Jizzax davlat pedagogika instituti tabiatshunoslik va geografiya fakulteti geografiya va uni o



Download 0.57 Mb.
bet5/7
Sana12.01.2017
Hajmi0.57 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

Respublikadagi alohida demografik vaziyat o`z ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot yo`lini tanlab olishi zarurligini belgilab beruvchi g`oyat muhim xususiyatlardan biridir. O`zbekiston tug`ilish darajasi va aholining tabiiy o`sishi yuqori bo`lgan mamlakatlar jumlasiga kiradi. Keyingi o`n yilliklar mobaynida respublika aholisi har yili o`rtacha xisobda 2,5% ko`payib bordi. Bu esa iqtisodiy o`sish sur’atiga, ish bilan bandlik muammolarini xal qilishga alohida talablar qo`yadi “.


Mehnat qilish huquqini ta’minlash, uning yuridik ka fo lat larini amalga oshirishda, shubhasiz, Konstitutsiya eng muhim asosdir. Unda har bir shaxsning mehnat qilish, erkin kasb tanlash, adolatli sha roitlarda ishlash va qonunda ko‘r satilgan tartibda ishsizlikdan himoyalanish huquqiga ega ekani belgilab qo‘yilgan.

Fuqarolarning mazkur konstitutsiyaviy huquqlarini to‘liq ro‘yobga chiqarish maqsadida 1995 yil 21 dekabrda Mehnat kodeksi qabul qilindi. Shuningdek, 1992 yil 13 yanvarda qa bul qilingan «Aholini ish bilan ta’minlash to‘g‘risi da»gi Qonun 1998 yil 1 mayda yangi tahrirda takomillash tirilib, amalga kiritildi. Mazkur qo nunning yangi tah riri Xalqaro mehnat tashkiloti tomonidan 1964 yilda qabul qilingan va mamlakatimizda 1995 yil 6 mayda ratifikatsiya qilingan «Ish bilan ta’minlash sohasi dagi siyosat to‘g‘risida»gi 122-konvensiya talablariga mos va muvofiqdir.

Qonunda Konstitutsiyaning 37-moddasi va Konvensiya shartlaridan kelib chiqib, aholini ish bilan ta’minlashda davlat siyosatining asosiy tamo yili etib, fuqarolar mehnat qilish va ishni erkin tanlash ishida jinsi, yoshi, irqi, millati, tili, ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy ahvoli va mansab mavqeidan, dinga munosabati, e’tiqodidan, jamoat bir lashmalariga mansubligidan, shuningdek, xodimlarning ishchanligi hamda ular mehnatining natijalariga bog‘liq bo‘l magan boshqa holatlardan qat’i nazar, teng imkoniyatlarga ega ekani belgilandi.

Ishga kirish imkoni cheklangan shaxslarga esa davlat tomonidan qo‘shimcha kafolatlar yaratildi. Xususan, davlat:

— ijtimoiy himoyaga muhtoj, ish topishda qiynaladigan va mehnat bozorida teng sharoit larda raqobatlashishga qodir bo‘lmagan shaxslarga, o‘n to‘rt yoshga to‘lmagan bolalari va nogiron bolalari bor yolg‘iz ota, yolg‘iz onalarga hamda ko‘p bolali ota-onalarga;

— ta’lim muassasalarini ta momlagan yoshlarga;

— Qurolli Kuchlardan, Ichki ish lar vazirligi, Milliy xavf sizlik xizmati va Favqulodda vaziyatlar vazirligi qo‘­shinlaridan bo‘shatilganlarga;

— nogironlarga va pensiya yoshi ga yaqinlashib qolgan shaxs larga;

— jazoni ijro etish muassa salaridan ozod qilingan yoki sud qarori bilan tibbiy yo‘ sindagi majburlov choralariga tortilgan shaxslarga qo‘ shimcha kafolatlarni ta’minlashi, taraqqiyotning «O‘zbek modeli»ga xos kuchli ijtimoiy siyosat yuritishning amaldagi ko‘rinishlaridan biri bo‘lgan bu kafolatlar qo‘­shimcha ish joylari, ixtisoslashtiril gan kor xonalar, jumladan, nogironlar mehnat qiladigan kor xonalar barpo etish, ish o‘rgatishning maxsus dasturlarini tash kil etish, korxona, muassasa va tashkilotlarga mazkur toifadagi fuqarolarni ishga joy lashtirish uchun ish joylarining eng kam miqdorini bel gi lash, shuningdek, qonun hujjatlarida ko‘zda tutilgan bosh qa choralar bilan ta’minlanishi belgilab qo‘ yildi.

Bundan tashqari, mehnat qilish huquqini buzganlik uchun Jinoyat kodeksining 148-moddasida, mehnatni muhofaza qilish qoidasini buzganlik uchun 257-moddada jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan. Bu ham fuqarolarning adolatli mehnat sharoitida ishlashga doir konstitutsiyaviy huqu qini hi moyalashga xizmat qilmoqda.

Umuman, Bosh Qomusimizda na zarda tutilgan huquqlar, ularning amaldagi kafolatlari aholi bandligi va turmush farovonligini ta’minlashda muhim omil bo‘lmoqda.

Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi ta’sirida dunyoning ko‘plab mamlakatlari jiddiy ijtimoiy muammolarga, shu jumladan, ishsizlik muammosiga duch keldi. Global iqtisodiy inqirozning O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’sirini kamaytirish va uning oqibatlarini bartaraf etish maqsadida davlatimiz rahbarining tashabbusi bilan Inqirozga qarshi choralarning 2009–2012 yillarga mo‘ljallangan dasturi qabul qilindi va muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda.

Prezidentimizning uzoqni ko‘zlagan izchil siyosati sharofati bilan mamlakatimizda aholi bandligini ta’minlash masalalariga ustuvor darajada ahamiyat berilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov o‘zining “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari” nomli asarida “aholini ish bilan ta’minlash muammolarini hal qilishda jiddiy sifat o‘zgarishlari ko‘zga tashlanmoqda. Biz uchun o‘ta dolzarb bo‘lgan bu masalani yechishda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni jadal rivojlantirish bilan birga, xizmat ko‘rsatish sohasi va kasanachilikning turli shakllarini keng joriy etish, qishloq joylarda chorvachilikni rivojlantirishni rag‘batlantirishga alohida e’tibor berilmoqda”, deb ta’kidlaydi. Ushbu muammoni hal qilishda kasanachilik mehnatini tashkil etishning alohida roli va ahamiyati haqida gapirib, davlatimiz rahbari quyidagilarni qayd etadi. “Bugungi bosqichda kasanachilik sohasi bandlik va oila budjeti daromadlarini oshirishning qo‘shimcha manbaiga aylanib borayotganini hech kim inkor etolmaydi. Ayni vaqtda kasanachilik fuqarolarni, birinchi navbatda, xotin-qizlar, ayniqsa, ko‘p bolali ayollarni, yordamga muhtoj nogironlar va mehnat qobiliyati cheklangan boshqa shaxslarni ishlab chiqarish faoliyatiga jalb etish uchun muhim ijtimoiy ahamiyat kasb etmoqda”.


O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan Inqirozga qarshi choralarning 2009–2012 yillarga mo‘ljallangan dasturini amalga oshirish maqsadida aholi bandligi masalalariga katta ahamiyat berilib, 2010 yilda ish o‘rinlari tashkil etish va aholi bandligini ta’minlash Dasturi qabul qilingan edi. Dasturda joriy yil oxirigacha mamlakat bo‘yicha 950 mingta ish o‘rni tashkil etish belgilangan. Ushbu Dasturni Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrida amalga oshirishning borishini o‘rganish mahalliy davlat hokimiyati organlari, mehnat va bandlikka ko‘maklashuvchi idoralar, xo‘jalik yurituvchi subyektlar, nodavlat notijorat tashkilotlar va boshqa organlar tomonidan ko‘rilgan choralar natijasida 2010 yilning birinchi yarmida 509 mingdan ortiq, shu jumladan, qishloq joylarda 350 mingdan ko‘proq ish o‘rinlari tashkil etilganligini ko‘rsatmoqda.

Aholi bandligini ta’minlashda mahalliy davlat hokimiyati organlari bilan mehnat va bandlikka ko‘maklashuvchi idoralar, ta’lim, moliya muassasalari, kasaba uyushmalari hamda boshqa tuzilmalar o‘rtasidagi hamkorlikning samaradorligini oshirish zarurligini alohida ta’kidlash muhim.. Xususan, joylarda yangi tashkil etilgan ish o‘rinlarida mehnat qilayotgan fuqarolarning mehnatga oid huquqlarining ro‘yobga chiqish darajasini tahlil qilishga, ular uchun qonun hujjatlarida nazarda tutilgan kafolatlarni ta’minlash, mehnat va dam olish sharoitlarini yaratishga, ayniqsa, aholining ishga joylashishda qiyinchiliklarga duch kelayotgan muhtoj qatlamlari vakillari, kasb-hunar kollejlarini tamomlab chiqayotgan yoshlar uchun ish o‘rinlari tashkil etish maqsadida ishlab chiqilgan istiqbolli loyihalarni moliyalashtirish uchun kreditlar ajratish bo‘yicha tijorat banklarining faoliyatini yanada kuchaytirishga yetarli e’tibor berilmayotir.

Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida olib borilayotgan izchil islohotlar zamirida aholining bandligini va turmush farovonligini oshirishdek ezgu maqsad mujassam. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yilida bu boradagi ishlar qamrovi yanada kengayib, salmoqli natijalar qo‘lga kiritildi va bu xayrli ish izchil davom etmoqda.

Mazkur yo‘nalishda Jizzax viloyatida amalga oshirilayotgan ishlar xususida quyidagi ma’lumotlarni keltirish mumkin.

Prezidentimizning 2013 yil 18 martdagi “Jizzax” maxsus industrial zonasini barpo etish to’g’risidagi 4516-sonli Farmonining qabul qilinishi viloyatimiz uchun muhim ahamiyat kasb etdi. Mazkur Farmonda Jizzax shahrining A-SANOAT hududida, yuqori qo’shilgan qiymatga ega bo’lgan raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishni ta’minlaydigan zamonaviy, yuqori texnologiyali ishlab chiqarishlarni tashkil etish, ishlab chiqarish va resurs salohiyatidan kompleks hamda samarali foydalanish, shu asosida yangi ish joylarini yaratish va aholi daromadlarini oshirishga alohida e’tibor qaratilgan. Dastlabki hisob-kitoblarga asosan 344 gektar maydonda turli sanoat korxonalari tashkil etilib, xorijiy investitsiyalar jalb etiladi. Ta’kidlash kerakki, “Jizzax” maxsus industrial zonasi qatnashchilariga turli soliq va bojxona imtiyozlari berilgan.

Viloyatda aholi bandlik dasturi ijrosini ta’minlash bo’yicha joriy yilda 43915 ta yangi ish o’rinlari yaratilishi belgilangan. Jumladan, ish o’rinlarining 66,9% (29,4 ming) qishloq joylarda, 76.8% (34,2 ming) kichik biznes sohasida, shuningdek, yaratiladigan ish o’rinlari tarkibida ayollar uchun 21,2 mingta, yoshlar uchun 26,8 mingta, shu jumladan kasb-hunar bitiruvchilari uchun 15,0 mingdan ortiq ish o’rinlari  yaratilishi ko’zda tutilgan. Shu ma’noda sanoat salohiyati va xizmat ko’rsatish sohasini rivojlantirish, mavjud sanoat korxonalarini to’la quvvatda ishlatish, bo’sh turgan binolarda ishlab chiqarishni tashkil etish, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishni (chorvachilik, parrandachilik, baliqchilik, asalarichilik) rivojlantirish dasturlarini amalga oshirish bo’yicha amaliy ishlar olib borilmoqda.

Viloyatda Bandlik dasturining real ijrosiga erishish maqsadida chekka, olis tog’li hududida joylashgan, ishsizlik darajasi yuqori bo’lgan Yangiobod tumanida qishloq aholisi, shu jumladan  ijtimoiy nochor toifalari, birinchi navbatda, ko’p bolali ayollar, nogironlar, oliy va o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari bitiruvchilarni ishga joylashtirish, kasbiy qayta tayyorlash hamda ijtimoiy muhofaza qilish bo’yicha faol va maqsadli chora-tadbirlarni ishlab chiqish yuzasidan joriy yilning mart oyida manfaatdor vazirlik va Respublika tijorat banklari tomonidan joyiga chiqqan holda tumandagi yangi ish joylari tashkil etish hohishi va imkoniyati bo’lgan tadbirkorlar bilan bevosita uchrashib, ishlab chiqarish va xizmatlar ko’rsatish sohalarida qo’shimcha loyihalarni amalga oshirish bo’yicha chora-tadbirlar dasturi ishlab chiqildi. Ushbu dasturga muvofiq, joriy yil 2-chorakdan boshlab qiymati 2398,0 mln so’m bo’lgan 30 ta loyiha amalga oshiriladi va buning natijasida ishlab chiqarish va xizmatlar ko’rsatish sohalarida qo’shimcha 310 ta ish o’rinlari tashkil etiladi. Bundan tashqari, viloyatda homiylar hisobidan 600 ta kam ta’minlangan oilalarga 1 boshdan bepul qoramol berish hamda 2100 ta oilalarga 100 boshdan parranda  boqishni tashkil etish belgilangan.

2012-2013 o’quv yilida viloyatdagi 75 ta kasb-hunar kollejlarini 66 ta mutaxassislik (kasb) bo’yicha 18288 nafar o’quvchilar bitiradi. Kasb-hunar kollejlari bitiruvchilarini bandligini ta’minlash maqsadida viloyat hokimligi tomonidan har bir kollejlardagi yo’nalishlarga mutaxassisligiga mos bo’lgan 683 ta korxona, tashkilot, idoralar rahbarlari va har bir kollejga bosh mas’ul vakil sifatida ikki nafardan shahar va tuman  xalq deputatlari kengashlarining deputatlari biriktirildi.

Bandlik dasturi ijrosi doirasida mehnat resurslarining o’sishini hisobga olib, aprelь-dekabr oylarida 33812 ta yangi ish o’rinlari yaratilishini ta’minlash choralari ko’rilmoqda.

O`zbekistonda ayollarning ijtimoiy ishlab chiqarishda bandligining ba`zi masalalari

Bugungi kunda mamlakatimizda oilalar soni 6 milliondan oshdi. Har bir oilada o`rtacha 5-6 nafar kishi istiqomat qiladi. Har yili 165 mingdan ortiq yangi oilalar paydo bo`ladi, 500-535 ming atrofida chaqaloqlar tug`iladi. Bu raqamlarni o`qir ekanmiz, avvalo ko`z o`ngimizda oila sohibasi, farzandlar onasi – ayol gavdalanadi. Ayolsiz oilani tasavvur etib bo`lmaydi. Farzandlarni dunyoga keltirishdan tortib, ularning mustaqil hayot bo`sag`asiga kuzatkunga qadar bo`lgan barcha zaruriy ishlar, oiladagi saranjom-sarishtalik, iqtisodiy ro`zg`ordagi muammolarni vaqtida ko`ra bilish ayol zimmasidagi asosiy ishlardir. Shu bilan bir qatorda XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ayollar ijtimoiy ishlab chiqarishda ham ishtirok eta boshladi.

Shunisi e`tiborliki, keyingi yillarda jamiyat ishlab chiqarishida band bo`lgan ayollar soni tez sur`at bilan oshib bormoqda. Masalan, 2000 - 2006 yillarda xalq xo`jaligida band bo`lgan iqtisodiy faol ayollar soni 3,9 milliondan 5,0millionga yetdi_. Bugungi kunda mamlakatimizda iqtisodiyotga band aholining 47,8 foizini ayollar tashkil etadi. 2000-2006 yillarda ishchi va hizmatchilarning umumiy sonida ayollar salmog`i 43,1 foizdan 47,8 foizga yetdi. Quyidagi jadvalda O`zbekiston xalq xo`jaligining turli sohadagi ayollarning ishtiroki haqida aniq raqamlar keltirilgan.

Xalq xo`jaligi tarmoqlarida band bo`lgan aholi

tarkibida ayollar salmog`i (foiz hisobida)* 2-jadval



Xo’jalik tarmoqlari

2000y

2003y

2006y

Sanoat

30,8

42,8

42,8

Quriish

12,2

14,1

13,5

Тransport va aloqa

18,0

18,3

18,5

Qishloq va o’r.mon xo’jaligi

43,8

42,4

52,4

Savdo, Umumiy ovqatlanish, Moddiy texnika ta’minoti

28,2

43,6

54,7

Sog’liqni saqlash va jismoniy tarbiya

72,6

75,3

79,5

Ijtimoiy ta’minot , maorif

63,6

63,5

63,8

Fan va fan xizmati

48,7

50,7

51,4

Madaniyat va san’at

50,3

51,8

52,4

Keyingi yillarda sog`liqni saqlash, maorif, madaniyat sohalarida va xalq xo`jaligining aqliy mehnat talab etadigan ishlarida ayollar salmog`i ortib bormoqda. Ayniqsa ilm-fan, davlat va jamiyat tashkilotlari rahbariyati ichida ayollar salmog`ining oshib borishi e`tiborlidir.

Respublikamizda olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari mutaxassislarining ham 40 foizdan ko`prog`i ayollardir. Fan doktorlari tarkibida va fan nomzodlari tarkibida ham ayollar salmog`i ortib bormoqda.

Yuqorida keltirilgan ma`lumotlar hozirgi davrda respublikamiz xalq xo`jaligining turli sohlarida band bo`lgan aholining o`rtacha 40-45 foizini, ba`zi sohalar bo`yicha esa 70 foizga yaqinini ayollar tashkil etganligi haqida dalolat beradi. Bu holatning tarixiy, iqtisodiy va demografik omillari borki, ularning har biri alohida mavzudir...

Statistik ma`lumotlar ko`rsatishicha, O`zbekistonning hozirgi taraqqiyot bosqichida mehnat yoshidagi ayollarning 80 foizga yaqini ijtimoiy ishlab chiqarishda qatnashar ekan.

Oila yumushlari, farzandni dunyoga keltirish, uni tarbiyalash, ijtimoiy ishlab chiqarishda qatnashib, farzandlarini oziq-ovqat, kiyim-bosh, bilim olishi, kasb tanlashi uchun kerak vositalar bilan ta`minlashida umr yo`ldoshi bilan barobar mehnat qilishi ayol uchun juda katta mas`uliyatdir. Bu mas`uliyat uning salomatligiga ma`lum darajada o`zining ta`sirini o`tkazmoqda. Ehtimol hozirgi davrda ayollar, ayniqsa, bo`lajak va yosh onalar o`rtasida kamqonlik, asab, yurak-qon tomir, oshqozon kasalliklarini ko`payishida, nogiron, chala chaqaloqlar tug`ilish hollarining uchrashida ayol zimmasidagi og`ir mas`uliyatning ham ma`lum darajada salbiy ta`siri bordir. Agar oilada ayol sog`lom bo`lsa, sog`lom farzand tug`ilishi, sog`lom farzanddan sog`lom avlod vujudga kelishi hammaga ayondir. Ayol salomatligi nafaqat sog`lom avlod yaratishda, respublikamizning bozor iqtisodiyotiga o`tish davridagi qator muammolarni hal etishda, moddiy ne`matlar ishlab chiqishda fan, madaniyat va san`at taraqqiyotida ham juda zarurdir.

Shuning uchun ham ayol salomatligi yo`lidagi barcha muammolarni hal etish, uni gullab-yashnab oila sohibasi, bahtli ona bo`lishi va o`zi hohlagan ijtimoiy ishlab chiqarishda faol qatnashishini ta`minlash jamiyatimiz va davlatimiz oldida turgan eng dolzarb vazifadir.

Sog’lom ona – sog’lom bola

Yoshlarimizning sog'lom va har tomonlama barkamol bo'lishi yurt kelajagini belgilab beradi. Shu boisdan ham mamlakatimizda onalik va bolalikni muhofaza qilish borasida bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Istiqlolning ilk yillaridanoq tug'ish yoshidagi ayollarning salomatligini muhofaza qilish, sog'lom avlodni dunyoga keltirish hamda o'sib kelayotgan yosh avlodni jismonan sog'lom va ma`nan yetuk bo'lib voyaga yetishi uchun barcha shart-sharoit va imkoniyatlar yaratila boshlandi.

Yaqinda «Oila institutini mustahkamlash masalalarini ilgari surishda O'zbekiston ommaviy axborot vositalari salohiyatini oshirish» loyihasi doirasida bo'lib o'tgan «O'zbekistonda ona va bola salomatligini muhofaza qilish borasida amalga oshirilayotgan ishlar va istiqboldagi vazifalar» mavzuidagi davra suhbati ham aynan shu masalaga bag'ishlandi. O'zbekiston mustaqil bosma ommaviy axborot vositalari va axborot agentliklarini qo'llab-quvvatlash va rivojlantirish jamoat fondi, Xotin-qizlar qo'mitasi, Jurnalistlarni qayta tayyorlash xalqaro markazi hamda Birlashgan Millatlar Tashkilotining bolalar jamg'armasi (YuNISYeF) hamkorligida tashkil etilgan ushbu tadbirda Sog' liqni saqlash vazirligi mutaxassislari, ommaviy axborot vositalari xodimlari ishtirok etdi.



Tadbirda ta`kidlanganidek, 1991-2011 yillarda O'zbekiston Respublikasining sog'liqni saqlashga doir 14 ta qonuni, 30 ga yaqin farmon va qarorlari hamda O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 100 dan ortiq qarorlari qabul qilindi. Bu huquqiy hujjatlar aholi salomatligini yanada mustahkamlashda muhim rol o'ynamoqda. Mamlakatimizda sog' lom turmush tarzini yaratish, aholi farovonligini oshirish maqsadida 1998-2011 yillarda sog'liqni saqlash tizimini isloh qilishda davlat byudjeti va jahon banki investitsiyalari jalb qilingan holda «Salomatlik-1» va «Salomat lik-2»  loyihalari amalga oshirildi. Respublikadagi 3192 ta qishloq vrachlik punktlari umumiy qiymati 76 million dollarlik zamonaviy tibbiy asbob-uskunalar, laboratoriya jihozlari bilan ta`minlandi. Bundan tashqari, onalar va bolalarga yuqori sifatli tibbiy yordam ko'rsatish maqsadida Respublika ixtisoslashtirilgan akusherlik va ginekologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazlari hamda ularning Qoraqalpog'iston Respublikasi, Jizzax, Qashqadaryo va Namangan viloyatlaridagi filiallari va barcha hududlarda bolalar ko'p tarmoqli tibbiyot markazlari tashkil etildi.

- Sog'lom onadan sog'lom farzand dunyoga keladi, - deydi Sog'liqni saqlash vazirligi Onalik va bolalikni muhofaza qilish bosh boshqarmasi boshlig'i Saidmurod Ismoilov. - Davlatimiz rahbari qarorlari ijrosi bo'yicha o'tgan davrda fertil yoshdagi ayollar, o'smir qizlar va bolalarni sog'lomlashtirish haftaliklari doirasida malakali mutaxassislar tomonidan respublikaning shahar, tumanlarida va qishloq vrachlik punkt larida yiliga ikki martadan tibbiy ko'rik o'tkazildi. Respublikadagi 53 ta tumanlararo OITS diagnostika laboratoriyalarida davlat byudjeti hisobiga 7,5 milliard so'mlik zamonaviy laboratoriya-diagnostika asbob-uskunalari o'rnatilmoqda.

Nodavlat va xalqaro xayriya tashkilotlari mablag'lari hisobiga imkoniyati cheklangan va kam ta`minlangan oilalarga yordam sifatida rekon struktiv-plastik operatsiyalar o'tkazilib, tug'ma nuqsoni bo'lgan bolalarni sog' lomlashtirishga imkoniyat yaratildi. Jumladan, «Sog'lom avlod uchun» xalqaro xayriya jamg'armasi bilan Germaniyaning «Friyedenzdrof interneyshil» xalqaro xayriya tashkiloti va sog'liqni saqlash vazirligi o'rtasidagi uch tomonlama shartnoma doirasida bemor bolalar Germaniya klinikalariga davolanishga yuborildi.

- Ulug' bobokalonimiz Abu Ali ibn Sino yozganidek, «Yer yuzining o'sishi uchun quyosh nuri qanchalik muhim bo'lsa, bolaning o'sishi uchun ona suti shu darajada zarur», - deydi Toshkent shahar Perinatal markazi chaqaloqlar bo'limi mudirasi Malika Usmonova. - Bugun bozorlarda chaqaloqlar uchun sun`iy taomlar ko'pa yib bormoqda. Bunday ovqatlar tug'ilganiga olti oydan oshmagan bolalarga berilganda diariya, turli allergik kasalliklar va shamollash holatlarini keltirib chiqarishi mumkin.

Shuningdek, tadbirda sog'lom turmush tarziga zamin bo'luvchi boshqa bir qator masalalarga ham alohida to'xtalib o'tildi. Sog'liqni saqlash vazirligining ovqatlanish masalalari bo'yicha bosh mutaxassisi, professor Anatoliy Xudoybergenovning ta`kidlashicha, to'g'ri ovqatlanishni tashkil etish - bola salomatligini muhofaza qilishning muhim omili. Shu jihatdan ham Sog'liqni saqlash tashkilotlari tomonidan sog'lom ovqatlanishning 12 ta tamoyili qabul qilingan. Yurtimizda ham bu masalaning huquqiy asoslari ishlab chiqilgan bo'lib, jumladan, O'zbekistonda genetik o'zgartirilgan mahsulotlar iste`moli cheklangan.

Xulosa qilib aytganda, farzandlarimiz salomatligini saqlash yurtimiz kelajagi uchun mustahkam poydevor yaratish deganidir.

Tibbiyotda ham yetakchi

Mustaqillik yillarida mamlakatimiz erishgan ulkan yutuq va marralar haqida so'z borganda boshqa muhim sohalar qatori sog'liqni saqlash, onalik va bolalikni himoya qilish borasida amalga oshirayotgan umummilliy dasturlarimiz, ularning ulkan amaliy natijalari ham birinchilardan bo'lib tilga olinadi.

Yaqinda O'zbekiston Milliy matbuot markazida respublika Sog'liqni saqlash vazirligi tomonidan o'tkazilgan «Sog'liqni saqlash tizimi infratuzilmasida amalga oshirilayotgan o'zgarishlar, davolash muassasalarining moddiy texnika bazasining mustahkamlanayotganligi, kadrlar tayyorlash tajribasi va amaliyoti, muammo va yechimlar» mavzuidagi matbuot anjumani ham aynan shu masalalarga bag'ishlandi. Unda O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni saqlash vaziri o'rinbosarlari, soha mutaxassislari hamda ommaviy axborot vositalari xodimlari ishtirok etdi.

Matbuot anjumanida ta`kidlanganidek, mustaqillik yillarida mamlakatimizda sifat jihatdan yangi, jahon talablariga javob beradigan shoshilinch tibbiy yordam ko'rsatish markazlarini o'z ichiga olgan tibbiyot muassasalarining mukammal tarmog'i yaratildi. Tabiiyki, bunda davlatimiz rahbarining 1998 yil noyabr oyidagi farmoni asosida O'zbekistonda sog'liqni saqlash tizimini isloh qilish Davlat dasturining qabul qilinishi muhim ahamiyat kasb etdi.

- Mamlakatimiz sog'liqni saqlash tizimidagi muvaffaqiyatlardan yana biri bu ixtisoslashgan tibbiyotdir,- deydi O'zbekiston sog'liqni saqlash vaziri birinchi o'rinbosari Asilbek Xudoyorov. - Ayni paytda davlatimiz rahbarining «Sog'liqni saqlash tizimini isloh qilish chora-tadbirlari to'g'risida»gi farmoni doirasida tizimda xirurgiya, urologiya, ko'z mikroxirurgiyasi, kardiologiya kabi yo'nalishlarda 10 ta respublika ixtisoslashgan markazlari tashkil etilib, ular eng zamonaviy tibbiy uskunalar bilan jihozlandi.

Islohotlar samarasi natijasida o'tgan yigirma yil davomida yurtimizda bir yoshgacha bo'lgan go'daklar va onalar o'limi 3 barobar kamaydi, aholining o'rtacha umr ko'rish darajasi 7 yilga uzayib, erkaklar o'rtasida 73 yoshga, ayollar o'rtasida 75 yoshga yetdi.

Bugungi kunda sog'liqni saqlash tizimida jami 9 ta tibbiy oliy ta`lim muassasasi, shu jumladan, 1 akademiya, 5 institut va ularning filiallari hamda 78 tibbiyot kolleji va 13 tibbiyot oliy ta`lim muassasasi qoshidagi akademik litseylar faoliyat ko'rsatmoqda.

Bir qator xalqaro institutlarning e`tirofiga ko'ra, ayollarga qulay sharoitlar yaratish va onalikni himoya qilish bo'yicha O'zbekiston jahonning 125 ta davlati orasida yetakchi o'rinlardan birini egallagan. Bugunga kelib, ushbu ko'rsatkich Markaziy Osiyoda eng yaxshi, jahon miqyosida esa yuqori o'rinlardan birida hisoblanadi.

XULOSA

Kishilik jаmiyatining butun tаrixiy – аhоli bir аvlоdining ikkinchi аvlоd bilаn аlmаshinuvi, uning tinimsiz yangilаnib turishdаn ibоrаtdir. Tug`ilgаnlаr sоni o`lgаnlаr sоnidаn оrtiq bo`lgаndаginа, аhоli sоni оshib, ko`pаyib bоrаdi. Bu esа jаmiyat tаrаqqiyoti uchun muhimdir. Chunki, to`g`ilish o`limgа nisbаtаn kаmаyib kеtsа, аhоlining tаbiiy o`sishi to`xtаb qоlаdi, uning sоni qisqarib оqibаtdа insоn аvlоdi yo`qоlib kеtishi mumkin.

Biz yuqоridа аhоli bаrchа ishlаb chiqаrishning sub`еkti dеgаn edik. Ishlаb chiqаrishning nоrmаl dаvоm etish, uning kеngаyib bоrishi uchun аhоli sоnining o`sib bоrishi muhim аhаmiyatgа egа. Аhоli bаrchа ijtimоiy bоyliklаrning bunyodkоrdir. Shuning uchun hаm аhоlining аyniqsа uning mеhnаtgа yarоqli bo`lgаn qismining sоni, ulаrning bilim vа mаlаkаsi hаr bir mаmlаkаtdа ijtimоiy ishlаb chiqаrishni rivоjlаntirish uchun muhim аhаmiyatgа egа bo`lаdi.

Mazkur bitiruv malakaviy ishida O’zbekiston aholisining demografik rivojlanishi, aholining yosh va jinsiy tarkibini shakllanish shart-sharoitlari, uning hududiy tarkibi, aholi bandligi muammolari va ijtimoiy infratuzilmalarning hududiy joylashuvi tahlil qilingan va unga xos rivojlanish xususiyatlari o’rganilgan.

Olib borilgan tadqiqotlar quyidagi xulosalarni chiqarishga imkon beradi :

1 Aholining ortib borishi uy-joy, ekologiya, aholi salomatligi va uning bandligi kabi iqtisodiy-ijtimoiy muammolari keskinlashishiga olib keladi. Shunday ekan aholi ko`payishini atroflicha o`rganish, uning istiqboldagi holatiga to`g`ri baho berish yuqoridagi muammolarni hal etishda muhim omil bo`lib hizmat qiladi.

Yoshlarimizning sog'lom va har tomonlama barkamol bo'lishi yurt kelajagini belgilab beradi. Shu boisdan ham mamlakatimizda onalik va bolalikni muhofaza qilish borasida bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu borada ekologik nosog’lom Qoraqalpog’iston va Navoiyda tegishli sohalar rivojlantirishni taqozo etmoqda. Mintaqaning ekologik vaziyati mahalliy va xorij investitsiyalarini jalb etish, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda ekologik muammolarni hal etish yo`llarini takomillashtirishni talab etadi. Atrof-muhitning ifloslanishiga eng avvalo ishlab chiqarish tarmoqlarining joylanishi ta’sir etadi. Umuman olganda, barcha ishlab chiqarish tarmoqlarini joylashtirishda ekologik bilim talab qilinadi.

Orol muammosidan tashqari, respublikamizning o’zida ishlab chiqarishni ekologik jihatdan noto’g’ri joylashtirilganligi хususida juda ko’p misollar keltirsa bo’ladi. Masalan, 2 mln-dan ortiq aholiga ega bo’lgan azim Toshkentning yonginasida joylashgan CHirchiq shahrida kimyo sanoati korхonalari, o’tga chidamli va qiyin eruvchi metallar kombinati va boshqalar bor. Natijada, bu sanoat markazi va uning atrofini ekologik holati uncha sog’lom emas. Deyarli shunga o’хshagan vaziyat Navoiy, Farg’ona, Olmaliq, Andijon, Oхangaron kabi shaharlarda ham kuzatiladi. Bunday holat ayniqsa Angren-Olmaliq tog’-kon sanoati majmuasida keskinroqdir.

2. Mehnat resurslaridan oqilona foydalanish muammosi nihoyatda muhim masala ekanligini hisobga olib, O`zbekiston Oliy Kengashi 1992 yil 13 yanvarda "Aholini ish bilan ta`minlash to`g`risida" qonun qabul qildi. Mazkur vazifani amalga oshirishda samarali faoliyat ko‘rsatuvchi mehnat bozorlari mehnat birjalari muhim o‘rin egallaydi. O‘zbekistonda mehnat birjalari ishsizlarni ro‘yxatga oladi, ularni kasbga yo‘llaydi, ishsizlik bo‘yicha nafaqalar to‘laydi. har yili o‘rtacha 300 mingga yaqin aholi mehnat birjalari orqali ishga joylashtiriladi.

Prezidentimizning uzoqni ko‘zlagan izchil siyosati sharofati bilan mamlakatimizda aholi bandligini ta’minlash masalalariga ustuvor darajada ahamiyat berilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov o‘zining “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari” nomli asarida “aholini ish bilan ta’minlash muammolarini hal qilishda jiddiy sifat o‘zgarishlari ko‘zga tashlanmoqda. Biz uchun o‘ta dolzarb bo‘lgan bu masalani yechishda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni jadal rivojlantirish bilan birga, xizmat ko‘rsatish sohasi va kasanachilikning turli shakllarini keng joriy etish, qishloq joylarda chorvachilikni rivojlantirishni rag‘batlantirishga alohida e’tibor berilmoqda”, deb ta’kidlaydi. Ushbu muammoni hal qilishda kasanachilik mehnatini tashkil etishning alohida roli va ahamiyati haqida gapirib, davlatimiz rahbari quyidagilarni qayd etadi. “Bugungi bosqichda kasanachilik sohasi bandlik va oila budjeti daromadlarini oshirishning qo‘shimcha manbaiga aylanib borayotganini hech kim inkor etolmaydi. Ayni vaqtda kasanachilik fuqarolarni, birinchi navbatda, xotin-qizlar, ayniqsa, ko‘p bolali ayollarni, yordamga muhtoj nogironlar va mehnat qobiliyati cheklangan boshqa shaxslarni ishlab chiqarish faoliyatiga jalb etish uchun muhim ijtimoiy ahamiyat kasb etmoqda”.

Mehnat resurslarini ish bilan ta`minlash, ularning mehnati unumdorligini oshirish maqsadida respublika Prezidenti I. Karimov sanoatni qishloqqa olib borish zarurligini asoslagan holda isbotlamoqdalar. Shu maqsadda uzoqqa mo`ljallangan turli xildagi chora-tadbirlar ishlab chiqilib, ularni bosqichma-bosqich amalga oshirishga alohida e`tibor berilmoqda. Bu siyosatning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ahamiyatliligini quyidagilar isbotlamoqda: dastavval aholi juda zich joylashgan Andijon viloyatining Asaka tumanidagi qishloq hududida «O`zbekiston - Koreya» avtomobilsozlik qo`shma korxonasi qurilib, samarali faoliyat ko`rsatmoqda. Qashqadaryo, Toshkent, Farg`ona, Navoiy viloyatlari qishloqlarida neft, gaz, to`qimachilik sanoatining yirik qo`shma korxonalari yaxshi faoliyat ko`rsatmoqda.

Keyingi yillarda yangi ish o`rinlarini yaratishga katta e`tibor qaratilmoqda. Masalan, birgina 2001 yilda 465,3 ming kishilik ish o`rinlari tashkil etilgan. Ularning asosiy qismi qishloq joylariga to`g`ri keladi. Bu borada ayniqsa Farg`ona, Samarqand va Namangan viloyatlarida ibratli tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Shunday qilib, mehnat resurslaridan oqilona foydalanish mamlakat mintaqaviy siyosatining asosiy vazifalaridan biridir. Qolaversa, jahon mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi ham ko`proq aynan shu bandlik va ishsizlik mezonlari bilan o`lchanadi.


FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori: « Mustahkam oila yili» Davlat

dasturi to`g`risida. Xalq so`zi gazetasi. 2012-yil 28-fevral, № 41(5461)

2. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O`zbеkiston sharoitida uni

bartaraf etishning yo`llari va choralari. –T.: O`zbеkiston, 2009

3. « Islohot – yosh avlod jismonan sog’lom ,ma’nan yetuk ».Jamiyat ijtimoiy-siyosiy

gazetasi. 2012-yil 17-oktabr

4. Aholi bandligi va farovonligini ta’minlash —davlat ijtimoiy siyosatining muhim



yo‘nalishi. “O’zbekiston ovozi” gazetasi. 2011-yil 6-dekabr

5. Abirqulov K.N. Iqtisodiy gеografiya (Darslik) –T.: TDIU, 2004

6. Asanov G.R. Sotsial-iqtisodiy geografiya: termin va tushunchalar izohli lug`ati. -

T.: O`qituvchi, 1990.

7. Asanov G.,M. Nabixonov, I. Safarov. O`zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy

Jo’g’rofiyasi: Pedagogika Oliy o`quv yurtlarining talabalari uchun o’quv

qo`llanmasi.-

T.: O`qituvchi, 1994.

8. Axmedov E.A. O`zbekiston shaharlari mustaqillik yillarida. –T., 2002

9. Muhammedov Odil .“Aholi tabiiy harakatining hududiy tafovutlari”. Avtoreferat.

Toshkent – 2007

10. Salimov X., Xatamov A., Mamajonov M. O`zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy

geografiyasi. O`quv qo`llanma. – T.: “Yangi asr avlodi”, 2008.

11. Soliyev A.S. va boshqalar. Mintaqaviy iqtisodiyot. O`quv qo`llanma/mas`ul

muharrir Z.Ahmadjonova. -T.: Universitet, 2003

12. Soliyev A. Nazarov M. Qurbonov Sh. “O’zbekiston hududlari ijtimoiy-iqtisodiy

rivojlanishi” Toshkent – “Mumtoz so’z” . 2010

13. Ro`ziyev A.R., Abirqulov Q.N. O`zbekiston iqtisodiy geografiyasi. -T.: "Sharq",

2002.

14. Vahobov H. Tillaboyeva M. Iqtisodiy geografiya asoslari. – T.: O`qituvchi, 2001.



15. O`zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 7-8-tom. -T.:2004.

Foydalanilgan mabaalar:

O’zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo’mitasi ma’lumotlari
Internet saytlari;

www.gov.uz

www.stat.uz

www.ziyonet.uz

ILOVALAR


2-ilova

O’zbekiston aholisi soni va urbanizatsiya darajasi




Doimiy aholi soni yil bo’yicha

2011

2012


Aholi soni

Shahar aholisi:

Erkaklar soni

Ayollar soni

Qishloq aholisi:


Erkaklar soni
Ayollar soni

29 123 400

14 897 400
7 410 100
7 487 300

14 226 000


7 158 300
7 067 700

29 555 400

15 143 200
7540 200
7 603 000

14 412 200


7 252 300
7 159 900


3-ilova





2012

Shahar aholisi

Umumiy

ayollar

erkaklar




O’zbekiston respublikasi

15 143 200

7 603 000

7 540 200

1

Qoraqalpog’iston Respublikasi

839 500

422 600

417 000

2

Andijon viloyati

1 436 500

714 400

722 100

3

Buxoro viloyati

648 600

324 400

324 200

4

Jizzax viloyati

567 200

285 900

281 300

5

Qashqadaryo viloyati

1 203 200

599 400

603 800

6

Navoiy viloyati

429 000

208 300

220 700

7

Namangan viloyati

1 551 000

766 500

784 500

8

Samarqand viloyati

1 301 200

658 800

642 400

9

Surxondaryo viloyati

807 900

405 200

402 700

10

Sirdaryo viloyati

305 700

153 300

152400

11

Toshkent viloyati

1 319 600

667 000

652 600

12

Farg’ona viloyati

1 879 000

944 500

934 500

13

Xorazm viloyati

545 400

274 900

270 500

14

Toshkent shahri

2 309 300

1 177 800

1 131 500
Viloyatlar bo’yicha shahar aholisi jinsiy tarkibi
4-ilova

Viloyatlar bo’yicha qishloq aholisi jinsiy tarkibi








2012

Qishloq aholisi

Umumiy

ayollar

erkaklar




O’zbekiston respublikasi

14 412 200

7 159 900

7 252 300

1

Qoraqalpog’iston Respublikasi

853 200

423 700

429 500

2

Andijon viloyati

1 277 700

632 300

645 400

3

Buxoro viloyati

1 058 800

533 300

525 500

4

Jizzax viloyati

619 400

306 600

312 800

5

Qashqadaryo viloyati

1 574 600

782 500

792 100

6

Navoiy viloyati

452 200

226 500

225 700

7

Namangan viloyati

869 600

429 900

439 700

8

Samarqand viloyati

2 025 000

1 005 600

1 019 400

9

Surxondaryo viloyati

1 411 000

698 000

713 000

10

Sirdaryo viloyati

433 800

215 000

218 800

11

Toshkent viloyati

1 351 400

674 000

677 400

12

Farg’ona viloyati

1 401 800

689 800

712 000

13

Xorazm viloyati

1 083 700

542 700

541 000

14

Toshkent shahri

-

-

-

5-ilova

Aholining yosh guruhlari bo’yicha jinsiy tarkibi








2012

Umumiy aholi

Umumiy

ayollar

erkaklar






29 555 400

14 762 900

14 792 500




Yosh guruhlari:









1

0-2

1 895 000

914 900

980 100

2

3-5

1 788 500

868 900

919 600

3

6-7

1 056 400

513 700

542 700

4

8-15

4 311 200

2 101 500

2 209 700

5

16-17

1 274 700

624 400

650 300

6

18-19

1 313 200

644 000

669 200

7

20-24

3 188 900

1 572 200

1 616 700

8

25-29

2 807 800

1 396 500

1 411 300

9

30-34

2 263 700

1 128 700

1 135 00

10

35-39

2 014 100

1 005 200

1 008 900

11

40-49

3 385 400

1 738 000

1 647 400

12

50-59

2 452 200

1 263 400

1 188 800

13

60-69

948 800

497 200

451 600

14

70 va undan yuqori

855 500

494 300

361 200




1

Mehnat yoshidan kichik


9 051 100


4 399 000


4 652 100


2

Mehnat yoshidagi

18 184 600


8 857 000


9 327 600


3

Mehnat yoshidan katta

2 319 700


1 506 900


812 800



6-ilova






2012

Shahar aholisi

Umumiy

ayollar

erkaklar







15 143 200

7 603 000

7 540 200




Yosh guruhlari:









1

0-2

861 400

415 100

446 300

2

3-5

799 300

390 900

408 400

3

6-7

518 800

252 800

266 000

4

8-15

2 112 100

1 031 500

1 080 600

5

16-17

629 300

308 900

320 400

6

18-19

648 000

317 400

330 600

7

20-24

1 602 300

785 400

816 900

8

25-29

1 445 200

716 600

728 600

9

30-34

1 182 200

590 100

592 100

10

35-39

1 082 700

543 900

538 800

11

40-49

1 861 000

946 300

914 700

12

50-59

1 363 800

711 600

652 200

13

60-69

554 400

299 100

255 300

14

70 va undan yuqori

482 700

293 400

189 300
Aholining yosh guruhlari bo’yicha jinsiy tarkibi



1

Mehnat yoshidan kichik


4 291 600


2 090 300


2 201 300


2

Mehnat yoshidagi

9 518 300


4 624 000


4 894 300


3

Mehnat yoshidan katta

1 333 300


888 700

444 600



7-ilova


Aholining yosh guruhlari bo’yicha jinsiy tarkibi






2012

Qishloq aholisi

Umumiy

ayollar

erkaklar







14 412 200

7 159 900

7 252 300




Yosh guruhlari:









1

0-2

1 033 600

499 800

533 800

2

3-5

989 200

478 000

511 200

3

6-7

537 600

260 900

276 700

4

8-15

2 199 100

1 070 000

1 129 100

5

16-17

645 400

315 500

329 900

6

18-19

665 200

326 600

338 600

7

20-24

1 586 600

786 800

799 800

8

25-29

1 362 600

679 900

682 700

9

30-34

1 081 500

538 600

542 900

10

35-39

931 400

461 300

470 100

11

40-49

1 524 400

791 700

732 700

12

50-59

1 088 400

551 800

536 600

13

60-69

394 400

198 100

196 300

14

70 va undan yuqori

372 800

200 900

171 900



1

Mehnat yoshidan kichik


4 759 500


2 308 700


2 450 800


2

Mehnat yoshidagi

8 666 300


4  233 000


4 433 300


3

Mehnat yoshidan katta

986 400

618 200

368 200







Hududiy birlik

01.01 10 y holatigako’ra aholi soni

Mehnatga layoqatli aholi soni

%

Iqtisodiy faol aholi

Iqtisodiyotda band aholi

8-ilova


Aholi va mehnat resurslari





Hududiy birlik

01.01 10 y holatigako’ra aholi soni

Mehnatga layoqatli aholi soni

%

Iqtisodiy faol aholi

Iqtisodiyotda band aholi




O’zbekiston Respublikasi

26451

16046,8

60,6

12003,4

11466,3

1

Qoraqalpog’iston Respublikasi

1630,6

928,0

56,9

612,2

570,9

2

Andijon viloyati

2530,3

1490,9

58,9

1115,1

1079,1

3

Buxoro viloyati

1622,6

943,8

58,5

777,8

750,6

4

Jizzax viloyati

1117,3

614,1

54,9

387,7

370,8

5

Qashqadaryo viloyati

2589,6

1433,7

55,3

990,5

940,2

6

Navoiy viloyati

851,3

512,4

60,1

573,5

520,7

7

Namangan viloyati

2259

1285,3

56,8

833,1

784,3

8

Samarqand viloyati

3119,8

1725,8

55,3

1294,9

1211

9

Surxondaryo viloyati

2075,3

1129,5

54,4

796,7

752,1

10

Sirdaryo viloyati

708,2

405,9

57,3

312,4

311,7

11

Toshkent viloyati

2568,8

1489,4

57,9

1140,9

1128,5

12

Farg’ona viloyati

3075,2

1711,0

55,6

1384,1

1311,7

13

Xorazm viloyati

1561,7

868,2

55,5

591,4

588,2

14

Toshkent shahri

2220,7

1508,8

67,9

1193,1

1146,5


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa