga kelgan. Ifodaning shu taxlit sal kemtikroq bo'lishi she'r ruhiga qandaydir bir yengillik bag'ishlagan. Undagi timsollar tizimi ham Mashrabona murakkablikdan xoli bo'lib, odmi ko'rinish olgan. Muxammasning ohangi ham, mazmuni ham xalqona ruh kasb etgan:

Olmani qo'shsa bo'lurmu norg'a,

Haq rizo ko'ngulni qo'shg'ay yorg'a,

Bir nazar qilsang bu Mashrab zorg'a,

Yolborib arzim deyay dildorg'a,

Yastanib ko'yingda men yotmoq edim.

Shoirning „Va'da qildi bir kelay deb, ko'zga uyqu kelmadi"

misrasi bilan boshlanadigan muxammasi dastlab majoziy ishq tasviriga bag'ishlangandek taassurot qoldiradi. Hajmi anchagina katta, o'n ikki band, oltmish misrali bu she'rda banddan bandga o'tgan sari ifoda quyuqlashib, mazmun teranlashib, insoniy sevgining ilohiy qirralari ko'rinib boraveradi. Shu she'rni kuzatish asnosida chin oshiqning majoziy muhabbati qay tariqa ilohiy ishqqa evrilishini bir qadar payqash mumkin bo'ladi:

Va'da qildi bir kelay deb, ko'zga uyqu kelmadi, Termulub yo'lidaturdum, sho'xi badxo' kelmadi, Necha keldi shum raqiblar, ul pariro' kelmadi, Dardidin o'ldim, tabib, dardimga doru kelmadi, Men shahidi ishq bo'ldum, qatrai suv kelmadi.

Birinchi bandda ilohiy jazba, samoviy muhabbat, Yaratganga qo'shilish singari istaklarning nishoni ham sezilmaganday tuyuladi. Shoir o'zining sho'x va sitamkor yoridangina yozg'irayotganday bo'ladi. Ikkinchi bandda ham qahramonning oshiqona holati ko'rsatiladi. Uchinchi bandga borib, tasvir yo'nalishida o'zgarish, tasvirlarida ilohiy mohiyatga ishora seziladi:

Oh-u voh aylab, g'ariblik shahrida bemorman,

Gar olur bo'lsang bu jonim ol, sanam, bezorman, Pardani yuzdin ko'targil, oshiq-u diydorman... Muxammasning keyingi baytlarida tasvir keskinlik kasb etadi, shoir holatida junun, telbalik ustuvorlik qiladi. Shuning uchun ham oldin bir g'azalida aytgani „shakkoklik"ni yana qaytaradi:

Ko'rmasam bir dam seni, bayt ul-haramni naylayin?

Qolg'on Ibrohimdin ul eski do'konni naylayin?

Ham bihisht-u kavsar-u hur-u g'ilmonni naylayin?

Yetti aflok-u sakkiz jannat — makonni naylayin?

Bul sababdin, do'stlar, ko'ngulga yog'du kelmadi.



She'rning bu o'rinlarida ilohiy ishq shavqi avj nuqtaga ko'tariladi. Shu bois shoir goho telbalik qilganday, o'z o'rnini bilmaganday, payg'ambarimiz Ibrohim alayhissalomga, Ka'baga behurmatlik qilganday tuyuladi. Lekin so'fly oshiqning, o'zini bus-butun Alloh yo'liga bag'ishlagan qalandarning holatidan kelib chiqilsa, o'zidan kechgan, „men"ligini unutgan, Yaratganga qo'shilib ketgan kimsaning pokiza tuyg'ularini anglash, tuyish mumkin bo'ladi. Shoir o'zini fidoyi, begunoh hisoblamaydi. Shoirning:

Kuygusi tongla qiyomat' dod-u ohimni ko'rub,

Qolgusi mahshar eli2 hayron gunohimni ko'rub,

Tiyra bo'lg'ay yeru ko'k ro'yi siyohimni ko'rub, —



tarzidagi iqrori qahramonning samimiyatini ko'rsatadi va uni o'quvchiga yaqinlashtiradi.

Mashrab ijodida „Ne g'urbatlarni chektim, charx bebunyod dastingdan" deb boshlanadigan musaddas ham muhim o'rin tutadi. Unda shoirning adolatsiz qurilgan dunyo tartibotidan noroziligi, vafo ko'rsatib, bevafoliq topgani, hajr otashida qovrilgan yurakning fig'onlari aks etgani uchun ham:

Hama obod bo'ldi, bo'lmadim obod dastingdan,

Ki, men har qayga borsam, dod etarman, dod dastingdan

misralarini har band so'ngida takror keltiradi. Bu hoi she'rda lirik qahramon kayfiyatining to'liq ifoda topishiga imkon beradi. Garchi, musaddas — oltilikda olamiy ma'nolar, ilohiy muammolar aks etgan bo'lsa-da, tuyg'ular tug'yoni, dil iztiroblari, to'g'ri yo'lini topolmayotgan solikning fig'onlari tasvirlangan esa-da, so'zlar g'oyat soddavash, o'quvchi tomonidan oson hazm etiladigan tarzda qo'llanilgan. Eng qaltis onlarda ham Mashrab yaxshilikdan umid qiladi. Shu bois ham musaddas so'ngida: „Iloho, sen yetur himmat yo'lig'a xasta Mashrabni",— deya murojaat qiladi.

Isyonkor shoir she'riyatida mustazodlar ham o'ziga xos o'rin tutadi. Tuzilishiga ko'ra eng qaltis ruhiy holatlarni berishga mo'ljallangan bu poetik shakl Mashrab kabi tuyg'ulari ko'kka sapchigan ijodkor uchun qo'l kelishi tabiiy edi. Uning „Aytay senga dard-u alamim, ofati jonim, fikr ayla o'zungga" deb boshlanadigan mustazodi shoir holatini ifoda etishi jihatidan muhim ahamiyatga egadir. An'anaga ko'ra bu she'r ham ishqiy yo'nalishda. G'azal singari qofiyalanadigan bu she'riy turning misralardan keyin kelib, o'zaro qofiyalanadigan va sindirilganday tuyuluvchi qisqa satrlari shoirga eng keskin ruhiy holatlarni ham erkin ifodalash imkonini bergan:

Boshimga agar kelsa balo, sabr etadurman,

Sendin kecharim yo'q,

Qaydin kechayin, ko'nglumda to'ladur senga mehrim,

Men oshiqi shaydo.

Shoirning „Bul xasta vujudimni meni o'rtadi butkul, Ul zulfi parishon" tarzida boshlanadigan mustazodida ham sitamkor va bevafo ma'shuqa ko'yida abgor bo'lgan oshiq holati eng nozik sezimlariga qadar tiniq tasvir etilgan. Bu asarda oshiq va yor holati ko'proq tazod yo'li bilan berilganligi ular tabiatidagi muhim jihatlarni yorqin ko'rsatishga imkoniyat yaratgan:

Bul xasta vujudimni meni o'rtadi butkul,

Ul zulfi parishon,

Ul gul yuzining ishqida men volau bulbul,

Ul g'unchai xandon.

Bir rahm qilib so'rmadi holimni nechuk deb.

Ul orazi gulgun,

Yuz va'da qilib birga vafo qilmadi bir yo'l,



Ul va'dasi yolg'on.

Yor sifatlarining to'rt misrada ham „ul" so'zidan so'ng berilishi va ular o'z holicha salbiy ma'no tashimasalar-da, oshiqning abgor ahvoli sababchisi sifatida ma'shuqaning sitamkor, bevafo, berahmligini namoyon etishi shoir mahorati samarasidir.

Mashrab she'riyati mazmun teranligidan tashqari, badiiy jihatdan ham yetuk, mukammaldir. U so'zni g'oyat nozik his etadi, ohangni yaxshi ilg'aydi, tashbih-majozlardan samarali foydalanadi. Mana shu baytda ifodalangan holat murakkabligi va tasvir go'zalligi kishini hayratga soladi:
Man ayturman: „Ko'ngul uzgil!" Bu ko'nglum ko'ngul uzmaydur,

Ko'ngul ayturki: „Ey nodon, ko'ngul uzsam, uzilgaymu?!"
Shoir „ko'ngul" va „uz" so'zlari takroridan jozibali bir poetik manzara, sehrli so'z o'yini hosil qilgan. She'rda o'ziga xos bir „istig'no", „noz-karashma" bor. Uning bunday go'zal va ohangdor chiqishiga „takrir" va ,,tavzi'" san'atlari yordam bergan. Takrir biror so'zning o'rniga qarab takrorlanib kelishi natijasida tasvirni kuchaytirish ko'zda tutiladigan san'atdir. Baytda ko'ngul so'zi besh joyda kerakli ma'noni kuchaytirish maqsadida ishlatilgan. „Uz" hijosi esa „uzgil", "uzmaydur", „uzilgaymu" so'zlarining o'zagidan olingan bo'lib, ta'sirchanlikni oshirishga xizmat qilgan. So'z bosh bo'g'inining bu xilda „uzib olib" takrorlanishi mumtoz she'riyatda „tavzi'' san'ati deyiladi. Tavzi' ulashish, tarqatish ma'nolarini bildiradi.

Mashrab she'riyati, yuqoridagi misollardan ma'lum bo'lganidek, millionlab kishilar qalbidagi ezgu va olijanob tuyg'ularni, haqqa, haqiqatga bo'lgan tashnalikni topib ifoda etgan she'riyatdir. Shoir o'z asarlarida o'z tuyg'ularini shunchaki ifodalagan emas, balki baland pardalarda tarannum qilgan. Shu sababli ham bu asarlar asrlar ardog'ida keladi.


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa