Zbek tili va adabiyoti o‘qitish metodikasi kafedrasi



Download 203.18 Kb.
bet4/4
Sana11.01.2017
Hajmi203.18 Kb.
1   2   3   4
Advokat va himoya nutqi to`g`risida

Huquqiy davlat qurishni o`z oldiga vazifa qilib qo`ygan mamlakatning demokratik qiyofasi, ayniqsa, huquqni ta’minlovchi idoralarning ishlarida, jumladan ichki ishlar, sud, prokuratura hamda nodavlat tashkilot hisoblanmish advokaturaning ish faoliyatida sezilarli namoyon bo`ladi. Zero, mazkur idoralar jamiyatda qonunchilikni amalga oshirishga bevosita mas’uldirlar.

O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 116-moddasida “Ayblanuvchi himoyalanish huquqi bilan ta’minlanadi. Tergov va sud ishini yuritishning har qanday bosqichida malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlanadi. Fuqarolarga, korxona va tashkilotlarga yuridik yordam berish uchun advokatura faoliyat ko`rsatadi. Advokaturani tashkil etish va uning ish tartibi qonun bilan belgilanadi” deb kafolatlangan.

Fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini advokat tomonidan sud-tergov idoralarida jinoyat ishlari bo`yicha himoya qilinishi himoyachilik, deb e’tirof etilgan. O`zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 49-moddasida belgilab qo`yilganidek, “Himoyachi gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining huquq va qonuniy mafaatlarini qonunda belgilangan tartibda himoya qilishni amalga oshirishga hamda ularga kerakli yuridik yordam ko`rsatish vakolatiga ega bo`lgan shaxsdir”.

Advokat jinoyat ishlari bo`yicha sud majlislarida himoyachi sifatida ishtirok etar ekan, himoyasidagi shaxs tomonidan sodir qilingan jinoyatning qanchalik ijtimoiy xavfliligi, og`irligi, mudhishligi va yoki davlatga qarshi qaratilgan bo`lishidan qat’iy nazar, sudlanuvchining qilmishiga mutanosib, lekin adolatli, unga nisbatan yengilroq jazoga hukm qilinishiga erishish uchun harakat qilishga majbur. Chunki advokatning protsessual burchi himoyasidagi shaxs qilmishining faqat jazoni yengillashtiruvchi holatlariga, uning insoniy fazilatlariga, jamiyatda tutgan ijobiy o`rni va xulq-atvoriga, qolaversa jabrlanuvchining salbiy va huquqqa xilof harakatlariga e’tiborni qaratish lozimligini taqazo etadi. Zeroki, mazkur burchga amal qilish ba’zida sud majlisida aniqlangan holatlarga asoslanib emas, balki ichki ruhiy hissiyotlarga tayanib shaxs tomonidan sodir qilingan jinoyatning mudhish tafsilotlaridan g`azablanib, jabrlanuvchining mushkul ahvolidan ta’sirlanib, jamoatchilik yoki ommaviy axborot vositalarining tazyiqiga berilib yoxud boshqa siyosiy kuchlar ta’siri ostida sudlar tomonidan noodilona hukm va qarorlar chiqarilishining oldini oladi.

Sud majlisi vaqtida advokatning himoya nutqi alohida ahamiyatga ega. Chunki yaxshi o`ylab tuzilgan himoya nutqi sud ishining natijasiga katta ta’sir ko`rsatishi mumkin. “Adokatning himoya nutqi – bu uning jinoyat ishi bo`yicha sudda qilingan chiqiqshlarining yuqori cho`qqisidir”, degan edi atoqli olim M.S.Strogovich. Aynan himoya nutqida advokat ish bo`yicha o`z xulosalarini, butun ayblov yoki uning ayrim qismiga qarshi o`z e’tirozlarini sudga taqdim qilib, ish holatlarini himoya nuqtayi nazaridan talqin qilib ifodalaydi. Buning barchasi – himoyachidan katta mahorat talab qiladi. Bu himoyasi ostidagi shaxsning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish borasida mashaqqatli mehnat qilib sudlanuvchiga zarar keltirish ehtimoliga yo`l qo`ymay, uning foydasiga xizmat qilishi mumkin bo`lgan holatlarni e’tiborsiz qoldirmay qilingan ishning mahsulidir.

Albatta, himoya nutqining uslubi ishning mazmuni va advokatning bilim hamda ish tajribasiga bog`liq. Ba’zida himoya nutqi qaynoq, ko`tarinki ruhda, yorqin va chiroyli so`zlar bilan ifoda etiladi. Ba’zan u bosiq holda aniq raqamlar bilan hisob-kitob qilish, sanalarni bir-biriga taqqoslash va hokazolar singari faktik holatlarni izchil tahlil qilish orqali ifodalanadi. Ayrim hollarda esa himoya nutqida prokuror bilan bahslashish, munozara elementi yaqqol namoyon bo`lsa, ayrim paytlarda sud tergovidan aniqlangan sudlanuvchini himoya qilish uchun foydalanish mumkin bo`lgan barcha mayda-chuyda holatlarni hafsala bilan bayon etishi ustuvor bo`ladi. Bularning barchasi maqbul bo`lib, bu masala bo`yicha hamma uchun majburiy qoidalar belgilab berilishi mumkin emas.

Himoya nutqining o`ziga xos yo`nalishlaridan biri bu himoyachi sudlanuvchiga qo`yilgan aybning faktik tomonini va huquqiy malakalanishini inkor qilmay, balki uning aybini yengillashtiruvchi holatlarini bayon etishdir. Bunday vaziyat quyidagi holatlarda yuzaga keladi: 1. Jinoiy voqea yuz bergan va sudlanuvchining harakatida jinoyat tarkibi mavjud; 2. Sodir etilgan jinoiy harakatga ishtirok etilganligiga yoki shaxsan o`zi sodir etganiga sudlanuvchi iqror; 3. Sud tergovida aniqlangan ma’lumotlar sudlanuvchining aybi isbotlanganligini ko`rsatadi; 4. Sudlanuvchiniong qilmishi Jinoyat kodeksida belgilangan moddalar bilan to`g`ri malakalangan. Bunday holatlarda sudlanuvchining aybini va jazoni yengilashtiruvchi holatlarni topish orqali himoya nutqi tuziladi. Bu advokatdan katta mahorat talab qiladi.

Amaliyotdan ma’lumki, ushbu vaziyatda ba’zi advokatlar tomonidan deyarli barcha ishda qo`llash mumkin bo`lgan bir xil qolipli himoya nutqi tayyorlanadi. Masalan, ular sudlanuvchining muqaddam sudlanmaganligi, yoshligi, qaramog`ida keksa ota-onasi borligi, ish va o`qish joyidan ijobiy tavsifnoma mavjudligini yuzaki ta’kidlash bilan chegaralangan holda himoya nutqini tuzadilar. Vaholangki, bu usul samarali bo`lishi uchun ish holatlarining barchasi: sudlanuvchining oilaviy sharoiti, tarbiyasi, sodir qilingan qilmishga, jabrlanuvchiga munosabati, jamiyatdagi o`rni, jinoyat sodir bo`lishiga olib kelgan holatlar chuqur tahlil qilingan holda nutqda ifoda etilishi zarur.

Himoya nutqi puxta o`ylab tuzilganidan keyin ham sud muzokarasida ayrim holatlarning o`zgarishiga qarab, uni vaziyatga moslashtirib borish mumkin. Lekin shuni unutmaslik lozimki, garchi prokuror ayblovdan voz kechganda ham himoyachi faqat unga qo`shilishi bilan cheklanmasdan, ish holatlarini har tomonlama tahlil qilgan holda asoslantirilgan nutqni ifoda etishi zarur. Chunki prokurorning ayblovdan voz kechishi hali sud tomonidan oqlov hukmi chiqarilishini anglatmaydi. Shu bois, bunday vaziyatda himoya nutqida prokuror fikrini qo`llab-quvvatlash bilan birga ish materiallaridagi kamchilik, protsessual normalarning buzilishi va hokazolarga e’tiborini jalb qilish lozim bo`ladi.

Ayrim advokatlar himoya nutqini ifodalashda ishga aloqasi yo`q holatlarni bayon qilish yoki ish materiallaridagi kam ahamiyatga molik narsalarga batafsil to`xtalib, nutqini behudaga cho`zish, bir so`z bilan aytganda safsatabozlik bilan shug`ullanadi. Bu himoya nutqi ta’sirini kamaytirishga va ba’zida sudning haqli e’tiroziga sabab bo`ladi.

Ba’zan himoya tizimi va nutqi nechog`lik yaxshi tuzilgan, himoya pozitsiyasi kuchli ishlangan hamda ish materiallaridagi mavjud ayblov dalillari qanchalik sayoz bo`lmasin sudlanuvchiga nisbatan asossiz va adolatsiz ayblov hukmi chiqarilishi mumkin. Bunday hollarda advokat tushkunlikka tushmasligi lozim. Chunki, birinchidan, har bir yaxshi nutqni tuzish jarayonida advokatning kasbiy mahorati oshadi, ikkinchidan, himoyachi sudlanuvchi va uning yaqinlari oldida o`z vazifasini vijdonan bajarganligini namoyon qiladi va uchinchidan, mazkur ishni keyingi bosqich sudlarida qayta ko`rib chiqish imkoniyati saqlab qolinadi.

Nutq nafaqat yaxshi tuzilgan bo`lishi, balki chiroyli va ravon tovush bilan taqdim etilishi lozim. Advokatning ohangi, gapirish vaqtidagi imo-ishora va harakatlari oldindan puxta o`ylangan bo`lishi kerak. Nutq oldidan bir necha marotaba turli xil ko`rinishda takrorlangan va o`rganilgan bo`lishi maqsadga muvofiq. Buning uchun advokat dastlab oyna yoki biron-bir qarindoshi, do`sti oldida mashq qilishi mumkin.

Nutqni ifoda etish vaqtida advokat iloji boricha eshituvchilarning yuziga qarashi kerak. Bitta nuqtaga termilgan holda, bir xil ohangda himoya nutqini o`qish – katta xatolardan biri. Agarda ishda esda uncha qolmaydigan faktlar, sana va raqamlar keltirilsa, ularni alohida varaqqa yozib olish kerak. Iloji boricha nutq shoshilmasdan, ravon, ehtirosli va shu bilan birga bosiq tovush bilan bayon etilishi lozim.

Shuningdek, advokat ishning ba’zi muhim jihatlariga auditoriyaning e’tiborini yanada tortish uchun yoki sud zalida tinchlik, tartib hukmron bo`lmagan vaziyatda o`ziga diqqatni jalb qilish maqsadida nutqni ifoda etish jarayonida qisqa muddatli sukut (pauza) saqlab, keyin avvalgi ruhda nutqini davom ettirishi maqsadga muvofiq.



Advokat himoya nutqini o`qib bermasdan, oldindan puxta ishlangan tezislarga qarab gapirishi lozim. Sudga yozma ravishda taqdim etilishi lozim bo`lgan muzokara so`zi, ushbu tezislardan kelib chiqib, takomillashgan shaklda ishlanishi amaliyotda ko`p uchraydi.

(O`zbekiston advokatlarining himoya nutqlari. –T.: Adolat, 2006, 7-18-betlar).

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa