Analitik kimyo fanining maqsad va vazifalari, tibbiyotdagi ahamiyati. Sifat analizi usullari



Download 175.33 Kb.
bet1/8
Sana26.01.2020
Hajmi175.33 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8
O`zbekiston Respublikasi

Oliy va O`rta Maxsus Ta`lim Vazirligi

O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni Saqlash Vazirligi

OlmazorTibbiyot Kolleji


Analitik kimyo fanidan ma`ruzalar matni



(“Tibbiy laborant”yo’nalishi I-kurs II-semestr)

Tuzuvchi: To’rayeva D.T.


Toshkent–2014



Mavzular ro`yxati.
1–Mavzu: Analitik kimyo fanining maqsad va vazifalari, tibbiyotdagi ahamiyati. Sifat analizi usullari.
2–Mavzu: Eritmalar konsentratsiyalari.
3–Mavzu: Oksidlanish–qaytarilish reaksiyalari.
4–Mavzu: Xususiy moddani tekshirish.
5–Mavzu: Miqdor analizi usullari.
6–Mavzu: Gravimetrik (tortma) analiz usuli. Titrometrik (hajmiy) analiz usuli.
7–Mavzu: Titrometrik (hajmiy) analiz usuli. Kislota–asosli (neytrallanish) titrlash usuli.
8–Mavzu: Oksidlanish–qaytarilish xususiyatli titrlash usuli.
9–Mavzu: Cho`ktirish usullari.
10–Mavzu: Fizik–kimyoviy (instrumental) tekshirish usullari.

Analitik kimyo fanining maqsad va vazifalari, tibbiyotdagi ahamiyati. Sifat analizi usullari.
O`quvchi–talaba bilishi kerak:

1. “Analitik kimyo” fani to’g’risida qisqacha ma’lumotni, fanining maqsad va vazifalarini,fanning rivojlanishida o’zbek va chet el olimlarining hizmatlarini;

2. Sifat analizi usullarini;

3. Kationlar va anionlar klassifikatsiyasini;

4.Analiz tartibini,analizda ishlatiladigan sifat reaksiyalarini va ularning bajarilishini.

Yangi darsning bayoni.
1. “Analitik kimyo” fani to’g’risida qisqacha ma’lumotni, fanining maqsad va vazifalarini,fanning rivojlanishidao’zbek va chet el olimlarining hizmatlari.

Analitik kimyo fani zamonaviy fan sifatida uzoq tarixiy rivojlanish jarayonida vujudga keldi. Analitik kimyo fani fan sifatida XVIII–XIX asrlarda shakllana boshladi. XVIII asrda I. Rixter tomonidan stexiometriya qonuni, J. L. Prust tomonidan modda tarkibining doimiylik qonuni, M. V. Lomonosov va A. L. Lavuazye tomonidan modda massasining saqlanish qonuni kashf qilindi. Buning natijasida kimyogar–analitiklar sifat va miqdor analizining turli usullariga ega bo`ldilar: cho`ktirish jarayonlari, ajratib olish, moddaning analitik shaklini tayyorlash usullari rivojlantirildi, gaz analizining asosi yaratildi.

XIX asr boshlarida turli xil ishlab chiqarish jarayonlarining keskin o`sishi fabrikalarda analitik xizmatlarni yo`lga qo`yish imkonini berdi. Yangi kimyoviy elementlarning aniqlanishi, xom–ashyo manbalarini izlash analitik kimyoning rivojlanishiga katta hissa qo`shdi. Bu davrga kelib J. Dalton tomonidan karrali nisbatlar qonuni, J. Gey–Lyussak tomonidan hajmiy nisbatlar qonuni, Y. Ya. Berselius tomonidan elektrokimyoviy dualizm nazariyasi ishlab chiqildi. XIX asr o`rtalarida moddalarning xususiy reaksiyalari haqidagi ma`lumotlar paydo bo`ldi va sifat va miqdor analizining shakllangan tizimlari yozilgan dastlabki darsliklar vujudga keldi (G. Roze, K. Frezenius, F. Mor, N. A. Menshutkin). Bu davrda organik element analizi usuli ishlab chiqildi.

XIX asrning ikkinchi yarmida organik va fizik kimyo fanlari jadal rivojlandi, D. I. Mendeleyev tomonidan davriy qonun va kimyoviy elementlar davriy jadvali yaratildi. Ko`p tarkibli tizimlarni tadbiq qilish, birikmalarning reaksiyaga kirishish qobiliyati ularning kimyoviy tuzilishi bilan bog`liqligini o`rganish ishlari boshlandi. Bu davrdagi yangiliklarning ko`pchiligi zamonaviy analitik kimyo fanining nazariy asoslari bo`lib qoldi, masalan, S. Arreniusning elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasi va Nernst tenglamasi.

XX asr boshlarida indikatorlar nazariyasi, kompleks birikmalar tuzilishining koordinatsion nazariyasi, kislota va asoslar nazariyasi ishlab chiqildi. Analiz ishlari birmuncha boyitildi: tomchi analizi, miqdoriy organik mikroanalizi, sifat analizining vodorod sulfidsiz usuli, kompleksonometriya usullari ishlab chiqildi. M. V. Lomonosov, V. I. Vernadskiy, L. A. Chugayev, M. S. Svet, L. V. Pisarjevskiy, N. A. Shilov, N. A. Tananayev, N. S. Kurnakov, I. V. Tananayev, I. P. Alimarin, I. M. Korenman, Yu. A. Zolotov kabi rus olimlari, Sh. T. Tolipov, M. G. Gevorgyan kabi o`zbekistonlik olimlar analitik kimyo fanining rivojiga katta hissa qo`shdilar.

Analitik kimyo fani moddaning kimyoviy tarkibini aniqlashning nazariy asoslarini rivojlantiruvchi, elementlar va ularning birikmalarini aniqlash, ajratib olish, tarkibini aniqlash usullari hamda birikmaning kimyoviy tuzilishini aniqlash usullarini ishlab chiquvchi fan hisoblanadi. Analitik kimyo fani ikki qismga ajratiladi: sifat va miqdor analizi. Analitik kimyo fani o`z ichiga quyidagi vazifalarni oladi.

1. Aniqlanayotgan ob`ektning (izotop, element, ion, struktura–guruh, molekula, faza) kimyoviy tarkibini aniqlash.

2. Birikmaning tuzilishini aniqlash, ya`ni molekuladagi elementar tarkibiy qismlarning bog`lanishi va o`zaro joylashishini aniqlash.

3. Tekislikda yoki qattiq jism hajmida bir jinsli bo`lmagan holatni, ya`ni tekislik qatlamlarida elementlarning joylashishini aniqlash.

4. Vaqtga bog`liq holdagi jarayonlarni o`rganish: a) ishlab chiqarish jarayonida materialning makroskopik oqimlarini nazorat qilish; b) molekulyar guruh almashinish xususiyati, mexanizmi va tezligini aniqlash.
2. Sifat analizi usullari.

Ushbu vazifalarni bajarish uchun quyidagi usullardan foydalaniladi:

a) Sifat analizi usullari.

Ayni aniqlash–aniqlanayotgan kimyoviy birikmaning fizik–kimyoviy xossalari asosida oldindan ma`lum bo`lgan modda bilan solishtirish orqali aniqlash. Buning uchun aniqlanayotgan birikmaning fizik–kimyoviy xossalari (agregat holati, rangi, eruvchanligi va h. z.) aniqlanadi va mavjud bo`lgan modda fizik–kimyoviy xossalari bilan solishtiriladi.

Aniqlash–aniqlanayotgan ob`ekt tarkibida u yoki bu asosiy komponentlar, aralashmalar, funksional guruhlar bor yoki yo`qligi aniqlanadi.

b) Miqdor analizi usullari–aniqlanayotgan ob`ektda u yoki bu tarkibiy qismning miqdori (massasi yoki konsentratsiyasi) aniqlanadi.

Demak, ayni aniqlash usuli «Bu nima?», aniqlash usuli «Ob`ektda u yoki bu modda bormi?», miqdor analizi usuli «Ob`ektda uning massasi qancha?» kabi savollarga javob beradi.

Sifat analizi usuli ikkiga bo`linadi: kationlarni aniqlash va anionlarni aniqlash. Miqdor analizi usuli esa quyidagi turlarga ajratiladi: gravimetrik analiz usuli, hajmiy analiz usuli, cho`ktirish usuli, kompleks hosil qilish usuli, fizik–kimyoviy tekshirish usullari.


3. Kationlar va anionlar klassifikatsiyasi,

Sifat analizida kation va anionlar aniqlanadi. Kation–musbat zaryadli ion, anion–manfiy zaryadli ion. Kation va anionlarni aniqlash uchun asosan analitik reaksiyalardan foydalaniladi. Analitik reaksiya deb element, ion yoki molekulani ajratib olish, aniqlash va miqdorini aniqlash uchun ishlatiladigan reaksiyaga aytiladi. Analitik reaksiyalar o`z navbatida xususiy reaksiyalar (sezgir reaksiyalar) deb ham nomlanadi. Analitik reaksiyalarni amalga oshirishning quyidagi shartlari mavjud: cho`kma tushishi, gaz ajralib chiqishi, muhit rangi o`zgarishi va h. z. Analitik reaksiyalarni amalga oshirishga yordam beruvchi moddalar reagentlar yoki reaktivlar deb ataladi.

Kimyoviy o`zaro ta`sir xususiyatiga qarab reaksiyalar 4 guruhga bo`linadi: kislota–asosli (protolitik) reaksiyalar, cho`ktirish reaksiyalari, kompleks hosil qilish reaksiyalari, oksidlanish–qaytarilish reaksiyalari. Qo`llanilish sohalariga qarab analitik reaksiyalar 3 guruhga bo`linadi: ajratib olish reaksiyalari, aniqlash reaksiyalari, miqdoriy aniqlash reaksiyalari.

Sifat analizi ikki xil usul bilan amalga oshiriladi: quruq va ho`l usullar. Quruq usulda aniqlanayotgan modda alangada yoqib ko`riladi, alanga rangi bo`yicha solishtirib aniqlanadi. Ho`l asosda modda eritiladi, hosil bo`lgan eritma analitik reaksiya yo`li bilan aniqlanadi.


4.Analiz tartibini,analizda ishlatiladigan sifat reaksiyalarini va ularning bajarilishini.

Kationlarning sifat analizida guruh reagenti sifatida kislotalar, kuchli asoslar, ammiak, karbonatlar, fosfatlar, ishqoriy metallar sulfidlari, oksidlovchilar va qaytaruvchilar ishlatiladi. Kationlar vodorod–sulfidli usul bo`yicha 5 guruhga, kislota–asos usuli bo`yicha 6 guruhga, ammiak–fosfatli usul bo`yicha 5 guruhga ajratiladi.


Vodorod–sulfidli usul bo`yicha kationlar guruhlari.

Guruh

Kationlar

Guruh reagenti

Cho`kma tarkibi

Birikmalarning eruvchanligi

I guruh

Li+, Na+, K+, NH4+, Mg2+

Yo`q

Yo`q

S2–, Cl, CO32–, OH

II guruh

Ca2+, Sr2+, Ba2+

(NH4)2CO3

CaCO3, SrCO3, BaCO3

S2–, Cl lar suvda eriydi

III guruh

Al3+, Cr3+, Fe2+, Fe3+, Zn2+, Co2+, Mn2+, Ni2+

(NH4)2S

Al(OH)3, Cr(OH)3, Fe2S3, ZnS, CoS

S2– suyultirilgan kislotalarda, Cl lar suvda eriydi

IV A guruh

Cu2+, Cd2+, Hg2+, Bi3+

H2S

CuS, CdS, HgS, Bi2S3

S2– suyultirilgan kislotalarda erimaydi

IV B guruh

Sn2+, Sn4+, Sb3+, Sb5+

Na2S yoki (NH4)2S

Yo`q

S2– suyultirilgan kislotalarda erimaydi

V guruh

Ag+, Pb2+, Hg22+

HCl

AgCl, PbCl2, Hg2Cl2

Cl lar suvda erimaydi, suyultirilgan kislotalarda eriydi


Kislota–asos usuli bo`yicha kationlar guruhlari.

Guruh

Kationlar

Guruh reagenti

Cho`kma tarkibi

Birikmalarning eruvchanligi

I guruh

Ag+, Pb2+, Hg22+

2 M HCl

AgCl, PbCl2, Hg2Cl2

Cl lar suvda erimaydi

II guruh

Ca2+, Sr2+, Ba2+

1 M H2SO4

CaSO4, SrSO4, BaSO4

SO42– lar suvda erimaydi

III guruh

Zn2+, Al3+, Cr3+, Sn2+, Sn4+, As3+

4 M NaOH

Zn(OH)2, Al(OH)3, Cr(OH)3, Sn(OH)2, Sn(OH)4

OH lar amfoter bo`lib, ishqorda eriydi

IV guruh

Mg2+, Mn2+, Fe2+, Fe3+, Bi3+, Sb3+, Sb5+

25 % li NH3

Mg(OH)2, Mn(OH)2, Fe(OH)2, Fe(OH)3, Bi(OH)3

OH lar NaOH yoki NH3 da erimaydi

V guruh

Co2+, Ni2+, Cu2+, Cd2+, Hg2+

25 % li NH3

Co(OH)2, Ni(OH)2, Cu(OH)2, Cd(OH)2, Hg(OH)2

OH lar kompleks birikma hosil qilish hisobiga NH3 da eriydi

VI guruh

Na+, K+, NH4+

Yo`q

Yo`q

Cl, SO42–, OH lar suvda eriydi


Ammiak–fosfatli usul bo`yicha kationlar guruhlari.

Guruh

Kationlar

Guruh reagenti

Cho`kma tarkibi

Birikmalarning eruvchanligi

I guruh

Ag+, Pb2+, Hg22+

HCl

AgCl, PbCl2, Hg2Cl2

Cl lar suvda erimaydi

II guruh

Sn2+, Sn4+, Sb3+, Sb5+

HNO3

H2SnO2, H2SnO3, H2SbO2, H2SbO3

Metaqalay va metasurma kislotalar suvda erimaydi

III A guruh

Ba2+, Sr2+, Ca2+, Mg2+, Mn2+, Fe2+

(NH4)2HPO4 (25 % li NH3)

Ba3(PO4)2, Sr3(PO4)2, Ca3(PO4)2, Mg3(PO4)2, Mn3(PO4)2, Fe3(PO4)2

PO43– lar suvda va ammiakda erimaydi, sirka kislotada eriydi

III B guruh

Al3+, Cr3+, Fe3+

(NH4)2HPO4 (25 % li NH3)

AlPO4, CrPO4, FePO4

PO43– lar suvda, ammiakda, sirka kislotada erimaydi, HCl da eriydi

IV guruh

Cu2+, Cd2+, Hg2+, Co2+, Ni2+, Zn2+

(NH4)2HPO4 + NH3

Cu3(PO4)2, Cd3(PO4)2, Hg3(PO4)2, Co3(PO4)2, Ni3(PO4)2, Zn3(PO4)2

PO43– lar reagentda kompleks hosil qilish hisobiga eriydi

V guruh

Na+, K+, NH4+

Yo`q

Yo`q

Cl, NO3, PO43– lar suvda eriydi

Anionlarning guruh reagentlari anionlarga ta`sir ko`rsatish xususiyatiga qarab quyidagi guruhlarga ajratiladi:

1. Gaz ajralib chiqishini ta`minlaydigan reaktivlar, masalan, HCl, H2SO4.

2. Kam eruvchan cho`kmalar hosil qilish hisobiga anionlarni eritmadan ajratib oluvchi reaktivlar, masalan, BaCl2 Ba(OH)2 ishtirokida, AgNO3 2 n HNO3 ishtirokida.

3. Qaytaruvchi reaktivlar, masalan, KJ.

4. Oksidlovchi reaktivlar, masalan, KMnO4, J2 ning KJ dagi eritmasi, konsentrlangan HNO3, H2SO4.

Anionlar 3 guruhga ajratiladi.
Kislota–asos usuli bo`yicha anionlar guruhlari.

Guruh

Anionlar

Guruh reagenti

Cho`kma tarkibi

Birikmalarning eruvchanligi

I guruh

SO32–, SO42–, S2O32– CO32–, SiO32–, PO43– CrO42–, Cr2O72–

BaCl2, H2SO4

BaSO3, BaSO4, BaS2O3, BaCO3, BaSiO3, Ba3(PO4)2, BaCrO4, BaCr2O7

Ba2+ tuzlari suvda erimaydi

II guruh

Cl, Br, J, S2–, SCN

AgNO3

AgCl, AgBr, AgJ, Ag2S, AgSCN

Ag+ tuzlari suvda erimaydi

III guruh

NO2, NO3, CH3COO

Yo`q

Yo`q

Na+, Ca2+, Al3+ tuzlari suvda eriydi

Masalan:


1–guruh kationlari sifat reaksiyalari:

a) KCl + H2C4H4O6 = KHC4H4O6↓(oq) + HCl

b) NaCl + UO2(CH3COO)2 + CH3COOH = Na(UO2)(CH3COO)3↓(sariq) + HCl

c) 2K2[HgJ4]+4KOH+NH4Cl = [OHg2NH2]J↓(qizil–qo`ng`ir)+7KJ+KCl+3H2O



2–guruh kationlari sifat reaksiyalari:

a) Pb(NO3)2 + K2CrO4 = PbCrO4↓(oq) + 2KNO3

b) Hg2(NO3)2 + 2HCl = Hg2Cl2↓(oq) + 2HNO3

c) NaCl + AgNO3 = AgCl↓(oq suzmasimon) + NaNO3



3–guruh kationlari sifat reaksiyalari:

a) CaCl2 + (NH4)2C2O4 = CaC2O4↓(oq) + 2NH4Cl

b) Sr(NO3)2 + H2SO4 = SrSO4↓(oq) + 2HNO3

c) BaCl2 + K2CrO4 = BaCrO4↓(sariq) + 2KCl



4–guruh kationlari sifat reaksiyalari:

a) 3ZnCl2 + 2K3[Fe(CN)6] = Zn3[Fe(CN)6]2↓(jigarrang–sariq) + 6KCl

b) 2CrCl3 + 3(NH4)2S + 6H2O = 2Cr(OH)3↓(yashil) + 3H2S↑ + 6NH4Cl

c) 2AlCl3 + 3(NH4)2S + 6H2O = 2Al(OH)3↓(oq) + 3H2S↑ + 6NH4Cl


Mavzuga oid tayanch iboralar.
1. Analitik kimyo fani–moddaning kimyoviy tarkibini aniqlashning nazariy asoslarini rivojlantiruvchi, elementlar va ularning birikmalarini aniqlash, ajratib olish, tarkibini aniqlash usullari hamda birikmaning kimyoviy tuzilishini aniqlash usullarini ishlab chiquvchi fan.

2. Sifat analizi– analitik kimyo fanining moddalarning tarkibida qanday element atomlari borligini o`rganuvchi bo`limi.

3. Miqdor analizi– analitik kimyo fanining moddalarning tarkibida element atomlarining qanday miqdorda borligini o`rganuvchi bo`limi.

4. Ayni aniqlash–aniqlanayotgan kimyoviy birikmaning fizik–kimyoviy xossalari asosida oldindan ma`lum bo`lgan modda bilan solishtirish orqali aniqlash.

5. Aniqlash–aniqlanayotgan ob`ekt tarkibida u yoki bu asosiy komponentlar, aralashmalar, funksional guruhlar bor yoki yo`qligini aniqlash.

6. Kation–musbat zaryadli ion.

7. Anion–manfiy zaryadli ion.

8. Analitik reaksiya–element, ion yoki molekulani ajratib olish, aniqlash va miqdorini aniqlash uchun ishlatiladigan reaksiya turi.

9. Reagentlar yoki reaktivlar–analitik reaksiyalarni amalga oshirishga yordam beruvchi moddalar.

10. Guruh reagenti–bir guruh kationlari yoki anionlari bilan bir xil sharoitda reaksiyaga kirisha oladigan moddalar.


Download 175.33 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
davlat pedagogika
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
guruh talabasi
samarqand davlat
toshkent axborot
nomidagi samarqand
toshkent davlat
haqida tushuncha
ta’limi vazirligi
xorazmiy nomidagi
Darsning maqsadi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
tashkil etish
Alisher navoiy
rivojlantirish vazirligi
Ўзбекистон республикаси
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
o’rta ta’lim
bilan ishlash
ta'lim vazirligi
fanlar fakulteti
махсус таълим
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
umumiy o’rta
Referat mavzu
fanining predmeti
haqida umumiy
Navoiy davlat
fizika matematika
universiteti fizika
Buxoro davlat
malakasini oshirish
davlat sharqshunoslik
Samarqand davlat