O`zbekstan respublikasi xaliq biLİmlendiRİw miNİstrliGİ A`JİNİYaz atindag`i no`Kİs ma`mleketlik pedagogikaliq instituti



Download 0,71 Mb.
bet1/3
Sana29.04.2017
Hajmi0,71 Mb.
#7840
  1   2   3



O`ZBEKSTAN RESPUBLİKASI

XALIQ BİLİMLENDİRİW MİNİSTRLİGİ
A`JİNİYaZ ATINDAG`I NO`KİS MA`MLEKETLİK

PEDAGOGİKALIQ İNSTİTUTI


G.A. Asenov, A.J. Turekeeva, G.O. Utenova


QARAQALPAQSTANDA TARQALG`AN

KEMİRİWShİLERDİN` ANIQLAG`ISh GİLTİ

(metodikalıq qollanba)

  

NO`KİS-2011



Du`ziwshiler: G.A. Asenov, A.J. Turekeeva, G.O. Utenova

İlimiy ekspeditsiya xızmet saparlarında eski anıqlag`ıshlardı paydalanıw ushın tabıw qıyın bolıp qaldı, solardı esapqa alg’an halda alıp ju`riw ushın qolaylı Qaraqalpaqstanda tarqalg`an kemiriwshilerdin` «anıqlag`ısh gilti»n islep shıg`ıw za`ru`r boldı.

Usınılıp atırg’an anıqlag`ısh ja`rdeminde izertlewshiler ko`pshilik jag`dayda haywanlardı ta`biyg`ıy jasaw ortalıg`ında izertlep u`yrenedi.

Bul qollanba Qaraqalpaqstanda tarqalg`an kemiriwshilerdin` «anıqlag`ısh gilti» retinde jas ilimpaz zoologlar, joqarı oqıw ornı talabaları ha`m mekteptin` biologiya pa`ni oqıtıwshıları ushın usınıladı.




JUWAPLI REDAKTOR:
A. Asenov - A`jinyaz atındag`ı No`kis ma`mlektlik pedagogikalıq institutının` professorı, biologiya ilimlerinin` doktorı.
PİKİR BİLDİRİwshiler:
1. Z. Bekbergenova - O`zRİA QQ bo`limi bioekologiya institutı entomologiya ha`m parazitologiya kafedrasının’ ilimiy xızmetkeri, biologiya ilimlerinin` kandidatı.

2. B. Allamuratov - A`jinyaz atındag`ı No`kis ma`mlektlik pedagogikalıq institutı ta`biyattanıw fakul`tetinin` zoologiya ha`m shıpakerlik tiykarları kafedrasının` professorı, biologiya ilimlerinin` doktorı.

KİRİSİW
Du`n`ya ju`zinde su`t emiziwshi haywanlardın` 4500 tu`ri bolsa, sonın` 50% ke shamalasın kemiriwshiler toparı quraydı. Sonnan, G`a`rezsiz ma`mleketler awqamı aymag`ında kemiriwshilerdin` 150 tu`ri ushırasadı. (Orta Aziyada - 38, O`zbekstanda - 32, Qaraqalpaqstanda - 28 tu`ri bar.)

Kemiriwshiler arasında ko`pshiligi awıl ha`m tog`ay xojalıg`ının`, a`sirese da`n, miywe tuqım saqlaytug`ın xojalıqlarının` baslı zıyankesleri bolıp tabıladı. Ko`pshiligi ha`r tu`rli parazitlerdin`, (ishki ha`m sırtqı) mikrob ha`m t.b. kesellik shaqırıwshı bakterialı keselliklerdi saqlawshı ha`m tarqatıwshıları bolıp esaplanadı.

Olardın ishinde ko`p sanlı ha`m ayırım tu`rleri ken` tarqalg’an. Ma`selen: Uy tıshqanı 27 den aslam, al sur tıshqan 20 dan aslam asa qa`wipli juqpalı keselliklerdi tarqatıwshılar ekeni ma`lim.

Barlıq kemiriwshiler tu`rleri bir-birinen sırtqı ha`m ishki qurılısı, tirishilik etiwi jag’ınan ajırılap turadı. Olardı bir-birinen ayırıp biliw ushın arnawlı anıqlag`ıshlar kerek. Olardın` ko`pshiligi arnawlı bag`darg`a iye bolsa, ayırımları eskirip siyrek ushırasatug`ın, tabılmaytug`ında bolıp qalg`an.

Anıqlag`ıshqa haywan tu`rlerin anıq ayırıwdın` en` a`piwayı usılları boyınsha olardın` sırtqı belgilerine, ishki organlarına, tislerine ha`m bas su`yek qurılısına dıqqat bo`linedi.

Su`t emiziwshi haywanlardın` birinshi tolıq anıqlag`ıshı Nikolay Alekseevich Bobrinskiy, Boris Aleksandrovich Kuznetsov, Aleksandr Petrovich Kuzyakinler avtorlıg`ında 1944-jılı Moskva qalasında «Sovet ilimi» baspasınan shıqtı.

1952-jılı B.S.Vinogradov, İ.M.Gromovlar ta`repinen «Burıng’ı soyuzlıq awqam kemiriwshiler faunası» burıng’ı awqam İlimler Akademiyası, Moskva-Leningradta (1952) ha`m «Burıng’ı soyuzlıq awqam faunası» anıqlag`ıshı (1952) burıng’ı soyuzlıq awqam İlimler Akademiyasının` ZİN baspaxanasında jarıq ko`rdi.

1956-jılı B.S.Vinogradov, İ.M.Gromov avtorlıg`ında «Burıng’ı soyuzlıq awqam kemiriwshiler faunasının` qısqasha anıqlag`ıshı» burıng’ı soyuzlıq awqam İlimler Akademiyasının` Moskva-Leningrad baspaxanasınan shıqtı.

1963-jılı İ.M.Gromov ha`m t.b. avtorlıg`ında akad. İ.İ.Sokolovtın` redaktsiyasında «Burıng’ı soyuzlıq awqam su`t emiziwshiler faunası» kemiriwshiler otryadı burıng’ı soyuzlıq awqam İlimler Akademiyası baspasında basılıp shıqtı.

1965-jılı N.A. Bobrinskiy, B.A. Kuznetsov, A.P. Kuzyakinler avtorlıg`ında «Burıng’ı soyuzlıq awqam su`t emiziwshilerinin` tolıqtırılg`an anıqlag`ıshı» Moskvada «Prosveshenie» baspasınan shıqtı ha`m barlıq tu`rlerdin` ren`li su`wretleri menen tarqalıw arealının` karta-atlası 382 betti quraydı.

1974-jılı B.A. Kuznetsovtın` «Omırtqalı haywanlar faunasının` anıqlag`ıshı» nın` 3 tomlıg`ı Moskvada «Prosveshenie» baspasınan shıqtı.

1984-jılı en` keyingi anıqlag`ısh «Kemiriwshilerdin` qısqasha anıqlag`ıshı» atamasında B.S. Vinogradov, İ.M. Gromovlar avtorlıg`ında ha`zirgi Sankt-Peterburgda «İlim» baspasında basılıp shıqtı.

Bul ko`rsetilgen anıqlag`ıshlar zoologiya, sistematika, filogenetika, morfologiya, paleontologiya, ekologiya ilimlerinin’ ko`rnekli alımları ta`repinen du`zilip, ilimnin` barlıq rawajlanıw basqıshlarının` en` son`g`ı jan`alıqlarınan paydalanıldı. Su`t emiziwshi haywan tu`rlerin qa`tesiz anıqlawda tiykarg`ı qural xızmetin atqaratug’ın G`a`rezsiz ma`mleketler awqamı aymag`ında tarqalg`an tu`rlerinin` anıqlag`ıshı u`zliksiz jan`alanıp ha`m tolıqtırılıp barıldı. Ko`rsetilgen anıqlag`ıshlar ha`zirgi ku`nde omırtqalılar zoologiyası, sonın` ishinde, su`t emiziwshiler klası wa`killeri tu`rlerin izertlewshi ilimpazlarg`a ku`ndelikli mag`lıwmat beriwshi derek xızmetin atqarıp kelmekte.

QARAQALPAQSTANDA TARQALG`AN KEMİRİWShİLERDİN` ANIQLAG`ISh GİLTİ
(SEMEYSTVO, KİShİ SEMEYSTVO, GEYPARA TU`RLERİ BOYINShA)
1-keste

Artqı ayaqları ju`da` uzın (aldın`g`ılarınan 3-4 ese uzın)

Quyrıg`ı qısqa.


Quyrıg`ı uzın.



TOLAY QUM QOYaNI

Qosayaqlılar semeystvosı

2-kesteni qaran`.








Qaraqalpaqstanda: U`stirtte, Qızıl-qumda ha`m A`muda`r`ya del`tasında ushırasadı. Denesinin` uzınlıg`ı 39-55 sm, salmag`ı 1,5-2,5 kg. Qulag`ı uzın, iyilgende murnınan asadı. Olardın` jasaw ortalıg`ı ko`p tu`rli. Jazda ra`n`, siyrek juwsanlardı su`yip awqatlanadı. Tolay qoyanı jılına 3, siyrek jag`daylarda 4 balag`a deyin tuwadı. Buwazlıg`ı 45-48 ku`nge sozıladı. Onın` go`jekleri ko`zi ashıq, ju`n menen qaplang`an 65-95 gr salmaqta tuwıladı. Jınısıy jaqtan 6-8 ayda jetilisedi. Tolay qoyanı 65 tu`rli o`simlik penen awqatlanadı.



Artqı ayaqları aldın`g`ısınan 2 ese uzınıraq

Quyrıg`ının` uzınlıg`ı dene uzınlıg`ının` yarımınan uzın.

Quyrıg`ı ju`n menen qaplang`an.

Quyrıg`ında ju`n joq.

Peschankalarkishi semeystvosı 3 kesteni qaran`.


Quyrıg`ı jumır.

Quyrıg`ı qaptalınan qısın`qı-jalpaq

Tıshqan ta`rizliler semeystvosı

3 kesteni qaran`.




ONDATRA




Denesinin` uzınlıg`ı 250-350 mm, quyrıg`ı 200-280 mm, salmag`ı 900-1000 g, geyde 2000 g g’a deyin boladı. Ondatranın` ju`ni iri ha`m jumsaq ju`n astı tu`bitinen turadı. Ondatra ha`r tu`rli landshafta da`r`ya, ko`l, kanal ha`m batpaqlıqlarda jasaydı. O`mirin suwda o`tkeredi. Olar sayız suw basseynlerinde ha`r tu`rli qıysıq jag`alawlardı, qalın` o`simlikli jerlerdi su`yedi. Gewgimde ha`m azanda jedel ha`reket etedi, azıqlıq zatları: qamıs, jeken.



Artqı ayaqları aldın`g`ısınan 2 ese uzın

Quyrıg`ı qısqa - dene uzınlıg`ının` yarımınan aspaydı.

İri kemiriwshiler (salmag`ı 100 gr. artıq)

Mayda kemiriwshiler (salmag`ı 50 gr. deyin)

Balpaqlar 3 kesteni qaran`.


KO`R TIShQAN




Denesinin` uzınlıg`ı 100-120 mm. Turaqlı ha`m pu`tkilley jer astında jasaydı. Jer u`stine tu`nde shıg`adı. İnleri ju`da` uzın, olar 100 m keletug`ın magistral jol uzınlıg`ına ten` ha`m 10-40 sm teren`likte jaylasqan. Urg`ashıları jılına 3-4 ret, ha`r tuwg`anda 2-4 baladan tuwadı. Palız eginlerine, jon`ıshqag`a zıyan keltiredi ha`m topıraqtı organikalıq zat penen bayıtıp payda keltiredi.




İNDIYA JAYRASI




En` u`lken kemiriwshi. Denesinin` uzınlıg`ı erkeginde 82 sm. Quyrıg`ı-2,1 sm, qulag`ı-4,5 sm. Salmag`ı 12 kg. Tawlarda 3000 m deyin, qıralarda, sho`l, yarım sho`llerde o`simliktin` tamırı, tu`ynegi, piyazshası, miywesi, qabıg`ı menen awqatlanadı. Buwazlıq da`wiri 60-90 ku`n, 3-5 bala tuwadı. Qaraqalpaqstanda: U`stirtte Uzboy jıralarında tarqalg`an. İyneleri uzın, o`z ininde jasaydı. Aktivligi tu`nde.


Artqı ayaqları aldın`g`ısınan 2 ese uzın

Quyrıg`ı qısqa-dene uzınlıg`ının` yarımınan aspaydı.

Mayda kemiriwshiler (salmag`ı 50gr. deyin)

SUR XOMYAK




Denesinin` uzınlıg`ı 96-128 mm, quyrıg`ı 20-35 mm, tog`aylarda, sho`l, yarım sho`l, yarım bekinisken qumlarda, egin atızlarında jasaydı. Olar juwsan, astragal tuqımı, shiye, alsha, ku`ngebag`ar, asqabaq, g`arbızdın` tuqımı menen awqatlanadı. Olardın` ha`reketshen`ligi gewgim tu`siwi menen baslanıp, tu`ni menen dawam etedi. İni a`piwayı du`ziliste boladı. Mart-aprel` aylarında ko`beyip, ma`wsiminde eki ret, ha`r tuwg`anda 3-10 bala tuwadı. Qaraqalpaqstanda: U`stirtte, Qızılqumda, A`miwda`r`ya del`tasında, egislik orınlarda ushırasadı.

KASPİY ARTI POLEVKASI



Tog`aylarda, da`r`ya boylarında, salı atızları boylarında jasaydı. Qamıs, jeken sıyaqlı suw o`simlikleri japırag`ı, paqalı, tuqımları menen awqatlanadı. Ko`beyiwi aprel`-may aylarında boladı. Ha`r tuwg`anda 1-7 bala tuwadı. Qaraqalpaqstanda: A`miwda`r`ya del`tasında ushırasadı.


QARAQALPAQSTANNIN` QOSAYaQLARIN

ANIQLAW GİLTİ



Artqı ayaqlarının` barmaqları besew.

Gu`rek tisi sarı



JU`N BARMAQLI QOSAYaQ



Denesinin` uzınlıg`ı 105-140 mm, artqı tirsegi 60-65 mm. İri qumlıqlarda ushırasadı. Awqatın sho`l o`simliklerinin` tu`ynegi, gu`li, tuqımı, shaqası miywesi quraydı. Turaqlı ini quramalı, teren`ligi 2-3 m, awzın topıraq tıg`ın menen bekitip qoyadı. Juplasıwı martta baslanıp, jazda eki ret tuwadı. Qaraqalpaqstanda: Qızılqumda ha`m A`miwda`r`ya del`tasında ataw qumlarda ushırasadı.

Gu`rek tisleri aq. Quyrıg`ının` ushı qara.



EMURANChİK


Denesinin` uzınlıg`ı 90-125 mm, artqı tirsegi 46-51 mm. Sho`l, yarım sho`l ha`m dalalarda jasaydı. Ha`r tu`rli sho`l o`simlikleri tuqımı, tu`ynegi, gu`li menen awqatlanadı. Juplasıw da`wiri ba`ha`rde ha`m jazdın` 1-yarımında, 2-7 bala tuwadı. Qaraqalpaqstanda: U`stirttin` arqa bo`liminde ushırasadı.



Artqı ayaqlarının` barmaqları u`shew.

Gu`rek tisleri aq.


Quyrıg`ının` ushında «Jalaw» sıyaqlı aq ju`ni bar.

Gu`rek tisleri tegis,

qulaqları uzın.




TARAQ BARMAQLI QOSAYaQ



Denesinin` uzınlıg`ı 16 sm. İni a`piwayı qurılısta, uya kamerası 1-2 m teren`likte jaylasqan, bir neshe qosımsha shıg`ıw jolları boladı. Gewgimnen baslap jaqtı tu`skenge deyin ha`reket etedi. Uyqıg`a noyabr`din` aqırında ketedi, ol martqa deyin dawam etedi. Bul tu`rdegi tıshqan puta ha`m yarım putalardın` vegetativ organların, tuqımın, miywesin ju`da` su`yip jeydi. Qaraqalpaqstanda: Qızılqumda ushırasadı.

Gu`rek tislerinde uzın sızıq bar, qulaqları kelte.

İriligi ju`n barmaqlı qosayaqtay,

gu`rek tisinin` sızıg`ı teren`.



Denesi ju`n barmaqlı qosayaqtan irilew, gu`rek tis sızıg`ı pa`s.

LİXTENShTEYN QOSAYaG`I



TU`RKMEN QOSAYaG`I



Mayda qosayaq bolıp, denesinin` uzınlıg`ı 100-110 mm, artqı tirsegi 50-53 mm. Noyabr`din` aqırınan marttın` basına deyin qısqı uyqıda boladı. Olar astragal, juwsan, seksewil, o`sim-liklerinin` tuqımı ha`m miywesi menen awqatlanadı. Ko`beyiwi may-iyul` aylarında o`tedi. Qaraqalpaqstanda: Qızılqumda beki-nisken, espe o`rkeshli iri qumlıqta ushırasadı.

Denesinin` uzınlıg`ı 125-142 mm, artqı tirsegi 62-71 mm. Sho`l zonasında jasawshı tu`ri, iri taqırlıqlarda, qum du`mpeshik-lerinde boladı. Ol puta, sho`l o`simliklerinin` tuqımı menen awqatlanadı. Ma`wsimde eki ret ushırasadı.

2-keste

Artqı ayaqlarının` barmaqları besew.

Denesi iri, uzınlıg`ı 14 sm artıq.

Quyrıq ushı «jalawının`» qara bo`limi aldın`da aq saqıynası joq.

Quyrıq ushı «jalawının`» qara bo`limi aldın`da

aq saqıynası bar.



SEKİREWİK QOSAYaQ





Denesinin` uzınlıg`ı 13-17 sm, quyrıg`ı 19-22 sm. Ol sho`l dalalarda, sazlı, taslaqlı, qumlı orınlarda jasaydı. Ol 28 tu`r sho`l o`simlikler inin` jer u`sti ha`m jer astı bo`limleri menen awqatlanadı. Qısqı uyqısı noyabr`den mart ayına deyin sozıladı. Aprel`din` aqırı maydın` basında ushıratıw mu`mkin. Qaraqalpaqstanda U`stirtte ushırasadı.

Quyrıq jalawının` qara bo`limi ish ta`repinen aq jolaq ju`n menen uzınına bo`lingen

SEVERTsOV QOSAYaG`I




Denesinin` uzınlıg`ı 140-170 mm, artqı tirsegi 70-80 mm. Sazlı ha`m taslaqlı sho`lde jasaydı. Aktivligi ku`n batqannan son` 24 saat dawam etedi. Qaraqalpaqstanda ol 25 o`simlik tu`rinin` jer u`sti ha`m jer astı bo`limleri menen awqatlanadı. Juplasıw da`wiri marttın` aqırına tuwra keledi. Qaraqalpaqstanda: Qızılqumda, A`miwda`r`ya del`tasında ha`m U`stirtte ushırasadı.

Quyrıq jalawının` qara bo`limi bir tegis ju`n menen qaplang`an.

U`LKEN QOSAYaQ



Denesinin` uzınlıg`ı 19-20 sm, quyrıg`ı 30 sm. Awıl xojalıg`ı eginleri atızlarında g`arbız, qawın tuqımların jıynaydı ha`m ma`deniy g`a`lle o`simliklerinin` da`nleri menen de awqatlanadı. U`stirtte 20 tu`r o`simlik penen, tiykarınan, efemer menen awqatlanadı. Aprel`din` aqırı mayda 3-4 bala tuwadı. Qaraqalpaqstanda, tek U`stirtte ushırasadı.

Artqı ayaqlarının` barmaqları besew.




Denesi mayda, uzınlıg`ı 14 sm ge deyin




Quyrıq jalawı joq, quyrıg`ı juwanlang`an

JUWAN QUYRIQLI QOSAYaQ






Denesinin` uzınlıg`ı 70-95 mm, artqı tirsegi 30-35 mm, sho`l ha`m yarım sho`lde jasaydı, o`simligi siyrek, qattı topıraqlı jerlerde ko`birek ushırasadı. Bir orında jasap jeke in qazadı. Qısqı ini quramalı, teren` uya kamerası ha`m jer astı jollarınan ibarat bolıp, kirer awzı ashıq boladı. Gewgimde, tu`nde ha`reket etedi. 25 o`simlik tu`ri menen awqatlanadı. Juplasıwı uyqıdan oyanıwı menen baslanadı. Jasları eki jıldan keyin jınısıy jetilisedi. Qaraqalpaqstanda: U`stirtte ushırasadı.




Quyrıq «jalawı» bar.

Qulag`ı uzın, qayırg`anda tumsıg`ınan

asıp turadı.



KİShİ QOSAYaQ






Denesinin` uzınlıg`ı 13 sm, quyrıg`ı uzın 20 sm ge jetedi. Ol o`simlik tu`ynekleri, pıyazshalar, vegetativ organları ha`m tuqımları, siyrek shirkeyler menen awqatlanadı. Tu`nde jedel ha`reketlenip, ku`ndiz inlerinde jatadı. Gu`ylewi oyanıwdan keyin baslanadı, aprel`din` basına deyin dawam etedi. Qaraqalpaqstanda: U`stirtte, Qızılqumda ushırasadı.






Artqı ayaqlarının` barmaqları besew.

Denesi mayda, uzınlıg`ı 14 sm ge deyin.

Quyrıq «jalawı» bar.

Qulaqları qısqa, qayırg`anda tumsıg`ının` ushına jetpeydi.

Artqı ayaq barmaqları qalın` shetka ju`n menen qaplang`an.

Quyrıg`ı ku`l ren`.



BOBRİNSKİY QOSAYaG`I



Mayda qosayaq denesinin` uzınlıg`ı 113-130 mm, artqı tirsegi 58 mm shamasında. Awqatı o`simliktin` o`siw bo`limi, tuqımı, miywesi ha`m tamırınan ibarat. Buwaz qosayaqlar aprel`de ushırasıp, 2-7 bala tuwadı. Sho`l haywanı. Qaraqalpaqstanda: Qızılqumda ushırasadı.

Artqı ayaq barmaqlarında shetkaday ju`n joq.

TARBAGANChİK YaKİ JER QOYaN




Mayda qosayaq denesinin` uzınlıg`ı 90-120 mm, artqı tirsegi 40-52 mm. Bir orında turaqlı jasaydı. İninin` uzınlıg`ı 2 m den artıq, uya kamerası jer betinen 100-120 sm teren`likte jaylasqan. Ba`ha`rde olardın` sutkalıq ha`reketshen`ligi artadı. Uyqıg`a noyabr`din` basında ketip, marttın` ortalarında ininen shıg`adı. Tarbaganchik 29 tu`r o`simlik penen awqatlanadı. Jılına eki ret tuwadı ha`m ha`r tuwg`anda 3-6 baladan keledi. Qaraqalpaqstanda: U`stirtte, Qızılqumda, A`miwda`r`ya del`tasında ushırasadı.


Download 0,71 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
axborot texnologiyalari
zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
guruh talabasi
nomidagi toshkent
O’zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
toshkent axborot
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
davlat pedagogika
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
Ўзбекистон республикаси
tashkil etish
vazirligi muhammad
haqida tushuncha
таълим вазирлиги
toshkent davlat
respublikasi axborot
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
O'zbekiston respublikasi
махсус таълим
vazirligi toshkent
fanidan tayyorlagan
saqlash vazirligi
bilan ishlash
Toshkent davlat
Ishdan maqsad
fanidan mustaqil
sog'liqni saqlash
uzbekistan coronavirus
respublikasi sog'liqni
coronavirus covid
koronavirus covid
vazirligi koronavirus
covid vaccination
risida sertifikat
qarshi emlanganlik
sertifikat ministry
vaccination certificate
haqida umumiy
matematika fakulteti
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
pedagogika universiteti
ishlab chiqarish
moliya instituti
fanining predmeti