Jizzax davlat pedagogika instituti tabiatshunoslik va geografiya fakulteti geografiya va uni o



Download 0.57 Mb.
bet3/7
Sana12.01.2017
Hajmi0.57 Mb.
1   2   3   4   5   6   7
 

Migratsiyada ishtirok etuvchilarning asosiy qismi shahar aholisiga to`g`ri keladi. Agar 1000 ta shahar aholisining 23,7 tasi o`z yashash joyini o`zgartirgan bo`lsa, bu ko`rsatkich qishloq aholisi orasida 9,2 tani tashkil etdi. Ko`rinib turibdiki, qishloq aholisining migratsion intensivligi shahar aholisiga nisbatan deyarli 3 marta kam. Qishloq aholisining sust darajada migratsiya jarayonida ishtirok etishida qarindosh-urug`chilik aloqalarining mustahkamligi va tug`ilib o`sgan yerida yashashni afzal ko`rishi bilan izohlanadi. Biroq, keyingi yillarda ko`chib yuruvchilar orasida shaharliklar salmog`i qisqarib qishloq aholisining ulushi ortib bormoqda.

Iqtisodiyotdagi isloxatlarning chuqurlashuvi hamda bozor munosabatlarining shakllanishi qishloqdan shaharga bo`lgan migratsiyaning o`sishiga obyektiv sharoit yaratdi. Lekin, buning uchun shahar joylar ham katta migratsion oqimini qabul qilishga «tayyor» bo`lishlari talab etiladi. Hozirgi kunda qishloqlardan asosan hech qanday malakaga ega bo`lmagan ishchilar kelmoqda. Shahardagi mavjud ish o`rinlari esa kasbiy tayyorgarlikka ega bo`lgan kadrlarni talab etadi.

2.2 Viloyatlar bo’yicha aholining tarkibiy strukturasi va demografik ko’rsatkichlari


Qoraqalpog’lston Respublikasi.

Statistik ma`lumotlarga ko`ra 2009 yilning 1 yanvarida respublika hududida 1 mln 629,3 ming aholi yashagan, bu O`zbekiston aholisining 6,1% i degan so`z. Qoraqalpog`iston Respublikasi aholisining yosh va jinsiy tarkibini tahlil qilish o`ziga xos xususiyatlarga ega. O`tmishda Qoraqalpog`iston aholisi tarkibida erkaklar soni yuqori darajada bo`lgan, masalan, 1939 yillarda 11 Qoraqalpog`istonda 1000 erkak kishiga 826 ayol to`g`ri kelsa, bu ko`rsatkich 1970 yillarda 1010, 1979 yillarda 1018, 1989 yili 1015 ayolni tashkil qildi. Shaharlarda esa har ming erkak kishiga 1023 ayol to`g`ri kelsa qishloq joylarda 1002 ayol to`g`ri keladi. Qoraqalpog`iston Respublikasi sharoitida aholi jinsiy tarkibining shakllanishiga ikkinchi jahon urushi kuchli ta`sir qildi. Aholining jinsiy tarkibi erkaklar, 53% ni tashkil qilgan bo`lsa, 1959 yili 49,7% ni tashkil qildi. Urushdan keyingi yillarda bu ko`rsatkich qayta shakllana boshladi.

1 yoshdan 0-4,5-9,10-14,15-19 yosh oralig`idagi o`smirlarda o’g`il bolalarning ulushi yuqori bo`lsa, 20-24,25-29, 30-34, 35-39.yosh oralig`ida ayollarning hissasi yuqori, 40-44,45-49, 50-54, 55-59 yosh oralig`ida erkaklar soni ko`p hissani egallasa, 60-64, 70 yoshdagilar orasida ayollarning soni ko`p ekanligi ko`rinib turibdi. Buning asosiy sababi 0-19 yosh oralig`idagi kategoriyada tug`ilgan o`g`il bolalar sonining ko`p bo`lishi 20-39 yosh oralig`ida har xil kasalliklar orqali erkaklar soni kamayib ketgan. 40-59 yoshlilar ichida erkaklar soni ko`p bo`lsa 60-70 yoshdagi va undan yuqori yoshdagilar orasida ayollar soni ko`p. Sababi ikkinchi jahon urushi tufayli bu davrda erkaklar ko`p qirg`inga uchragan.

Andijon viloyati

Andijon viloyatida 2499,9 ming aholi istiqomat qiladi yoki viloyatga rеspublika aholisining 8,9 foizi to’g’ri kеladi. Aholining jinsiy tarkibi Andijon viloyatida 2003 yilga nisbatan ham hozirgi kunda aholining jinsiy tarkibida ham farq bor. Masalan: viloyatda 2003 yil erkaklar salmog’i 1138,5 kishi yoki, 49,9% ni, ayollar esa 1141,2 kishini yoki, 50,1% ni tashkil qilgan.. Yana bunda 2011 yil ma’lumotini ko’rib aytishimiz mumkinki erkaklarning nisbati son jihatdan ayollarnikidan ustundir,erkaklar 1 299,2 kishini tashkil qilgan bo’lsa, ayollar esa 1 297,2 kishini tashkil qilgan. Bu esa viloyatda erkaklarning ulushi ayollarning ulushidan 2000 kishiga ko’p demakdir.

O’zbekistonda va jumladan, Andijon viloyatida aholi tabiiy o’sish darajasining yuqoriligi, aholining yosh tarkibiga katta ta’sir ko’rsatadi. Shuning uchun O’zbekistonda, jumldan Andijon viloyati aholisi orasida yosh bolalar va o’smirlar salmog’ini ko’pligi va keksalar salmog’ining kamligi bilan harakterlidir. Andijon viloyatida 2011 yilga kelib, yosh bolalar va o’smirlar 1989 yilga qaraganda qisman kamaygan. Chunki, keyingi yillarda ko’p o’lkalar qatori Respublikamiz va Andijon viloyatida ham tug’ilish koeffitsientlari qisman kamaydi. 2011 yilda yosh va o’smirlar 852,2 ming kishini tashkil qildi yoki umumiy aholini 37,4% ga to’g’ri keladi. Lekin mehnatga qobilyatlilari viloyatda 1989 yilga nisbatan yuqori bo’lib, 2011 yili 1466,6 ming kishini yoki 55,6% ni tashkil qildi. Keksalar shu yillari 1609 ming kishini tashkil qilib uning salmog’i 7,1% ga to’g’ri kelgan. Bu esa, o’z navbatida aholining progressiv o’sishini, kelajakda viloyat aholisining takror barpo bo’lishi va mehnat resurslari safini to’ldirib borish imkoniyatlarini beradi.

Buxoro viloyati

Buxoro viloyati. Aholi soni 1612,6 ming kishi, u 1989 yilga nisbatan 91136 ming 1,4 martaga yoki 477 ming kishiga ko’paygan. Tug’ilish bu yerda har ming kishiga 21,7 kishi, o’lim ko’rsatkichi 4,2 kishiga to’g’ri keladi. Demak tabiiy ko’payish 17,5 promille yoki 1,75 foizga teng 2012-yil ma’liumoti bo’yicha tuzilgan nikohlar soni 17,7 mingta ,ajralishlar soni 1mingta.

Tug’ilish koefitsentifaqat Buxoro shahrida pastroq (15,5 promille), qishloq tumanlari doirasida dsa u katta farq qilmaydi (20-26 promille). Tug’ilish koeffitsentri so’nggi o’n yil mobaynida biroz ko’tarilish jarayonini namoyon etmoqda.Masalan agar viloyat bo’yicha 2000 yilda tug’ilish 20,0 promille teng bo’lsa, 2009 yilda bu ko’rsatkich 1,7 promille ga ortgan.Birgina 2008-2009 yillarda u 0,3 %ga oshgan..O’lim ko’rsatkichlarida katta hududiy farqlar yo’q: uning eng baland nuqtasi Kogon shahrida, eng pasti esa Qorovulbozor tumaniga tegishli.

Aholi migratsiyasi shahar va qishloq joylarda manfiy natijaga ega.Tashqi migratsiyaning dinamikasi va ko’lami , uning natijasi ish o’rinlarining mavjudligi va qisman aholinin milliy tarkibiga bog’liq.

Aholi tarkibida 4 ta viloyat va Toshkent shahrida kuzatiladigan holat, ya’ni ayollar soni erkaklar sonidan ko’proq. 2012- yilbo’yicha 1707,4 ming aholini 857,7 mingi ayollardir. Shunga mos holda erkaklar soni 849,7 ming kishi. Shahar aholisi tarkibida bu nisbat deyarli tengdir 324 400 va 324 200 kishi. Qishloq aholisi jinsiy tarkibidagi tafovut ancha katta. 1058,8 ming aholining 533,3 mingi ayollardir.

Aholining yosh takibida 2010-yil bo’yicha mehnat yoshigacha bo’lgan aholi 486,2 ming, mehnatga layoqatli aholi 1024,2 ming , nehnat yoshidan katta aholi soni 126,2 ming kishini tashkil etadi.Urbanizatsiya darajasi 2009 –yildan keyin 29,2 %dan 38,8 %ga yetdi. Biroq shunga qaramasdan shaharliklar ulushi, viloyatlar orasida eng pastlaridan biri bo’lib qolmoqda. Pastdan ( Xorazm va Surxondaryo viloyatlaridan lodinda turadi).

Jizzax viloyati

Jizzax viloyati aholisi 2012-yill 1-yanvar mal’umotiga ko’ra 1186,6 ming kishi, uning yarmidan ko’prog’i , ya’ni 52,19 foizi qishloq joylarga tog’ri keladi. Mamlakatimizda o’zining demografik salohiyati bo’yicha oxirgi o’rinlarning birini egalladi (Navoiy va Sirdaryo viloyatlaridan oldinda xolos). Zichlik 1kv. km.ga 55,94 kishi. Shu yili tug’ilganlar soni 25400 kishini ( 2,14 %,) , vafot etganlar 4746 kishini ( 0,39 % ) tashkil qilgan. Jami qayd etilgan nikohlar soni 11200 ta (0,94 %). Ajralishlar soni 400 ta bo’lib , Respublikada oxirgi o’rinda turadi. Bu holat hududda oilalar mustahkamligidan dalolatdir. Shuningdek tug’ilish darajasiga ijobiy ta’sir o’tkazadi. Viloyat aholisining o’sish surati ham respublika o’rtacha darajasi atrofida. Aholining tabiiy ko’payishi bo’yicha Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlaridan keyingi, taxminan Xorazm, Namangan va Buxoro viloyatlari bilan bir qatorda turadi Ma’lumotlarda ko’rsatilishicha tug’ilish va tabiiy ko’payishning yuqori darajalari Baxmal va Jizzax tumanlarida qayd etiladi. Qizig’i shundaki, eng yuqori tug’ilish viloyat markazi – Jizzax shahrida ko’zga tashlanadi. Bu esa hozirgi zamon urbanizatsiyasi nuqtai nazaridan kutilmagan holatdir. O’lim ko’rsatkichlari Zafarobod, Do’stlik va Arnasoy tumanlarida qolgan hududlarga nisbatan pastroq. Viloyatda so’nggi yillarda migratsiya oqimi teskari yo’nalishda kuchayib bormoqda. Xususan, yangi o’zlashtirilgan kelganlarga nisbatan ketganlar ko’p Bu holatni qozoq millati vakillarini ko’chib ketishi, shu hududlardagi iqtisodiy va ekologik vaziyatning salbiy tomonga o’zgarishi bilan bog’lash mumkin. Migratsiya salbiy natijalarga ega bo’lsa ham, tabiiy ko’payish bunday manfiy qoldiqni to’ldiribgina qolmay, umumiy aholi o’sishini ham ta’minlangan Umumiy aholisonining qariyb 45,5 % ini bolalar, o’smirlar, nafaqadagilar, 54,5 foizini mehnatga layoqatli kishilar tashkil etadi. Tug’ilishning yuqoriligi, yoshlarning ko’pligi aholi takror barpo bo’lishi va mehnat resurslarining shakllanishiga asos bo’ladi. Aholining 594,1 mingini erkaklar, 592,5 mingini ayollar tashkil etadi. Ko’ p viloyatlarda kuzatilgan kabi ayollar shaharda ko’proq. 285,9 ming kishi. Erkaklar soni 281,3 kishini tashkil qiladi. Qishloq joylarda erkaklar soni ustunroq. 312,8 ming kishi , ayollar 306,6 ming kishi. Bu jihatni shaharda ayollarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi o’rni , milliy tarkib va erkaklarning o’limi ko’p sodir bo’lishi bilan bog’lqligi bor.

Viloyatda 7 ta shahar, 42 ta shaharcha , 519 qishloq aholi punkti mavjud.Aholining 567,2 mingi shaharlarda istiqomat qiladi,Umuman olganda, Jizzax shahridan tashqari qolgan shahar joylar ko’proq kichik sinflarga taaluqli. Bu yerda urbanistik tarkibning o’rta bo’g’ini nihoyatda zaif: 50-100 ming aholiga ega bo’lgan bolgan shahar umuman yo’q.

Navoiy viloyati

Navoiy viloyatining demografik salohiyati uncha katta emas .Viloyat aholisi 881,2 ming kishi bo’lib , 429,0 ming kishi shahardlarda istiqomat qiladi. 2012–yil bo’yicha aholining demografik ko’rsatkichlari: Tug’ilish 18 067 kishi, o’lim 4153 kishi , tuzilgan nikohlar soni 9800 ta , ajralishlar soni 700 ta . Ko’chib kelganlar soni 12134 ta, ketganlar soni 18859 ta.

2009- yilda tug’ilish 21,4 , o’lim 4,7 va tabiiy ko’payish 16,7 promille bo’lgan ( bu ko’rsatkichlar o’rtacha respublika darajasiga yaqin). Qishloq tumanlari doirasida tug’ilish nisbatan Nurotada yuqori – 24,8 , uning past ko’rsatkichi esa Tomdi tumaniga to’g’ri keladi.(bu demografik vaziyat ham migratsiya oqibatlari tufayli vujudga kelgan bo’lishi mumkin). O’lim koeffitsentida katta hududiy farqlar kuzatilmaydi.

Aholi migratsiyasi 2008-2009 yilarda ham manfiy natijaga ega bo’lgan. Eng katta migratsion yo’qotish Tomdi va Konimex tumanlarida qayd etilgan. Fikrimizcha , bu qozoq millati vakillarining Qozog’iston ga ko’chib ketishi bilan bo’gliq. Tashqi migratsiya faqat Zarafshon va Navoiy shaharlarida ijobiy, Navbahor tumanida0,0 %, Xatirchida minus bo’lsada u ozroq.

Viloyatda 6 ta shahar va 38 shaharcha mavjud bo’lib, ularning barchasida jami aholining 48,68 foizi yashaydi.Ko’rininb turibdiki , umumiy urbanizatsiya ko’rsatkichi bu yerda ancha yuqori. Navoiy viloyati aholisi jinsiy nisbatida erkaklar soni ko’proq 446,4 ming kishi (50,65 %). Shunga mos holda ayollar soni 434,8 ming kishini tashkil qiladi.

Aytib o’tilganidek 429,0 ming kishi shaharlarda yashasa, bu yerda ham erkaklar ulushi ko’proq 220,7 ming kishi (51,44 %) Bu holat og’ir sanoatning rivojlanganligi bilan bog’liq bo’lishi mumkin. Qishloq joylarda ayollar biroz ko’proq bo’lib , 226,5 ming kishi (50,08 %) ni tashkil qiladi. Erkaklar soni 225,7 ming kishi.

2010 –yilgi ma’lumot bo’yicha 851,3 ming aholi tarkibida mehnat yoshidagilar 60,19 % ni tashkil etgan. 512,4 ming kishi . Bu holatni tug’ilish darajasining pastligi , o’lim holatining ko’pligi sanoatning rivojlanganligiga bog’lash mumkin.

Namangan viloyati

Aholisi 2 420 600 kishi. Shundan 1551 000 kishi shahar joylarda istiqomat qiladi.

Aholi zichligi 1 kv. km. ga. 325,34 kishi. Bu ko’rsatkich qo’shni ikki viloyatga qaraganda biroz pastroq bo’lsada, Respublika darajasidan 5,2 martaga ko’pdir.

Yaqin yillargacha Namangan viloyati yurtimizda aholisi nisbatan jadal rivojlanib borayotgan hududlar qatoriga kirar edi. Ammo so’nggi yillarda demografik o’sish ko’rsatkichlari biroz pasayib bormoqda.Tug’ilish darajasi esa 1995- 2009 yillar mobaynida 15-20 promillega qisqargan. 2012-yilda tug’ilganlar soni 50603 kishini tashkil qildi (2,09 %). 2009-yilga kelib tug’ilish ko’rsatkichlaridagi hududiy 2000-yilga nisbatan tafovutlar biroz tekislashgan,keyinchalik bu farqlar ortib borgan.Kosonsoy (2,61%) da Mingbuloqda (1,98 %).O’lim koeffitsentlari ham bu yillarda pasayib brogan.Biroq qishloq tumanlarida katta farqlar kuzatilmaydi. Viloyat migratsiya darajasi Respublika bo’yicha eng past ko’rsatkichlardan biri. Hududdan ko’chib ketuvchilar va ko’chib keluvchilar ancha kam.

Urbanizatsiya darajasi 2009-yilda 37,1%dan 64,7 % ga “sakradi”. Hozirda mazur ko’rsatkich bo’yicha respublikamizda birinchi o’ringa chiqib oldi.Vaholanki , sanoat ishlab chiqarish va umuman ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish ko’rsatkichlari bunga mos kelmaydi.

Aholining jinsiy tarkibida erkaklar ko’proq bo’lib 1 224 200 kishini tashkil etadi.

Ayollar soni esa 1 196400 kishi. Shahar punktlarida bo’yicha erkaklar soni 784 500 kishi ,ayollar soni 766 500 kishidan oshadi. Qishloq aholisining 429900 i ayollar bo’lsa, qolgan 439 700 kishi erkaklardir.

Namangan viloyati aholisi tarkibida mehnat yoshidagi aholi 56,8 ni tashkil etadi. Bu yerda tug’ilish darajasining yuqorigi saqlanib qolinayotganligi, o’lim holatlarini past ekanligi, ko’chib ketuvchilar va keluvchilarning salmog’i yuqori emasligini ta’siri bor.

Samarqand viloyati

Aholisi 3326,2 ming kishi bo’lib, Respublikada 1-o’rinda turadi. Urbanizatsiya darajasi 39,11 %. Aholi zichligi 1 kv. km. ga 198,34 kishi.

Respublika aholisi singari Samarqand viloyati aholisi ham tabiiy ko`payish hisobiga o`smoqda. Tahlillar shuni ko`rsatadiki, so`nggi yillarda viloyatda aholi tabiiy harakati, ya'ni tug`ilish va o`lim hollari biroz pasaygan. Bu esa tabiiy ko`payishning qisqarishini anglatadi va aholi o`sishi sekinlik bilan borayotganligidan darak beradi.

Tabiiy ko`payish koeffitsiyenti past bo`lgan hududlarga Samarqand va Oqtosh shaharlari bilan birgalikda Samarqand tumani ham kiritildi (15,7 promillegacha). Tabiiy ko`payish yuqori bo`lgan hududlarga viloyatning qolgan barcha tumanlari va Urgut shahri kiradi (21,6 ‰ va undan yuqori).

Viloyatda tabiiy ko`payishga monand holda tug`ilish darajasining pasayib borishi kuzatilmoqda. 1991 yil viloyatda tug`ilish koeffitsiyenti 34,8 promilleni tashkil etgan bo`lsa, 2005 yilda u 21,8 promillega tushib qoldi

Bunday qisqarish xususan qishloq joylarda sezilarli bo`ldi; qishloq aholisining tug`ilish ko`rsatkichi, har ming kishiga hisoblaganda, 38,9 dan 23,3 ga tushib qoldi. Oldingi yillarga nisbatan hozirda o`lim ko`rsatkichlari birmuncha kamaygan:1991 yil viloyatda jami o`lganlar soni 13428 kishini tashkil etgan bo`lsa, 2005 yilda bu ko`rsatkich 14323 kishidan iborat bo`ldi

Viloyat aholisining o`lim koeffitsiyenti hududlar miqyosida katta farq qilmaydi. Ammo ushbu jarayonni shahar va qishloq aholisi o`rtasida olib qaraydigan bo`lsak, ma'lum darajada tafovutlar borligini ko`ramiz.

Samarqand aholisi tarkibida, tug’ilish yuqoriligi sabab bolalar salmog’i ancha yuqori, erta nikoh holati tug’ilish darajasi ancha ta’sir o’tkazgan. Mehnat yoshidagi aholisoni jami aholining 55,3 %ini tashkil qiladi. Aholining jinsiy tarkibida ayollar soni ko’proq 1664 400 ta. Erkaklar soni 1661 800 ta. An’anaviy tarzda shahar aholisining 658 800 i ayollar, 1 019 400 ishi erkaklardir. Qishloqlarda erkaklar soni ko’proq 1 019 400 kishi. Ayollar miqdori 1 005600 kishi.

Surxondaryo viloyati aholisi 2218 900 kishi .Shulardan 807 900 kishigina shaharlarda yashaydi.

Bu viloyatning aholi o’sish su’ratlari so’nggi yillarda Qashqadaryo viloyati bilan birgalikda mamlakatimizda eng yuqori. Nisbiy ko’rsatkichlarda viloyat aholisi 1989-2000 yillarda 165,5 va 2000-2010 yillarda 117,2 % ga o’sgan. Garchi so’nggi

yillarda demografik rivojlanish biroz pasaygan bo’lsada, u Respublikamizda eng yuqori hisoblanadi.Aholi sonining bunday o’sishi yangi ish o’rinlarini ko’paytirish, xalqiste’mol mollarini ko’proq ishlab chiqarishni zarur qilib qo’yadi.

Ta,kidlash joizki , bu yerda ham tug’ilish va tabiiy ko’payish tobora pasayib bormoqda. Mazkur jarayon respublikamizning barcha mintaalariga xos vaziyatdir.Biroq,Surxondaryoda ko’rsatkichlari kamayib borayotgan bo’lsada, u hamon mamlakat miqyosida eng yuqori. 2008 yilda viloyatdatug’ilish 25,8 promille bo’lgan holda, u 2009-yilda 24,8 promilleni tashkil etgan:o’lganlar mos ravishda 0,39 va 0,38 %.Tug’ilish su’rati Boysun,Angor, Oltinsoy va Sariosiyo tumanlarida yuqori , Muzrabot, Denov hamda Sherobod tumanlarida esa nisbatan past.Tug’ilishning yuqori bo’lishiga qator sabablar ta’sir qiladi. Ular jumlasiga demografik mayli yuqori mahalliy millat vakillarining ko’pligi , erta nikoh, urbanizatsiya va aholi darajasining pastligi, urf –odatlar vaboshqalar kiradi.Migratsiyaga ish o’rinlarining yetishmasligi ham ta’sir qilmoqda.

Aholi yosh tarkibida bolalar salmog’i juda yuqori.Mehnat yoshidagi aholi ulushi 54,4 %. Aholining jinsiy nisbatida erkaklar miqdori ko’proq. 1115,7 minga 1103,2 ming ayollar. Shahar aholisi: ayollar 405,2 ming , erkaklar 402,7 ming . Qishloq aholisi:erkaklar 713 ming , ayollar 698 ming.

Sirdaryo viloyati

Viloyatning demografik ko’lami uncha katta emas. Biroq bu yerda zichlik yuqori , ya’ni cho’l hududlariga xos emas 1 kv. kmga 164 kishi. Viloyat aholisining o’sishi respublikaning ba’zi turdosh hududlariga qaraganda birmuncha sustroq.1989-2010 yillar mobaynida Sirdaryo viloyati aholisi 125,3 % ga oshgan xolos. Mintaqa aholisining bunday o’sishi uning tabiiy va mexanik harakatiga bog’liq bo’lgan. Unga ko’ra, viloyatda tug’ilish koeffitsentining tobora kamayishini ko’rish mumkin.Jumladan u 2008 yilda 24,3 promillega teng bo;lgan , keyingi yil 22,8 ga tushib qolgan. Viloyat ichida Guliston tumanidagi 2,55% dan Sardoba tumanidagi 1,97 % ga o’zgaradi.2008-yilda hududiy farqlar uncha katta bo’lmagan.Qizig’i shundaki,shahar joylarda bu ko’rsatkich qishloq joylardan yuqoriroq.O’lim

ko’rsatkichi tumanlarida 3,8 promilledan 6,5 gacha o’zgaradi. Eng ko’rsatkich esa Yangiyer shahrida qayd etiladi.Ehtimol, bunga shaharning nozogeografik vaziyati ham ta’sir ko’rsatgan bo’lishi mumkin.Tashqi va ichki migratsiyaning harakatchanligi bo’yicha viloyat Toshkent shahri va Navoiy viloyati bilan oldingi o’rinda turadi.Bu holat aholi tarkibiga jiddiy o’zgartirishlar kiritadi.

Aholi tarkibida mehnat yoshidagi aholi 57,3 % ni tashkil qiladi. Ma’lum ma’noda aholi yosh tarkibiga tug’ilish va migratsiya ta’sir ko’rsatgan. Jinsiy nisbat erkaklar hisobiga farqli bo’lib, ularning soni 371 200, ayollar soni 368 200 kishi.

Toshkent viloyati

Aholi soni 2 671 000 kishi bo’lib, urbanizatsiya ko’rsatkichi 50,1 %. Real holati ancha yuqori. Aholining tabiiy o’sish darajasi mamlakat miqyosida eng past darajalardan birini tashkil qiladi. Bunga sabab viloyatda tug’ilish nisbatan pastroq, o’lim darajasi eng yuqori. Qishloq tumanlari orasida tug’ilish Ohangaron, Parkent, va Quyi chirchiqda yuqoriroq, O’rta chirchiq, Piskent, Qibray tumanlarida nisbatan past ko’rsatkich. O’lim darajasi ko’pchilik tumaanlarda ancha yuqori.Mavjud ma’lumotlarga qaraganda tug’ilishning umumiy koeffitsenti 2008-yilda 21,8, 2009-yilda 22,5 promille, o’lim mos holda 6,0 va 5,6 promillega teng bo’lgan. Tabiiy ko’payish 15,8 va 1,69 foizga teng bo’lgan. Amalda aholining o’sishi esa 1,3 %.Bunday farq o’z navbatida tashqi migratsiyaning viloyat uchun salbiy natijaga ega ekanligidan darak beradi.Birgina 2009-yilda migratsiya qoldig’i 11,2 ming kishiga barobar bo’lgan. Umuman olganda Viloyat Toshkeht shahri bilan birga respublikamizaholi migratsiyasida eng faol mintaqalar hisoblanadi.Faqat 1990-1995 yillarda, ya,ni tashqi migratsiya eng avj olgan yillarida migratsiya saldosi 143,8 ming kishini tashkil etgan. Bu holatda milliy tarkibning xilma-xilligini ahamiyati bor albatta.

Aholining yosh tarkibida mehnat yoshidagi aholi 57,9 % ni tashkil etadi. Aholi tarkibida ayollar ko’proq 1341 ming, ayniqsa shaharlarda - 667 ming. Qishloq joylarda ayollar soni 674 ming kishi. Erkaklar jami 1330 ming kishidan oshiq bo’lib, shaharlarda 652,6 ming kishi.Qishloq joylarda 677,4 ming kishi.

Farg’ona viloyati

Farg’ona viloyati respublikada o’ziga xos mavqega ega viloyatlardan biridir. Viloyat iqtisodiy va demografik ( 11%)salohiyati jihatidan ham O’zbekistonda oldingi o’rinlarda turadi. Hozirgi paytda viloyatda 3280,8 ming kishidan ortiq aholi istiqomat qiladi. ( Aholi zichligi 425 kishi ). Urbanizatsiya darajasi 29%.

2009 –yil bo’yicha tug’ilish har ming kishiga 22,7 promilleni tashkil qilgan bo’lib , mazkur ko’rsatkich Beshariq va ayniqsa, So’x tumanlarida ancha yuqori;25,7 % va 33,6 %. Geodemografik vaziyatning mamlakat miqyosidagi tahlili tug’ilishning aynan tog’li yoki tog’ oldi hududlarda joylashgan tumanlarda ko’pligini ko’rsatadi. (CHiroqchi, Nurobod, Qo’shrabot, Boysun, Sariosiyo tumanlaridagi holat shunga yaqin yoki shu darajada). O’lim holatining pasayishiga ijtimoiy-iqtisodiy sohalarning rivojlanganligi bilan emas demografik jarayon – tug’ilishning keskin darajada pasayib ketishi sababdir. Hozirgi kunda viloyat mehnatga yaroqli aholisining kattagina qismi respublikaning boshqa viloyatlaridagi mavsumiy ishlarda ishlamoqdalar.Ularning aksariyat qismi norasmiy ravishda bu jarayonda ishtirok etadilar. 90– yillardagi etnik mojarolardan keyin (mesxeti-turklar,qirg’izlar va boshqalar) viloyatdagi ko’plab chet millat vakillarining yoppasiga ko’chib ketishi boshlandi. Migrantlar asosan shahar hududlari hisobiga to’gri keladi. Ayniqsa Farg’ona shahri aholisi deyarli o’smay qoldi. So’ngi yillarda ko’plab mahalliy aholi Farg’ona shahriga ko’chib kela boshladi.

Aholining yosh tarkibida 0-15 yoshlilar 38,3 %, mehnat yoshdagi aholi (ayollarda 16-54 , erkaklarda 16-59 yosh) 54 % va qariyalar salmog’i 7,7 % (Respublikada o’rtacha 7,2 %) tashkil qiladi.

Aholi tarkibi jinsiy nisbati erkaklar 1646 ming kishi, ayollar 1634,3 ming kishi. Shahar va qishloq miqyosida olsak ayollar shaharda ko’proq. Shahar aholisi 1879 ming kishi bo’lsa ayollar soni 944,5 mingkishi, erkaklar soni 934,5 ming kishi. Qishloq aholisi jinsiy tarkibida an’anaviy tarzda erkaklar ko’proq 1401,8 ming aholining 712,0 mingi erkaklar hisoblanadi. Ayollar soni esa 689,8 ming ta.

Qashqadaryo viloyati

O’zbekiston aholisi 1989-2000 yillarda 123,8 % ga o’sgan bo’lsa, Surxondaryoda bu ko’rsatkich 139,2 va Qashqadaryoda 136,0 % ga teng bo’ldi. Birigina 2000 yilda aholi ko’payish sur‘ati 2,1 % ni tashkil qildi.

Viloyatda tabiiy harakat ko’rsatkichlari boshqa hududlarga qaraganda (Surxondaryodan tashqari) sezilarli darajada farq qiladi. Chunonchi, bu yerda tug’ilish koeffitsienti har 1000 kishi aholiga 24,5 kishini tashkil etadi (2001 y.). Eng yuqori daraja Chiroqchi tumanida bo’lib, u bu yerda yaqin 30 kishiga barobar. (O’zbekistonda oldingi o’rinlarda). Ayni vaqtda umumiy tug’ilish koeffitsienti Shahrisabz va Mirishkor tumanlarida pastroq, Qarshi shahrida esa u 16,7 promille.

Qayd qilish lozimki, Qashqadaryoda ham tug’ilish kamayib bormoqda, biroq bu jarayon mamlakatning boshqa viloyatlariga nisbatan asta-sekinlik bilan sodir bo’lmoqda. Qashqadaryo viloyatida ham mamlakatimizning boshqa viloyatlaridagi kabi tug’ilish darajasi qishloqlarda shaharlardagiga nisbatan yuqori.

Qashqadaryo viloyatida ham o’lim koeffitsienti 1997 yilda 4.63% dan 2004 yilda 4.0% ga kamaygan. O’lim darajasiga ko’ra Qashqadaryo viloyatida o’lim holati past bo’lgan hududlarga (5.0 %dan kam) kiradi.

Migratsiyaning aholi soni o’sishiga ta‘siri uncha kuchli bo’lmasdan, u salbiy. Masalan, 1997 yilda shahar joylarda migratsiya qoldig’i minus 1440, 1998 yilda 1765 kishini tashkil etgan. Qishloq joylarda bu ko’rsatkich yuqoridagilarga mos holda, minus 2910 va 2205 kishidan iborat bo’lgan.

2012 yil bo’yicha 2830, 4 ming kishi Aholi soni Shahar aholisi 1225,2 ming kishi. Erkaklar 1423,7 ming kishi. Shaharda 615,8 ming qishloqda 807,9 ming kishi. Ayollar 1406,7 ming kishi. Shaharda 509,4 ming , qishloqda 797,3 ming

Mehnat yoshidagi aholi jami 1613,6 ming, 6 yoshgacha bo’lgan bolalar soni 452,8 ming kishi.

Xorazm viloyati

Viloyat aholisi 1 629 000 kishi bo’lib , 1989-2010 yilarda 154,5 % ga yoki har yili 2,7 %ga ko’payib borgan. Aholi soninig o’sishida uning tabiiy harakatining roli katta.Tug’ilish har ming kishi hisobiga 2009-yilda viloyat bo’yicha 25,4 (respublikada eng yuqori ko’rsatkich) o’lim 4,3 , tabiiy ko’payish esa 21,1 promillega teng bo’lgan.Tug’ilish darajasi Shovot (2,55 %), Yangiariq va Urganch (2,5 %) hamda Bog’ot tumanlarida ancha yuqori.(2,47 %). Shu bilan birga viloyat markazida o’limning darajasi ham kattaroq -0,65 %.Eng past ko’rsatkichlar Qoshko’pir, Shovot va Bog’ot tumanlarida kuzatiladi.

Viloyat aholi migratsiyasi ancha sust. O’zbekistonda faqat Xorazm viloyatida qishloq joylarda aholi migratsiya aloqalari ko’p hollarda salbiy emas. Xorazm viloyati demografiyasining yana bir xususiyati shundaki, uning aholisi asosan bir millatli hisoblanadi. Albatta, yuqorida keltirilgan aholining o’sishi, joylashishi, tabiiy va migratsiya harakati, milliy tarkibi, viloyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida hisobga olinishi kerak. Viloyat aholisi tarkibida yoshlar tarkibida yoshlar salmog’i ancha yuqori 38 % dan oshiq. Mehnat yoshidagi aholi 55,5 %ni tashkil etadi.Aholi jinsiy tarkibida ayollar ko’proq. Jami 1629,1 ming kishining 817,6 mingini tashkil qiladi. Shaharda ham, qishloqda ham bu nisbat saqlanib qolinadi. Shaharda ayollar soni 274,9 ming qishloqda esa 542,7 ming kishi.Erkaklarning umumiy soni 811,5 ming kishi.Qishloqda541 ming shaharda 270,5 ming kishi.

Toshkent shahri

Poytaxt shahar aholisi 2 309 300 kishi.Avval, ya,ni 80-yillarda qadar Toshkent aholisi tabiiy ko’payish va migratsiya hisobiga ortgan bo’lsa, so’nggi deyarli to’laligicha tabiiy harakat natijasida yuz bergan. Shahar respublika bo’yicha tug’lish ko’rsatkichi eng past, o’lim darajasi eng yuqori hudud hisoblanadi. Qizig’i shundaki tug’ilish ko’rsatkichi barcha tumanlarda ortib borgan. O’lim darajasining yuqori bo’lishiga qator omillar, jumladan, aholining yosh tarkibi, urboekologik vaziyat va nozogeografik holat o’z ta’sirini o’tkazgan. O’lim holati Sergeli, Mirobod va Bektemir tumanlarida yuqori .Shayhontohur, Yakkasaroy va Olmazor tumanlarida pastroq.O’lim darajasining bunday hududiy tafovutlari tumanlarning geografik o’rni va yosh-jins tarkibi bilan izohlanadi. Bu o’rinda Chirchiq shahridan kelayotgan, nisbatan toza bo’lmagan havo va suv yo’nalishida joylashganlikning ta’siri bor.

Aholining tabiiy ko’payishi 2000-yilga qaraganda ancha o’sgan. Lekin migratsiya ta’sirida hududiy farqlar mavjud.Migratsiyaning salbiy oqibatlari rus va boshqa chet millat vakillarining o’z yurtlariga ko’chib ketishi sababdir

Shaharda yuzdan ortiq millat vaa elat vakillari istiqomat qiladi. Chet millat vakillari ko’pligi shahar aholisi yosh va jins tarkibida namoyon bo’ladi. 

 


1-rasm





Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa