Zbek tili va adabiyoti o‘qitish metodikasi kafedrasi



Download 203.18 Kb.
bet1/4
Sana11.01.2017
Hajmi203.18 Kb.
  1   2   3   4
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi

Alisher Navoiy nomidagi Samarqand davlat universiuteti
O‘zbek filologiyasi fakulteti

Amaliy tilshunoslik, ozbek tili va adabiyoti

o‘qitish metodikasi kafedrasi

’’O‘ZBEK TILI’’ FANIDAN AMALIY MASHG`ULOT MATERIALLARI


Huquqshunoslik fakulteti 1-kurs rus guruhi talabalari uchun


Tuzuvchi: dots.Boltayev M.

Samarqand




SO‘ZBOSHI
Bugunga kelib til o`rgatish borasidagi an’anaviy usullarni to`liq inkor etmagan holda, yangicha innivatsion pedagogik texnologiyalardan, usullardan foydalanib, til o`rgatishning samaradorligini oshirish zaruriy ehtiyojga aylandi. Bu esa mamlakatimizda keng ko`lamda hayotga tatbiq etilayotgan “Ta’lim to`g`risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” sifat bosqichining ham asosiy talablaridan biri hisolanadi. Shuni e’tiborga olgan holda oliy o`quv yurtlarining rus guruhlari talabalariga o`zbek tilidan amaliy mashg`ulotlar o`tish uchun mazkur o`quv materiallari tegishli namunaviy dastur asosida tuzildi.

“O`zbek tili”dan tuzilgan ushbu o`quv materiallarining mazmuni talabalarda ijodiy fikrlash ko`nikmalarini shakllantirish hamda rivojlantirishga qaratilgan. Mashg`ulotlar davomida ushbu mutaxassislikka doir matnlar tarjima qilinadi, so`z va iboralar takrorlanadi, yangi so`zlar yodlanishi ko`zda tutiladi. O`rganilgan yangi so`zlar matnni tarjima qilish, matn bo`yicha tayyorlangan savollarga javob qaytarish hamda o`tilgan grammatik materialni o`zlashtirish uchun asos bo`ladi. Matn to`liq o`rganib bilingach, “O`zbek tili” darsligidan (Mirzayev I., Boltayev M. O`zbek tili. – T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004) tegishli grammatik mavzuga doir turli mashqlar bajariladi. Mashqlar tarjima qilish, nuqtalar o`rniga tegishli harflar, so`zlar, olmoshlar, egalik, kelishik, shaxs-son qo`shimchalarini qo`yish, fe’lning ma’lum zamonlari, tasdiq, inkor, so`roq shakllari qo`shimchalarini qo`yish, so`zlarni tartib bilan qo`yib, gap tuzish kabi topshiriqlarni qamrab oladi. Har bir mashg`ulotda og`zaki nutqni o`stiruvchi mashqlar bajariladi. Muloqotlar rus tilida ham, o`zbek tilida ham berilib, ularni tarjima qilish, yodlash hamda erkin suhbat davomida qo`llay bilish talab etiladi. Mashg`ulot tegishli topshiriqlar bilan yakunlanadi.

Dars davomida talabalarga o`zbek tilining grammatik qonun-qoidalari emas, balki matnlar, mashqlar, muloqotlar yordamida til materialini o`rgatish orqali ularda fikrlash ko`nikmalari hosil qilinib, talabalar darsning oddiy qatnashchisidan uning faol ishtirokchisiga aylantiriladi.

Respublikamizdagi qariyb barcha oliy o`quv yurtlarining rus va boshqa tillarda o`qitilayotgan talabalari o`zbek tili mashg`ulotlarida kafedrada tayyorlab, nashr etilgan yangi darslik hamda uning elektron versiyasidan keng foydalanib kelishmoqda.

2009-2010-o`quv yilidan boshlab universitetning rus va tojik guruhlari talabalariga “O`zbek tili”dan amaliy mashg`ulotlar uchun 64 soat, mustaqil ishlash uchun esa 50 soat ajratildi. Soatlar hajmining yildan yilga qisqarib borishi namunaviy dasturda belgilangan materiallarni to`liq qamrab olishga imkon bermaydi. Shunga ko`ra namunaviy dasturda tavsiya etilgan mavzular bilan bir qatorda har bir yo`nalishning tor xususiyatidan kelib chiqqaan holda tanlangan mutaxassislik matnlari hamda o`zbek xalqi tarixi, ilm-fani, madaniyati, adabiyoti rivojiga ulkan hissa qo`shgan buyuk bobokalon allomalarimizning hayoti va ijodi bo`yicha matnlarni tarjima qilish, ular asosida mustaqil ravishda erkin matnlar tuzishga doir mavzular har bir darsning asosiy maqsadi qilib qo`yiladi.

Tuzuvchi

Fanga doir asosiy adabiyotlar


  1. Абдураҳмонов Х., Рaфиев А., Шодмоновa Д. Ўзбек тилининг амалий грамматикаси. – Т.: Ўқитувчи, 1992.

  2. Азизов А. Сопоставительная грамматика русского узбекского языков. – Т.: Учпедиздат, 1960.

  3. Азизов А., Сафоев А., Жамолхонов Х. Ўзбек ва рус тилларининг қиёсий грамматикаси. – Т.: Ўқитувчи, 1986.

  4. Boltayev M. Lotin yozuviga asoslangan o`zbek alifbosi va imlosi. – Т.: O`qituvchi, 2003.

  5. Boltayev M. Lotin yozuviga asoslangan yangi o`zbek alifbosi va imlosi. – Т.: 2006. Internetdagi manzili: www.samdu.uz/files/web/index.htm

  6. Исмоилов А.К., Лаафасов У.П. Ўзбек тили. – Т.: Ўзбекистон, 2002.

  7. Исматуллаев Х. Самоучитель узбекского языка. – Т.: Ўқитувчи, 1991.

  8. Маҳмудова З., Усмонова Г. Рус гуруҳлари учун «Ўзбек тили». Ўқув қўлланма. – Т.: Ўқитувчи, 2002.

  9. Mirzayev I., Boltayev M. O`zbek tili. – Т.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004.

  10. Mirzayev I., Boltayev M. O`zbek tili. – Т.: 2006. Internetdagi manzili: www.samdu.uz/files/web/index.htm

  11. Назаров К.Н., Хўжанова Г.У. Ўзбек тили, дарслик. – Т.: ТДЮИ. 2003.

12. Решетов В.В. Основы фонетики и грамматики узбекского языка. – Т.: Укитувчи, 1965.

13. Узоков Х., Мирзакаримова У., Саидова Р. Ўзбек тили амалиёти.– Т.: Ўқитувчи, 1993.



  1. Ҳожиев А. Лингвистик терминларнинг изоҳли луғати. – Т.: Ўқитувчи, 1985.


Qo‘shimcha adabiyotlar


  1. Абдуллаев М. ва бошқалар. Мустақиллик. Изоҳли илмий оммабоп луғат. – Т.: Шарк, 1998.

  2. Алимова Р., Отахўжаев С. Суд экспертизасини ташкил қилиш ва ўтказиш масалалари – Т.: Янги аср авлоди, 2001.

  3. Баркамол авлод орзуси. – Т.: ЎзМЭ, 2000.

  4. Ибратов Б. Тадбиркорлик ҳуқуқи. – Т.: Молия, 2001.

  5. Иброҳимов А. ва бошқалар. Ватан туйғуси. – Т.: Ўзбекистон, 1996.

  6. Муқимов З. Чет мамлакатлар давлат ва ҳуқуқи тарихи. – Самарқанд: СамДУ, 1992.

  7. Муқимов З. ўзбекистон давлати ва ҳуқуқи тарихи. – Самарқанд: Зарафшон, 1998.

  8. Муҳамедов Х. Хорижий мамлакатлар давлати ва ҳуқуқи тарихи. – Т.: Адолат, 2001.

  9. Одилқориев Х. ва бошқалар. Ўзбекистон Республикаси Конституциясини ўрганиш. – Т.: Шарқ, 2001.

  10. Одилқориев Х. Конституция ва фуқарорлик жамияти. – Т.: Шарқ, 2001.

  11. Темур тузуклари. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт матбаа бирлашмаси, 1991.

  12. Шодмонов Ф. Шартнома бўйича жавобгарлик. – Т.: Молия, 2001.

  13. Ўзбекистон адвокатларининг ҳимоя нутқлари. – Т.: Адолат, 2006.

  14. O`zbek tilining imlo lug`ati. –T.: O`qituvchi, 1995.

  15. “O`zbek tili”dan rus filologiyasi yo`nalishi talabalari uchun uslubiy qo`llanma. Tuzuvchi: Boltayev M. – Samarqand, SamDU nashriyoti, 2006.

  16. Иброҳимов А. Бизким, ўзбеклар…– Т.: Шарқ, 1999.

Amaliy mashg‘ulot uchun mo‘ljallangan har bir dars quyida keltirilgan namunadagi o‘quv mashg`ulotining ta’lim texnologiyasi modeli hamda amaliy mashg‘ulotning texnologik xaritasiga asosan tashkil etilishi lozim. Namuna:



O‘quv mashg‘ulotining ta’lim texnologiyasi modeli

10-mavzu. “Abdulhamid Cho‘lpon” matni.


Vaqt: 2 soat

Talabalar soni: 25 nafar

O‘quv mashg‘lotining shakli va turi:

Amaliy mashg‘ulot.

Dars rejasi (o‘quv mashg‘lotining tuzilishi):

1. Matbuot yangiliklari.

2. Uyga vazifalarni so‘rash, yozma bajarilganlarini tekshirish.

3.Talabalarni uchta kichik guruhga bo‘lish.

4. Matnni guruh vakillariga ifodali o‘qitish.

5. Matn asosida lug‘at tuzdirish.

6. Tarqatma materiallar ustida ishlash

O‘quv mashg‘uloti maqsadi:

Talabalarning o‘zbek tilidan egallagan bilim va ko‘nikmalarini aniqlash, mustahkamlash, kengaytirish, ixtisoslik matni asosida o‘zbek tilini chuqur o‘zlashtirishlariga ko‘maklashish, talabalarning yozma va og‘zaki nutqi ravonligiga erishish, ularni davlat tilida savodxonlik bilan ish yurita olishga o‘rgatish, ular nutqini kasbiy atamalar bilan boyitish, tarbiyalash.

Pedagogik vazifalar:

- talabalarning oldingi mashg‘ulotlarda o‘zlashtirgan bilim va ko‘nikmalarini mustahkamlash;

- ularning lug‘at boyligi va o‘zbek tili qonun- qoidalari haqidagi tasavvurlarini yanda kengaytirish ;

- matn asosida ularning o‘zbek tilini chuqur o‘zlashtirishlariga ko‘maklashish;

- talabalarning yozma va og‘zaki nutqi rivojiga ko‘maklashish.


O‘quv faoliyati natijalari:

- talabalar oldingi mashg‘ulotlarda olgan bilim va ko‘nikmalarini namoyon etadilar;

- matn asosida o‘zlarining lug‘at boyligini orttiradilar, o‘zbek tili qonun-qoidalari haqidagi tasavvurlarini kengaytiradilar.

- matn asosida o‘zbek tilidan o‘rganganlarini chuqurlashtiradilar;

- dars davomida o‘zlarining yozma va og‘zaki nutqlarini yanada ravonlashtiradilar.


Ta’lim usullari:

Savol-javob, hikoya qilish, suhbat-munozara, sharhlash, aqliy hujum.

Ta’lim shakli:

Frontal, jamoaviy, guruhlarda ishlash.

Ta’lim vositalari:

O‘quv dasturi, amaliy mashg‘ulotlar matni, darslik, o‘quv qo‘llanmalari, uslubiy qo‘llanmalar, lug‘atlar, doska, bo‘r, tarqatma materiallar.

Ta’lim berish sharoiti:

Dekanat tomonidan dars jadvalida belgilangan, guruh bo‘lib ishlashga mo‘ljallangan stollar, stullar mavjud auditoriya.

Monitoring va baholash:

Og‘zaki so‘rov: tezkor so‘rov.

Yozma so‘rov: savollarga yozma javob, yozma bajarilgan topshiriqlarini tekshirish.



Amaliy mashg‘ulotning texnologik xaritasi.

10-mavzu. 2-dars: “Abdulhamid Cho‘lpon” matni.



Ish bosqichlari va vaqti



Faoliyat mazmuni

Ta’lim beruvchi

Ta’lim oluvchilar

1-bosqich. O‘quv mashg‘ulotiga kirish (10 daq.)

1.1. Mavzuning nomi, maqsad va kutilayotgan natijalarni yetkazadi. Mashg‘ulot yangi innovatsion texnologiyalar asosidagi amaliy dars tarzida borishini ma’lum qiladi.

Tinglaydilar, yozib oladilar.

2-bosqich. Asosiy (60 daqiqa).

2.1. Talabalar bilimini suhbat shaklida faollashtiradi(1-ilova). Bilimlarni faollashtirish jarayonida o‘quv muammosini yechish bo‘yicha izlanuvchilik faoliyatida faol ishtirok etishlari uchun talabalarning egallagan bilimlari yetarliligini aniqlaydi.

2.2. Faollashtirilgan bilimlar asosida talabalarni mashg‘ulotda o‘rganiladigan mavzuga olib kiradi.

2.3. Talabalarni uch guruhga bo`lib, ularni “Adolat”, “Matonat”, “Baxt” deb nomlaydi, guruhlarda ish boshlanganligini ma’lum qiladi, bo‘lingan guruhlarning bittadan vakiliga “Abulhamid Cho‘lpon” matnidan belgilangan qismini ifodali o‘qitadi(2-ilova).

2.4. O‘zbekcha tuzilgan lug‘at har bir guruhga teng taqsimlanib, so‘zlarning rus tilidagi muqobillari toptiriladi (3-ilova).

2.5. Matndan olingan so‘zlarning ma’nosini izohlash topshiriladi(4-ilova).

2.6. Matndan olingan so‘zlarning sinonimlarini aniqlash va izohlash topshiriladi(5-ilova).

2.7. Cho‘lponning tanlangan she’rini o‘qish va mazmunini aytib berish topshiriladi(6-ilova).

2.8. Guruhlarning chiqishlarini boshqaradi, ularning javoblarini baholaydi, kamchiliklarini to‘ldiradi.



Savollarga javob beradilar.
Mavzu bo‘yicha o‘z fikrlarini bildiradilar.

Talabalar matnni ifodali o‘qiydi, yangi so‘zlar lug‘atini tuzadi va ularning o‘quv tilidagi muqobilini topadi, berilgan so‘zlarning ma’nosini izohlaydi, so‘zlarning sinonimlarini aniqlab izohlaydi, she’rni o‘qib mazmunini aytib beradi.



3-bosqich. Yakuniy (10 daqiqa).

3.1. Mavzu bo‘yicha yakun qiladi. Amalga oshirilgan ishlarning kelgusida talabalarning pedagogik faoliyatlarida ahamiyati katta ekanligiga e’tiborni qaratadi.

3.2. Mustaqil bajarib kelish uchun topshiriqlar beradi.

3.2.1. Keyingi darsda o‘tiladigan “Gafur Gulom ijodi” mavzusi bo‘yicha materiallar to‘plash;

3.2.2. Matbuot sahifalaridan yangilik namunalari tayyorlab kelish;

3.2.3. “Ozbek kurashi” mavzusida kichik hajmli hikoya tuzib kelish topshiriladi.


Tinglaydilar. Topshiriqlarni yozib oladilar.


Huquqshunoslik fakulteti 1-kurs rus guruhi talabalari uchun “O‘zbek tili” fanidan amaliy mashg‘ulot.
1-mashg‘ulot.


O‘zbek tilining O‘zbekiston Respublikasining davlat tili ekanligi. Davlat tili va yangi alifboni joriy qilish to‘g‘risidagi qonunlar. Bu qonunlarning ahamiyati. O‘zbek tili, uning tarixi, unda yaratiligan badiiy, ilmiy, tarixiy meros. “Mustaqil O‘zbekiston” matni. Fonetika va uning obyekti. Tovush va harf. O`zbek xalqi foydalangan yozuvlar. Imlo va talaffuz. Unli va undosh tovushlar, ularning imlosi, tutuq belgisi, talaffuz va imlodagi o‘xshash va farqli jihatlar. “Davlat tili haqida”, “Yangi alifboni joriy etish” mavzularida mustaqil matnlar tuzish. Matbuot yangiliklari.



M U S T A Q I L O` Z B E K I S T O N

O`zbekiston Respublikasi O‘rta Osiyoning markaziy qismida joylashganligini hammamiz bilamiz. U 447, 4 ming kv.km. maydondan iborat. O‘zbekistonning poytaxti Toshkent shahri bo‘lib, davlat tili o‘zbek tilidir. Dunyo xalqlari O‘zbekistonni 1991- yil 1-sentabrdan mustaqil davlat sifatida biladi. O‘zbekistonning o‘z bayrog‘i, gerbi, madhiyasi, pul birligi, qurolli kuchlari bor. 1992-yil 8-dekabrda O‘zbekistonning yangi Konstitutsiyasi qabul qilindi va bu kun har yili mamlakatimizda ulug` bayram sifatida nishonlanib kelinyapti.

Mustaqil O‘zbekiston Respublikasini dunyoning qariyb barcha davlatlari tan oldi va ular bilan o‘zaro elchixonalar ochilib, mustahkam aloqalar o‘rnatilmoqda. O‘zbekistonning xalqaro obro‘yi kundan kunga ortib boryapti.

O‘zbekiston yoshlari yangi ochilayotgan universitetlar, institutlar, kollejlar, litseylarda ta’lim olayotirlar. Yoshlar bilim olish, malaka oshirish, tajriba almashish uchun chet ellarga borib kelmoqdalar.

Respublikamizda o‘zbeklar bilan bir qatorda qoraqalpoqlar, qozoqlar, turkmanlar, qirg‘izlar, tojiklar, tatarlar, uyg‘urlar, ruslar, koreyslar, yahudiylar kabi o‘nlab boshqa millat va elat vakillari bir oila farzandlaridek yashaydi. O‘zbeklar ham yaqin qo`shni Tojikiston, Qozog‘iston, Turkmaniston, Qirg‘iziston davlatlaridan tashqari, Afg‘oniston, Saudiya Arabistoni, Turkiya, Xitoy, Suriya, Iordaniya, Eron, Iroq, Birlashgan Arab Amirligi, Misr, Germaniya, Gollandiya, Fransiya, Italiya, Angliya, AQSH, Hindiston, Pokiston, Yaponiya, Tayvan kabi mamlakatlarda yashaydilar.

O‘zbekiston qadimiy va boy tarixga ega. Har yili Samarqand, Toshkent, Buxoro, Xiva, Shahrisabz kabi shaharlardagi tarixiy obidalarni ko‘rish uchun ko‘plab chet ellik sayyohlar tashrif buyurishadi.

Bu yurtdan yetishib chiqqan va dunyo ilm-faniga ulkan hissa qo`shgan Beruniy, Ibn Sino, Forobiy, Muso Xorazmiy, Ahmad Farg‘oniy, Ismoil Buxoriy, Zamaxshariy, Amir Temur, Alisher Navoiy, Bobur, Mirzo Ulug‘bek, Jaloliddin Rumiy, Xoja Samandar Termiziy kabi yuzlab qomusiy allomalarning ilmiy, ijodiy meroslari faqat O‘zbekistonda emas, butun dunyo ilm maskanlarida o‘rganilyapti.

Respublikamizda 12 viloyat, bir suveren respublika, 130 ga yaqin shahar, minglab qo‘rg‘on va qishloqlar mavjud. Vatanimiz tuprog‘i bebaho konlarga boy, tabiati go‘zal, xalqi mehmondo‘st. Mamlakatimizda neft, gaz, ko‘mir, oltingugurt, ozokerit, osh tuzi, rux, qo‘rg‘oshin, mis, volfram, oltin va boshqa yer osti boyliklari qazib olinadigan konlar muntazam ishlab turibdi.

O‘zbekistonning asosiy ekini paxta va g‘alladir. Shuningdek, makkajo‘xori, meva, uzum, tamaki va poliz mahsulotlari ham ko‘plab yetishtiriladi. Keng yaylovlarda zotdor qo‘y va echkilar, qoramol, yilqi, tuya podalari boqiladi. Pillachilik va polizchilik ham rivojlangan sohalardir.



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa