Menejment asoslari


Hujjatlar oqimini tashkil etish



Download 1.88 Mb.
bet12/15
Sana26.06.2017
Hajmi1.88 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

10.2. Hujjatlar oqimini tashkil etish.

Hujjatlar oqimi deganda (aylanmasi) – bu hujjatlarning olingan yoki tuzilgan paytdan to uning ijrosi oxirgacha yetkazilish, jo’natish yoki yig’majildga yuborilishi (topshirilishi)gacha bo’lgan jarayonidagi harakat tushuniladi.

Tashkilot tizimida mustaqil bo’linma sifatida ish yuritadigan boshqaruvni hujjatlar bilan ta’minlash (BHT) xizmati (devonxona, umumiy bo’lim, kotibiyat), shuningdek, maxsus xodim (referent, kotib) faqat huquqiy jihatdan to’g’ri rasmiylashtirilgan va butunligi aniq (ilovalar bor-yo’qligini tekshirib) hujjatlarni matni – mazmunidagi so’rov tavsiya bo’yicha ish yuritish uchun qabul qiladi. Aks holda olingan hujjatlar qaytarilganligi sababi ko’rsatilgan tegishli ilova xati bilan birga muallifga qaytarib yuboriladi.

Hujjat muallifning manzili, uning jo’natilgan va olingan vaqti faqat xatjild (konvert) bo’yicha aniqlanadigan hollarda xatjild saqlab qo’yiladi. “Shaxsan” yozuvi bo’lgan, shuningdek, jamoat tashkilotlariga kelgan xatlar (hujjatlar) ochib ko’rilmagan holda tegishli joylariga yetkaziladi.

Kelib tushgan hujjatlar taqsimlash maqsadida BHT xizmati xodimi tomonidan ko’rib chiqiladi. Ular:

- tashkilot rahbari tomonidan ko’rib chiqiladigan hujjatlar;

- tashkilot tarkibiy tizimidagi bo’linmaga yoki bevosita aniq ijrochilarga yuborilgan hujjatlar bo’lishi mumkin.

Tez hal qilinadigan joriy axborotlardan iborat yoki aniq bo’linmaga tegishli hujjatlar rahbariyatga ko’rsatilmay o’z egalariga beriladi. Bu tashkilot rahbarini mas’ul ijrochilar hal qilishi mumkin bo’lgan mayda-chuyda masalalar bilan shug’ullanishidan ozod etadi.

Tashkilot rahbariga jo’natilgan, shuningdek, tashkilot faoliyatiga tegishli eng muhim masalalar haqidagi axborotlardan iborat hujjatlar ko’rib chiqish uchun rahbariyat e’tiboriga yetkaziladi. Ijro etilishi lozim bo’lgan hujjatlarning barchasi ro’yxatga olinganidan keyin dastlabki taqsimlashga binoan rahbarga yoki tizimining tegishli bo’linmasiga (mas’ul ijrochilariga) o’tkaziladi.

Rahbar tomonidan ko’rib chiqilgan hujjatlar BHT xizmatiga qaytariladi va ro’yxatga olish daftarchasiga rahbarning ushbu masalaga doir ko’rsatmalari qayd etib qo’yiladi. Shundan keyin bu hujjatlar ijro uchun tarkibiy bo’linmalarga (mas’ul ijrochilarga) topshiriladi. Ularning bajarilish jarayoni BHT xizmati tomonidan nazorat qilib turiladi.

Hujjatlarni ko’rib chiqish va ijro etuvchilarga berish ularning BHT xizmatiga kelib tushgan kunidanoq amalga oshiriladi. Agar hujjat bir necha bo’linmalar yoki mansabdor shaxslar tomonidan bajariladigan bo’lsa, u zarur nusxada ko’paytiriladi.

Ijro etilgan hujjatlar yig’majildga javob xatlar nusxalari bilan birga tikib qo’yiladi.

Jo’natma hajjatlar bilan ishlash mas’ul ijrochining hujjat matni loyihasini tayyorlashidan boshlanadi, so’ngra hujjat manfaatdor lavozimdagi shaxslar bilan kelishilgan va ularning fikr-mulohazalarini hisobga olingan holda qayta ishlashni maromiga yetkazadi. Hujjatning tugallangan ko’rinishi ko’chirilgandan keyin rahbariyat tomonidan imzolanib, ro’yxatga olinadi va adresatga (oluvchiga) yuboriladi. Yuborilgan hujjatning tasdiqlangan nusxasi yig’majildga tikib qo’yiladi.

Boshqa tashkilotlarga yuborilishi zarur bo’lgan hujjatlar dastlab saralanib, joylashtiriladi, so’ngra pochta jo’natmasi singari dastlab rasmiylashtirilib aloqa bo’limiga topshiriladi. Hujjatlarni jo’natishga tayyorlashda BHT xizmati – ularning to’g’ri rasmiylashtirilganligi, barcha ilovalarning mavjudligi, nusxalar sonining adresatlar soniga mosligi va boshqalarni tekshirib chiqishi lozim. Noto’g’ri rasmiylashtirilgan hujjatlar qaytadan tayyorlanishi uchun ijrochiga qaytarilishi zarur. Buyurtma xatlar uchun jo’natish ro’yxati tuziladi va u BHT xizmati xodimi tomonidan imzolanib, sanasi qayd etiladi.

Jo’natma hujjatlar ro’yhatga olingan kunning o’zidayoq ko’rib chiqilishi, ishlanishi va jo’natilishi shart.

Tashkilotning hujjatlari ham jo’natma hujjatlarni tayyorlash shaklida tuziladi: dastlab hujjat matni loyihasi tayyorlanadi, manfaatdor lavozimdagi shaxsning fikr-mulohazalari bo’yicha qayta ishlanadi va nihoyat hujjatning tugallangan nusxasi ko’chirilib, rahbar tomonidan imzolanadi. Hujjat ro’yhatga olingandan keyin zarur miqdorda (ijrochilar soniga qarab) ko’paytiriladi. Hujjat nusxalari tasdiqlanadi va tarkibiy bo’linmalarga (mas’ul ijrochilarga) bajarish uchun beriladi. Hujjatning asl nusxasi yig’majildga tikib qo’yiladi. Hujjatlarning tashkilot ichidagi ijrochilariga hujjatlarni olganligi to’g’risida imzo qo’ydirilishi lozim.

BHT xizmati ishlangan hujjatlar sonini, ularning barcha turlarini va ko’paytirilgan nusxalari miqdorini hisobga olgan holda muntazam hisoblab borish, ya’ni hujjatlarning yuritilishi salmog’ini hisobga olib turishi kerak. Hujjatlar miqdori to’g’risidagi ma’lumotlarni tashkilotning o’zida ishlab chiqilgan va har kuni, har oyda, har chorakda va har yili tarkibiy bo’linmalarda hamda BHT xizmatida to’ldirib boriladigan tegishli hisobot shaklida qayd etib borish – yozib borish ishda qulaylik tug’diradi.

Hujjat yuritish hisoboti natijalari umumlashtirilib, ma’lumot uchun tashkilot rahbariga havola etiladi. Bu esa istiqbolda hujjatlar bilan ishlashni takomillashtirish va BHT xizmati xodimlari sonini belgilash tadbirlarini amalga oshirishda tashkilot rahbariga yordam beradi.
10.3. Hujjatlar ijrosini nazorat qilish.
Ro’yhatdan o’tkazilgan barcha hujjatlarning ijro etilishi nazorat qilinadi. Ijroni nazorat qilishga quyidagilar kiradi:

- hujjatni nazorat qilishni yo’lga qo’yish;

- hujjatning ijrochiga o’z vaqtida yetib borishini tekshirish;

- ijroni amalga oshirish jarayonini tekshirish va boshqarib turish;

- hujjatlar ijrosini nazorat qilish natijalarini hisobga olish va umumlashtirish va bu haqda rahbarni xabardor qilish.

Ijroni nazorat qilishni tashkil etishdan asosiy maqsad hujjatlar ijrosining vaqtida va sifatli bajarilishini ta’minlashdir. Nazoratni rahbarlar, BHT xizmati xodimlari va mas’ul ijrochilar amalga oshiradilar. BHT xizmati tashkiliy farmoyish hujjatlari ijrosini nazorat qiladi. Boshqa tizimdagi hujjatlar ijrosi esa tegishli bo’linmalar yoki xodimlar tomonidan nazorat qilinadi.

Ijro etilish muddatlari hujjat imzolangan (tasdiqlangan) sanadan boshlab taqvim kunlarda, yangi kelgan hujjatlarni kelgan kunidan boshlab hisobga olinadi.

Hujjatlar ijrosining belgilangan muddatlari davlat hokimiyati va boshqaruv oliy organlari, shuningdek, markaziy va tarmoq boshqaruvining maxsus qarorlari bilan joriy etiladi.

Ijroning yakka tartibdagi muddati korxona rahbari tomonidan amalga oshiriladi. Ijro muddatini o’zgartirish to’g’risidagi qaror rahbar rezolyusiyasida ko’rsatiladi va u rezolyusiyadan nazorat varaqchasiga o’tkaziladi.

Ijroni nazorat qilishni uyushtirishda hujjatlarni ro’yhatga olishda to’plangan ro’yhatga olish varaqchasi nusxalaridan foydalaniladi.

Nazorat qilinayotgan hujjatlar varaqchasi (nazorat varaqchasi) hujjatlar ijrosi muddati, ijrochilar, shuningdek, hujjatlar guruhlari bo’yicha alohida-alohida tartibga solinadi.

Nazorat xizmati tomonidan quyidagi ishlar amalga oshiriladi:

* nazorat qilinayotgan hujjatlar varaqchalari qutisini tashkil etish;

* nazorat qilinayotgan hujjat varaqchasi (topshirish) ni ijrochi – bo’linmaga yuborish;

* tarkibiy bo’linmadagi ijrochining ismi, familiyasi va otasining ismi hamda telefon raqamini aniqlash;

* ijrochi bo’linmaga va natijalari to’g’risida ma’lumot olish;

* nazoratdagi hujjat varaqchasiga ijroning borishi va natijalarini yozib qo’yish;

* ijroning holati va natijalari to’g’risida rahbarlarga muntazam axborot berib turish;

* hujjatlar ijrosining borishi va natijalari to’g’risida kundalik yig’ilishlarda, jamoat tashkiloti majmuasida axborot berib turish;

* rahbarlar ko’rsatmasiga binoan hujjatlarni nazoratdan chiqarish;

* ijro etilgan hujjatlar varaqchalari yig’majildini tuzish.

Ijroni amalga oshirishning barcha bosqichlarida oxirgi muddatigacha tekshirish quyidagi tartibda olib boriladi:

- keyingi yillar topshirig’i – kamida yilda bir marta;

- joriy yilning keyingi oylari topshirig’i – har o’n kunda, muddatning tugashiga besh kun qolganda.

BHT xizmati ijro muddati o’tishini faqat kuzatibgina qolmay, ogohlantirib nazorat qilish kerak. Ya’ni ijrochilarga ijro muddatining tugab borayotganini aytish bilan chegaralanib qolmay, ijro holatini, shuningdek, uning o’z vaqtida bajarilmasligi sabablarini aniqlash, ularni bartaraf etish choralarini ko’rgan va bundan rahbariyatni habardor qilgan holda, hujjatlar ijrosining bajarilishiga yordam ko’rsatishi kerak.

Vazifa bajarilgandan keyin natijalar to’g’risida tegishli topshiriqlarga va shaxslarga xabar berilgach yoki ijroning boshqa hujjat bilan tasdiqlangani ma’lum bo’lgach, xujjat bajarilgan hisoblanadi va nazoratdan olinadi. Ijro natijalari nazorat varaqchasida va ijro etilgan hujjatda belgilab qo’yiladi.

Ijrochilarning ish natijalari va nazorat qilinuvchi hujjatlar BHT xizmati tomonidan vaqti-vaqti bilan (masalan, har oyda) umumlashtirish va tahlil qilib borish, hamda ijro intizomini mustahkamlash maqsadida korxona rahbariga axborot berib turilishi zarur.
10.4. Tashkilot hujjatlarini tizimlashtirish.
Korxonada yig’majildlarni to’g’ri rasmiylashtirish va ularning hisobini olish uchun yig’majildlar tuziladi.

Hujjatlar yig’majildlari ro’yxati – bu saqlash muddatlari ko’rsatilib belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan yig’majildlar ro’yxatidir. Korxona faoliyatida tarkib topadigan texnik hujjatlar va bosma nashrlardan tashqari kelgan va yuborilgan barcha hujjatlar yig’majildlar nomenklaturasiga kiritiladi. Yig’majildlar nomenklaturasini tuzishda korxonalar boshqaruvni hujjatlar bilan ta’minlash, davlat tizimida, tarmoq arxivlarining asosiy ichki qoidalarida, saqlash muddati ko’rsatilgan hujjatlar ro’yxatida qayd etilgan talablarni hisobga olishlari zarur.

Korxonaning yig’majild nomenklaturasi hujjatlar bilan ish olib borishni tashkil etish uchun mas’ul bo’lgan mutaxassis tomonidan ishlab chiqilganidan so’ng, korxona rahbari tomonidan tasdiqlanib kelgusi taqvim yilning 1 yanvaridan boshlab amalga kiritiladi.

Yig’majild nomenklaturasi belgilangan shakl bo’yicha tuzilgan bo’lib, unga quyidagi rekvizitlar kiritiladi: korxona nomi, hujjat turining nomi, sanasi, indeksi, tuzilgan joyi, tasdiqlangan vaqti, matn sarlavhasi, matn, imzo, kelishilgan (ma’qullangan) vaqt.

Yig’majild nomenklaturasining mazmuniy qismi quyidagi 5 grafali jadvaldan iborat : yig’majild, indekslari, sarlavhalari, miqdori (jildor, qismlar) va ro’yxat bo’yicha maqolalar nomeri, hamda izohlar. Yig’majild jadvalining 1 –grafasida ish yuritish indeksi ko’rsatiladi. Unga quyidagilar kiritiladi:

- bo’linma tasnifi (klassifikatsiyasi) bo’yicha korxonaning tarkibiy tizimi indeksi yoki tarkibiy bo’linmasi bo’lmasa faoliyat yo’nalishi indeksi;

- yig’majildning mazkur korxona ichidagi tartib nomeri yoki faoliyati yo’nalishi nomeri;

2 – grafasida yig’majildning sarlavhalari ma’lum izchillikda joylashadi. Yig’majild sarlavhalari nomenklatura bo’limlari bo’yicha guruhlanadi. Tarkibiy bo’linmalar yoki korxona faoliyatining yo’nalishlari yig’majild bo’limlari nomlari bilan nomlanadi.

Yig’majild sarlavhalari bo’limlar va bo’limchalar ichida undagi hujjatlarning muhimligiga qarab joylashtiriladi. Dastlab tashkiliy – buyruq mazmunidagi hujjatlardan iborat yig’majild sarlavhalari, keyin reja va hisobot hujjatlari, so’ngra boshqa saqlash muddatlari kamayib borayotgan sarlavhalar joylashadi.

Yig’majild sarlavhalarini tuzishda quyidagilar hisobga olinishi zarur:

* mazkur yig’majildda guruhlashadigan sarlavhalar hujjat mazmuniga to’la mos bo’lishi kerak;

* sarlavha qisqa va aniq ifodalanishi lozim;

* “Umumiy yozishma”, “ Turli hujjatlar”, “Ma’lumotnoma” kabilarga o’xshash sarlavhalar ularni tuzish jarayonida yanada aniqlik kiritilishi mumkin.

Yig’majild sarlavhalari tarkibini quyidagi qismlar tashkil etadi:

- hujjatning turi ( yozishma, xat, jurnal va b.) yoki shakli (buyruq, ko’rsatma, bayonnoma, qarorlar va b.);

- korxonaning yoki uning tarkibiy bo’linmasi nomi;

- adresat yoki hujjat yuborgan egasi; yig’majilddagi hujjatlarning qisqacha mazmuni;

- yig’majilddagi hujjatlar mazmuni bilan bog’liq, hudud (joy)ning nomi;

- yig’majilddagi hujjatlarga dahldor sana (davr);

- yig’majilddagi hujjatlarning nusxalari bor-yo’qligi haqida eslatma.

Ochilayotgan yig’majildning nomi yoki hujjatlarning turlari sarlavha boshida, “Nusxa” so’zi esa oxirida ko’rsatiladi. Masalan, “Attestatsiya komissiyasining 1999 yildagi majlislari bayonnomalari”.

Yozishmalardan iborat yig’majild sarlavhalarida kimlar va qanday “Biznes Bank bilan buxgalteriya hisobi, hisobot va moliyaviy faoliyat masalalari bo’yicha yozishmalar”.

Bir turdagi jismoniy yoki huquqiy shaxslar bilan yozishmalardan iborat yig’majildlar sarlavhalarida ularning nomi yozib chiqilmaydi, faqat umumiy nomi ko’rsatiladi: masalan, “Korxonaning pul to’lash to’g’risidagi talabnomalarini rad etgan yozishmalar”. Reja yoki hisobot hujjatlaridan iborat yig’majildlar sarlavhalarida tuzilgan vaqt ( oy, chorak, yil), hujjat turi ( reja, hisobot) va mualliflar nomi ko’rsatiladi. Masalan, “Kontakt” korxonasining 2010 yil uchun kapital quyilmalar rejasi.

Tashkiliy farmoyish hujjatlaridan iborat yig’majildlarda hujjatning turi va mualliflar nomlari ko’rsatiladi. Masalan, “Korxona direktorining 2010 yilda shaxsiy tarkib bo’yicha chiqargan buyruqlari”.

Ish yuritish jarayonlarining ketma-ketligi bilan bog’liq bo’lmagan bir masala bo’yicha har turdagi hujjatlardan iborat yig’majildlar sarlavhalarida yig’majild turi sifatida “hujjatlar” atamasi qo’llaniladi. Sarlavha oxirida qavslar ichida yig’majildda guruhlashtirilgan hujjatlarning asosiy turlari ko’rsatiladi. Masalan, mol-mulk va materiallarni qabul qilish, topshirish va hisobdan chiqarish to’g’risidagi (dalolatnomalar, ro’yxatlar, vedomostlar).

Bir yil davomida hal qilinmagan masalalarga doir hujjatlar yig’majildi kelgusi yil ishlari ro’yhatiga o’z indeksi bilan kiritiladi. “Jildlar soni” ning 3-grafasi taqvim yili tugagach, to’ldiriladi.

4- grafada saqlash muddati va ro’yxat bo’yicha bandi nomeri (raqami) ko’rsatilib, ro’yxatga yoki namunaviy jild ro’yxatiga ilova yozib qo’yiladi.

5 – “Eslatma” grafasida yig’majild ko’rsatilmaganligi (“Yig’majild ko’rsatilmagan”), yildan-yilga o’tkazilgan yig’majildlar, yig’majildlarning yo’q qilinganligi, hujjatlar asl nusxalarining saqlash joylari to’g’risida qayd qilinadi. Shu joyning o’zida hujjatlarning saqlash muddatlari qayd qilingan ro’yxatning nomi ko’rsatiladi.

Yig’majildlar ro’yxati tuzilayotgan paytda uning har bir bo’limida zaxira nomerlar (ochiq joylar) qoldirish kerak, kelajakda ulardan yig’majild ro’yxatida ko’zda tutilmagan, lekin korxonada taqvim yil davomida shakllantirilgan yig’majild sarlavhalarini kiritishda foydalanish mumkin.

Taqvim yil tugagach, alohida saqlash muddati doimiy va vaqtincha bo’lgan hujjatlar uchun yuritilgan yig’majildlar soni to’g’risida alohida yakuniy ma’lumotlar tuziladi.

O’z-o’zini tekshirish uchun savollar

1. Ish yuritishni qanday soha deb bilasiz?

2. Hujjatlashtirish deganda nimani tushunasiz?

3. Hujjat va hujjat aylanmasi haqida nimalarni bilasiz?

4. Boshqaruvda axborot ahamiyati qanday?

5. Boshqaruv tizimida ish yuritishning asosiy tushunchalarini aytib bering.

6. Hujjatlar oqimi qanday tashkil etiladi?

7. Hujjatlar ijrosini nazorat qilish zarurati nimada?

8. Tashkilot hujjatlarini tizimlashtirish ahamiyati haqida aytib bering.

9. Korxonada yig’majildlarni to’g’ri rasmiylashtirish to’g’risida nimalarni bilasiz?

10. Hujjatlar yig’majildlari ro’yxati to’g’risida nima deya olasiz?

11. Yig’majild nomenklaturasining mazmuniy qismi necha grafali jadvaldan iborat?

12. Ro’yxatdan o’tkazilgan barcha hujjatlarning ijro etilishi nazorat qilinadi. Ijroni nazorat qilishga nimalar kiradi?

13. Ro’yxatdan o’tkazilgan barcha hujjatlarning ijro etilishi nazorat qilinadi. Ijroni nazorat qilishni tashkil etishdan asosiy maqsad nimalardan iborat?

14. Ro’yxatdan o’tkazilgan barcha hujjatlarning ijro etilishi nazorat qilinadi. Nazorat kim tomondan amalga oshiriladi?

15. Ro’yhatdan o’tkazilgan barcha hujjatlarning ijro etilishi nazorat qilinadi. Nazorat xizmati tomonidan qanday ishlar amalga oshiriladi?

16. Ijroni amalga oshirishning barcha bosqichlarida oxirgi muddatigacha tekshirish qanday tartibda olib boriladi?

17. Hujjatlar oqimi deganda (aylanmasi) nima tushuniladi?

18. Kelib tushgan hujjatlar taqsimlash maqsadida kimlar tomonidan ko’rib chiqiladi. Ularning vazifalari nimalardan iborat?

19. Hujjatlarni jo’natishga tayyorlashda BHT xizmati qanday ishlarni amalga oshiradi?

20. An’anaviy ish yuritishni takomillashtirish muammosi qanday hal qilinmoqda?

21. “Ish yuritish” atamasi qachon kirib keldi?

22. Hujjat so’zi arab tilidan o’zbek tiliga necha asrlar avval kirgan bo’lib, uning ma’nosi nimani bildiradi?

23. Hujjat so’zining mazmun- mohiyati nimalardan iborat?

24. Hujjatning ahamiyati va vazifasi nimalardan iborat?

25. Har qanday tashkilot faoliyatining natijalari qanday hujjatlarda bayon etiladi?



11 - Mavzu. Nizo va stressni boshqarish.
11.1. Nizo, ularning kelib chiqish sabablari va turlari.

11.2. Nizo jarayonidagi bosqichlar va oqibatlar.

11.3. Ishlab chiqarishdagi nizolarning oldini olish va bartaraf etish.

11.4. Stress va uni boshqarish.

Qo’llaniladigan pedogogik texnologiyalar: “Interaktiv”, “Insert” usullari.

11.1. Nizo, ularning kelib chiqish sabablari va turlari

O’zbek tilining izohli lug’atida nizo tushunchasi quyidagicha talqin qilinadi:

Nizo — bu o’zaro kelishmovchilik yoki qarama-qarshilik, dushmanlik, adovat orqasida tug’ilg’an holat, munosabat; ixtilof, nifoq”.

Adovat, ixtilof, nifoq tufayli o’zaro janjallar sodir bo’la­di. Odamlar janjal haqida o’ylaganlarida dushmanlik, qo’rqitish, bosqinchilik, tortishuv kabi noxushliklarni nazarda tutishadi.



Boshqarish jarayonida nizo — bu rahbar, ishchi va boshqa xo­dimlar o’rtasida muayyan masalalarni hal qilishda tomonlarning bir-biri bilan bir yechimga kela olmaganligi tufayli vujudga keladigan vaziyatdir.

Ishlab chiqarishdagi nizolar kishilar kayfiyatiga salbiy ta’sir qiladi va ularning ish qobiliyatini pasaytiradi, jamoadagi "ruhiy iqlim" ni yomonlashtiradi, kadrlar qo’nimsizligini ko’paytiradi. Shuning uchun bu masalalarga doimo e’tibor berish, mehnat jamoalarini boshqarishni, kadrlar turg’unligini ta’minlovchi shartlardan biridir. Ishlab chiqarishda nizoli vaziyatlar oldini olishning barcha imkoniyatlaridan foydalanish lozim.

Nizo qanday xarakterga ega bo’lmasin va u qay darajada katta bo’lmasin, barcha hollarda nizoning sabablari hamda uni vujudga keltirgan holatlar diqqat bilan tahlil qilinishi lozim. Rahbar har bir aniq vaziyatning tagiga adolat va obyektivlik bilan yetishi, tegishli xulosalar chiqarishi kerak.

Ishlab chiqarishda nizoli vaziyatlar turli sabablarga ko’ra vujudga kelishi mumkin. Ulardan:

* mehnatni tashqil qilishdagi kamchiliklarni;

*haq to’lashning takomillashtirilmagani;

*yomon mehnat sharoitlarini;

*mehnat haqidagi qonunlarni buzishni;

*rahbarlikning qoniqarsiz saviyasini;

11.2. Nizo jarayonidagi bosqichlar va oqibatlar

Nizoning kelib chiqishi va to’qnashishning sodir bo’lishi bir butun jarayon bo’lib, bu jarayon quyidagi bosqichlarni o’z ichiga oladi (66-chizma).



Nizoning kelib chiqish va to’qnashish jarayoni modeli.

Bu jarayonning birinchi bosqichida nizo chiqishi uchun vaziyat tug’iladi, ya’ni tomonlar manfaatlarining qarama-qarshiligi obyektiv ravishda namoyon bo’ladi. Ammo ochiqdan-ochiq to’qnashuv sodir bo’lmaydi. Bunday holat har ikkala tomon tashabbusi bi­lan yoki "merosdan " qolgan nizoning ta’siri ostida vujudga ke­lishi mumkin.

Nizoli vaziyatning obyektiv ravishda vujudga kelishiga bevosita qarama-qarshi turuvchi tomonlarning o’zlari yoki ularning muxoliflari sababchi bo’lishi mumkin. Ular turlicha daraja (rang) ga ega bo’lgan tomonlardir. Masalan:


  1. darajali muxoliflar — bu shaxslar;

  2. darajali muxoliflar — bu guruhlar;

  3. darajali muxoliflar — bu tashkilotlar;

  4. darajali muxoliflar — bu dialog chog’ida o’z-o’zidan qaror qabul qiluvchi shaxslardir. Nizoning rivojlanishida va sodir bo’lishida ularning ta’siri deyarli bo’lmaydi.

Nizoli vaziyatning boshqa bir unsuri — bu ayni shu vaziyatni keltirib chiqaruvchi obyektdir. Ko’pincha shu obyektni "bo’lishi olmaslik " yoki uni "bo’lishdagi " adolatsizlik sababli nizoli va­ziyat vujudga keladi. Natijada ziddiyatga boruvchi tomonlar O’zla­rining manfaatlari yo’lida hal qiluvchi mavqeni egallashga urinadilar.

Nizoli vaziyatning tashqi unsurlari ham mavjud. Bular quyidagilardir:



  1. haddan tashqari hissiyotga berilish;

  2. fikrini aniq izhor eta olmaslik;

  3. bir-birini tushunishini xohlamaslik;

  4. asosga ega bo’lmagan noshukurlik va hokazo.

11.3. Ishlab chiqarishdagi nizolarning oldini olish va bartaraf etish.

Nizoli vaziyatlarni boshqarishning bir qator samarali usullari mavjud. Ularni quyidagi ikki yirik guruhga bo’lish mumkin.



Nizoli vaziyatlarni boshqarish usullari.

Ta’kidlaganimizdek, rahbar nizoli vaziyatlarning kelib chiqish sabablarini faqat kishilar harakatlaridagi tafovutlardan deb bilmasliklari kerak. Albatta, bu ham qandaydir aniq, holatda nizoli vaziyatning vujudga kelishida muhim omil vazifasini bajarishi mumkin. Ammo u ta’sir etuvchi faktorlarning faqat bittasidir. Shu sababli, rahbar, eng avvalo nizoni keltirib chiqaruvchi omillarning tahlilini qilishi, so’ngra esa u yoki bu usulni qo’llash bo’yicha qaror qabul qilishi kerak.



Ishga bo’lgan talabni tushuntirish usuli. Bu usul disfunksio­nal usulga mutlaqo zid bo’lib, bunda har bir xodim va bo’limlar­dan qanday natija kutilishi tushuntiriladi. Bu yerda ularga quyidagilar eslatiladi:

  1. erishishi lozim bo’lgan natija ko’lami;

  2. kim axborotni topshiradi va kim uni qabul qiladi;

  3. mas’uliyat, javobgarlik va vakolat tizimi;

  4. aniq siyosat, tartib-qoidalar va h.k.

Rahbar bu masalalarni o’zi uchun aniqlashtirish maqsadida emas, balki har bir vaziyatda, har bir xodim va bo’lim qay tarzda ish tutishini, ularni nima kutishini tushuntirib bermog’i lozim.

Muvofiqlashtirish va integrasiyalash usuli. Bu usul og’zaki buyruq (amr) zanjiri deb yuritiladi.

Boshqarishda vakolatlar ierarxiyasini, ya’ni mansablarga ko’ra darajama-daraja bevosita itoat etish, bo’ysunush tartibini o’rnatish kishilarning o’zaro harakatlarini, korxona ichidagi axborotlar oqimini, qarorlar qabul qilishni tartibga tushiradi, muvofiqlashtiradi.



11.4. Stress va uni boshqarish.

Stress — inglizcha (stress) so’zidan olingan bo’lib, asa­biylik, keskinlik degan ma’nolarni anglatadi.

Salbiylik turli jismoniy va aqliy ishlar haddan oshib ketishi, xavfli vaziyat tug’ilgan paytlarda, zarur choralarni zudlik bilan topishga majbur bo’lganda vujudga keladigan ruhiy holatdir. Bunday holatga tushgan kishilarga nisbatan: "u asabiylashdi" deb aytishadi. Shu ma’noda asabiy tushunchasi:



  1. salga asabiylashaveradigan, bo’lar-bo’lmasga qizishib, tutoqib ketadigan, zardasi tez, jizzaki kishi;

  2. asablarning kasalligi tufayli yuz bergan, asablar faoliyatining buzilganligi natijasida yuzaga kelgan hastalik;

  3. asablarning qo’zg’alishi bilan bog’liq bo’lgan holat (janjal, baqiriq-chaqiriq) kabilar ma’nosida talqin qilinadi

Katalog: sites -> default -> files -> inline -> files
files -> 2011 yil O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori
files -> Aloqa korxonalarda yoritish tizimlari
files -> Investitsiya va lizing asoslаri fanidan tayanch konspekt 1-bоb. Investitsiya, uning mohiyati, iqtisodiy mazmuni va turlari
files -> Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги
files -> Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
files -> Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
files -> D. A. Shodibekova, N. T. Pulatov, D. I. Shodibekov kichik biznes va menejment
files -> Shodibekova D. A., Shodibekov D. I. Tadbirkorlik va kichik biznes asoslari
files -> Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги

Download 1.88 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
ta’limi vazirligi
toshkent axborot
nomidagi samarqand
guruh talabasi
toshkent davlat
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
vazirligi toshkent
Toshkent davlat
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika universiteti
matematika fakulteti
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
таълим вазирлиги
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
bilan ishlash
махсус таълим
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
fanining predmeti
Buxoro davlat
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
tabiiy fanlar