Jizzax davlat pedagogika instituti tabiatshunoslik va geografiya fakulteti geografiya va uni o



Download 0.57 Mb.
bet2/7
Sana12.01.2017
Hajmi0.57 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

Aholi migratsiyasi

O‘zbekiston aholisi sonining o‘zgarishida migratsiyaning ahamiyati katta bo‘lgan. O‘zbekistonning Podsho Rossiyasi tomonidan bosib olinishi natijasida bu yerga juda ko‘p oilalar ko‘chib kelgan. Ularga ko‘chib kelish va joylashishda keng imtiyozlar berildi, tabiiy-iqlim sharoitlari qulay bo‘lgan joylardan yer ajratildi.

19-a.ning so‘nggi 35 yili davomida O‘zbekistonga Rossiyadan jami 70-75 ming yoki yiliga o‘rtacha 2 mingdan ortiq kishi ko‘chib kelgan. Ko‘chib kelganlarning aksariyati shaharlarda, jumladan Toshkentda joylashdi. 20-asr boshlarida ko‘chib keluvchilar salmog‘i yanada oshgan. Mirzacho‘lni o‘zlashtirish uchun, keyinroq temiryo’llar qurilishi, sanoat korxonalarining barpo etilishi munosabati b-n Rossiyadan oilalarning ko‘chib kelishi natijasida migratsiya oqimi kuchli bo‘lgan. Ayniqsa, Toshkent zilzilasi (1966) dan so‘ng tashqi migratsiya yanada kuchaygan, poytaxt aholisi tez ko‘paygan.

Mamlakatda yirik sanoat markazlari bo‘lgan Chirchiq, Olmaliq, Angren, Navoiy, Zarafshon, Ohangaron, Farg‘ona, Bekobod sh.lari aholisi ko‘p jihatdan bu yerga ko‘chib kelganlar asosida o‘sib bordi.

Umuman olganda, tashqi migratsiya ning O‘zbekiston aholisi sonining o‘sishidagi hissasi turli yillarda turlicha bo‘lgan. Mas., 1895-1900 yillarda migratsiya qoldig‘i jami aholi ko‘payishining 1012 %ni tashkil etgan. Mazkur omilning roli 20-asrning boshlarida ham sezilarli bo‘lgan: o‘rtacha bir yilda ko‘paygan har 10 kishidan bittasi tashqi migratsiya hisobiga to‘g‘ri kelgan.

1917-24 va 2-jahon urushi yillarida migratsiya qoldig‘i respublika uchun manfiy natijaga ega bo‘lgan. Qolgan yillarda, ayniqsa, urushdan keyingi 5 yillikda chetdan ko‘chib kelganlar soni ketganlarga qaraganda ancha ko‘p bo‘lgan. Aynan shu yillarda tashqi migratsiya O‘zbekiston aholisi sonining o‘rtacha yillik ko‘payishining taxm. 1/3 qismini tashkil etgan. 1950-74 yillarda respublikalararo migratsiya qoldig‘i O‘zbekistonda 832,5 ming kishiga teng bo‘ldi.

Tashqi migratsiyaning manfiylashuv alomatlari 20-asrning 80-yillarida yuzaga keldi. 1989 y. respublikaga 83,9 ming kishi ko‘chib kelgan bo‘lsa, 167,3 ming kishi ko‘chib ketdi. Migratsiyaning manfiy qoldig‘i 83,4 ming kishini tashkil etdi.

Mustaqillik yillarida rusiyzabon xalqlarning o‘z yurtlariga qaytib ketishi natijasida tashqi migratsiyaning manfiylashuv alomatlari ancha sezilarli tus oldi. Aholining respubli kadan ko‘chib ketishi 1990 yilda o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqdi. O‘sha yili davlat organlari tomonidan rasmiy ravishda qayd qilingan migratsiyaning manfiy qoldig‘i 140 ming kishini tashkil qildi. Keyingi yillarda u asta-sekin kamayib bordi. Shuningdek, O‘rta Osiyoning tub aholisiϧo‘zbek, tojik, qirg‘iz, qozoq va turkmanlarning migratsiya vositasida o‘zlarining mustaqil respublikalariga ko‘chib ketishlari ham respublikalararo migratsion aloqalar ning 1991-94 yillardagi asosiy xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Mas., 1996-2003 yillar mobaynida migratsiya tufayli O‘zR aholisi 531 ming kishiga kamaygan.

O‘zbekiston aholisi faqat tabiiy ko‘payish hisobiga bir yilda 370-400 ming kishiga ortishi lozim, biroq migratsiya qoldig‘i manfiy bo‘lganligi sababli bu ko‘rsatkich 300 ming kishi atrofida bo‘lgan.

Tashqi migratsiya avvalo shahar aholisi dinamikasiga ta‘sir etadi. Chunki mamlakatga kelganlarning ham, ketganlarning ham ko‘pchiligi shaharlar b-n bog‘langan. O‘tgan asrning 50-70-yillarida O‘zbekiston shaharlari aholisi ning jadal o‘sishi ham ko‘p jihatdan shu omilga bog‘liq bo‘ldi. Keyingi yillarda urbanizatsiya darajasining sustlashuvi ham shuning ta‘sirida yuzaga keldi. Ma‘lumotlarga ko‘ra, shahar joylarda tashqi migratsiya qoldig‘i 1996-2003 yillarda taxm. 4050 ming kishi, qishloqlarda esa 2030 ming kishini tashkil etdi.

2005 y.da migratsiya qoldig‘i manfiy 107,0 ming kishini tashkil etdi.

Migratsiya qoldig‘i Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Navoiy, Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida hamda Toshkent sh.da nisbatan yuqori ko‘rsatkichga ega. Ayni vaqtda, Andijon, Namangan, Xorazm viloyatlarida migratsiya aylanmasi manfiy bo‘lsa-da, u aholi sonining umumiy o‘sish ko‘rsatkichlariga kuchli ta‘sir etmagan. Migratsiyada qatnashganlarning jami hajmida Rossiya hissasiga 50,9 %, Ukrainaga 12,9 %, Qozog‘istonga 10,9 %, O‘rta Osiyoning boshqa mamlakatlariga 13,2 % to‘g‘ri keladi.

O‘zbekistonda ichki migratsiya ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. O‘tgan asrning 60-70 yillarida Mirzacho‘lning o‘zlashtirilishi munosabati b-n bu yerga Farg‘ona vodiysi hamda Samarqand va Jizzax viloyatlarining ayrim tumanlaridan ma‘lum qism aholi ko‘chib kelgan. Shuningdek, Qarshi, Surxon-She robod dashtlarining o‘zlashtirilishi bilan ham aholining ichki migratsiyasi bog‘liq bo‘ldi. Sirdaryo, Jizzax, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari va Farg‘ona vodiysidagi yangi tashkil etilgan qishloq tumanlari aholisi, asosan, migratsiya natijasida shakllangan.

Keyingi yillarda O‘zbekistonda ichki migratsiya harakatlarining pasayishi kuzatilmoqda. Buning asosiy sabablaridan biri, bozor iqtisodiyoti ga o‘tish sharoitlaridagi murakkab ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar jarayonidir. Aholining ish b-n ta‘minlan ganlik darajasiga mamlakatdagi ichki migratsiya oqimlari ham bevosita ta‘sir ko‘rsatadi. 1980-2003 yillarda respublika ichki migratsiya hajmi 461,8 ming kishidan 250 minggacha, viloyatlar ichidagi migratsiya ham bu davrda 253,6 ming kishidan 138,0 mingga, ya‘ni 118,6 ming kishiga, viloyatlararo migratsiya hajmi 208,2 ming kishidan 115,0 mingga, ya‘ni 93,2 ming kishiga kamaydi.



Orolbo‘yida ekologik vaziyatning salbiylashuvi sababli 1990-y.larda Qoraqalpog‘iston Respublikasining ba‘zi tumanlaridan Toshkent va Sirdaryo viloyatlariga aholining ko‘chib kelishi kuzatildi.

Urbanizatsiya

O‘zbekiston jahonning ilk urbanizatsiya o‘choqlaridan biri. Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent, Termiz, Qarshi va Shahrisabz sh.lari 2000-2700 yillik tarixga ega. Mamlakatning turli hududlarida topilgan shaharlar qoldiqlari (Afrosiyob, Axsi, Pop, Nasaf, Kesh, Poykend va b.) ham bu yerda urbanizatsiyaning qadimdan rivojlanib kelganligidan dalolat beradi.

O‘zbekistonda 120 ta shahar va 117 ta shaharcha mavjud bo‘lib, ularda 9442 ming kishi yoki mamlakat jami aholisining 36,3 % yashaydi.

Shahar aholisi 1865—1917 y.larda past suratlar bilan ko‘paydi. 20-a.ning boshlarida shahar aholisi siyosiy vaziyatning barqarorlashuvi natijasida notekis o‘sdi. Bunga, albatta, 1924 y.da amalga oshirilgan O‘rta Osiyoning milliy-ma‘muriy qayta bo‘linishi ham o‘z ta‘sirini ko‘rsatdi. 192640 y.larda shahar tarmog‘i va shahar aholisining sonida katta o‘zgarishlar bo‘ldi. Industr lashtirish shiori ostida o‘tkazilgan tadbirlar 12 shahar qatoriga yangi shaharchalarning qo‘shilishiga, shahar aholisining esa tez ko‘payishiga sabab bo‘ldi.

2-jahon urushi yillarida O‘zbekis tonning jami aholisi 1,5 mln.ga kamaydi, bunda shahar aholisining salmog‘i ancha kam. Buning sababi frontga qurol-aslaha va b. mahsulotlar yetkazib beruvchi shaharlarning imtiyozlar b-n ta‘minlanishi, ikkinchi sababi front oldidagi korxonalarning aksari qismi ishchilar b-n birga sharqqa, jumladan, O‘zbekiston shaharlariga ko‘chirilishidir. Urush natijasida 1 mln. tub aholisini yo‘qotgan respublika 1 mln. dan ortiq yevropaliklarga ega bo‘ldi, bu holat esa siyosiy va demografik vaziyatga o‘z ta‘sirini ko‘rsatdi. Urushdan keyingi «demografik kompensatsiya» davrida shahar aholisi tez sur‘atlar b-n ko‘paydi.

Shahar aholisi, ayniqsa, 1973-86 y.larda tez ko‘paygan. Bunga 1972 y.da O‘zbekistonda aholi yashaydigan joylarga shahar maqomini berish uchun zarur bo‘lgan demografik me‘yorning o‘zgarishi, ya‘ni aholi sonining 10 mingdan 7 ming kishiga tushirilishi sabab bo‘ldi. Natijada bir yilda o‘nga yaqin qishloqlar shahar toifasiga o‘tkazil di. Mas., 1970 y.da respublikada 42 ta shahar bo‘lgan bo‘lsa, ular qatoriga 1973 y.da 13 ta, 1974 y.da 9 ta, 1975 y.da 5 ta, 1976 y.da 6 ta, 1977 y.da 5 ta «yangi shahar» qo‘shildi.

Biroq, shaharlar sonining bunday tez sur‘atlarda ko‘payishi haqiqiy urbanizatsiya emas, ko‘proq «soxta» urbanizatsiyaga olib keldi. Shaharlar sonining ko‘payishi 20-a.ning 90-y.larida keskin qisqardi va eng so‘nggi yillarda yangi shaharlar deyarli tashkil topmadi. hoz. Toshkent viloyatida 34 ta, Qoraqalpog‘istonda 29 ta, Samarqand viloyatida 23 ta shahar va shaharchalar mavjud. Ularning eng kam soni Sirdaryo viloyatida 11 ta va Xorazm viloyatida 10 ta, Buxoro viloyatida 14 ta va Navoiy, Surxondaryo va Jizzax viloyatlarida 15 tadan, Andijon va Qashqadaryoda 16 tadan, Namangan viloyatida 20 ta va Farg‘onada 19 ta shahar va shaharchalar bor (2005).

Urbanizatsiya faqatgina shahar va shaharchalarning umumiy soni b-n emas, balki ko‘proq shaharlar aglomeratsiya sining rivojlanganligi b-n belgila nadi. O‘zbekistonda 2005 y. ma‘lumotiga ko‘ra 17 ta yirik shahar bor. Ular orasida Toshkent sh. keskin ajralib turadi. Aholisining soni 2128 mingdan ortiq bo‘lgan poytaxt shaharning respublikadagi urbanizatsiya jarayoniga bo‘lgan ta‘siri benihoya katta. Shu tarzda O‘zbekistonda urbanizatsiya jarayoni Toshkent sh., katta va o‘rta shaharlarga bog‘liq holda amalga oshmoqda. Yirik shaharlar negizida shaharlarning murakkab hududiy tizimi shahar aglomeratsiyalari vujudga kelgan bo‘lib, ular urbanizatsiya rivojlanishining muhim ko‘rsatkichi sifatida xizmat qiladi. Mas., Toshkent aglomeratsiyasi 30 ga yaqin shahar va shaharchalarni birlashtiradi. Shuningdek, Farg‘onaMarg‘ilon, Samarqand, Namangan, buxoro, Andijon, va b. aglomeratsiyalar ham rivojlanib bormoqda.

O‘zbekistonda urbanizatsiyaning umumiy ko‘rsatkichi 1984 y.da 42 % dan ortiqroq edi. Keyingi paytda urbaniza siya ko‘lamiga shahar aholisining tabiiy o‘sish darajasining kamayib borishi ham ta‘sir etmoqda.

Urbanizatsiya darajasining qisqarib borishiga qishloq aholisining shaharliklarga nisbatan tezroq ko‘payishi, shaharlarda (ayniqsa, sanoat markazlarida) tashqi migratsiyaning kuchayishi, yangi shaharlarning vujudga kelmasligi ham sabab bo‘ldi. Ammo qishloq joylardagi ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, infratuzilma va sanoat korxonalari, dam olish maskanlarining tashkil etilishi, q.x.ga tegishli bo‘lmagan iqtisodiy tarmoqlarda tadbirkorlikning rivojlanib borishi urbanizatsiyaning haqiqiy holatini ifodalab beradi. Mazkur o‘zgarishlar hamda shaharlar rivojlanishi asosida O‘zbekistonda yaqin yillarda urbanizatsiya umumiy ko‘rsatkichining qisqarib borishi to‘xtab, o‘sa boshlaydi.

Milliy tarkibi

O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy muhiti, xususan, salkam 150 yil mustamlaka bo‘lib kelgani uning demografik rivojiga, jumladan, aholining milliy tarkibiga juda katta ta‘sir ko‘rsatdi. Aholi haqida, ya‘ni aholining umumiy soni, hududlar bo‘yicha taqsimlanishi, yoshi, jinsi, ijtimoiy va milliy tarkibi, tabiiy o‘sishi, migratsiyasi va b. haqida aholi ro‘yxati o‘tkazish orqali to‘liq ma‘lumot olinadi. O‘zbekistonda aholi ro‘yxati keyingi 100 yil ichida bir necha marta (1897, 1920, 1926, 1939, 1959, 1970, 1979 va 1989 y.larda) o‘tkazilgan.

O‘zbekiston dunyodagi ko‘p millatli respublikalardan biri. O‘tgan yillar ma‘lumotlari qiyoslab ko‘rilganda, 1939 y.gi aholi ro‘yxatida O‘zbekistonda 97, 1959 y.gi ro‘yxatda 113, 1979 y.gi ro‘yxatda 120 dan ortiq millat va elat yashagan. 1989 y.gi aholi ro‘yxatidan esa, O‘zbekistonda 125 dan ortiq millat va elat vakillari istiqomat qilib, ularning umumiy soni 19 mln. 810 ming kishi ekanligi ma‘lum bo‘ldi.

O‘zbekistonning tub aholisi o‘zbeklar. So‘nggi yillarda aholining milliy tarkibida o‘zbeklarning hissasi oshdi va hoz. respublika aholisining 80,0 %ni tashkil etmoqda. Respublikada qoraqalpoqlar ikkinchi tub millat hisoblanadi. Ularning umumiy soni 549,2 ming kishiga yoki mamlakat aholisining 2,2 %ga teng. O‘zbekiston Respublikasida O‘rta Osiyo mahalliy xalqlaridan tojiklar (1237,4 ming yoki 4,9 %), qozoqlar (977,8 ming 3,6 %), qirg‘izlar (227,4 ming 0,9 %), turkmanlar (152,3 ming 0,6 %) ham istiqomat etadi. O‘zbekistonda yashab kelayotgan tatarlar soni ham anchagina (275,4 ming kishi 1,0 %).

O‘zbekiston Respublikasida rus, ukrain, beloruslar b-n bir qatorda polyak, chex, bolgar va b. ham yashaydi. 1989 y. aholi ro‘yxatiga ko‘ra soni jihatidan 2-o‘rinda ruslar turar edi, hoz. esa 3-o‘rinda bo‘lib, 1050 ming kishidan ziyod yoki umumiy aholiga nisbatan 3,8 %ni tashkil etadi. O‘zbekistonda yashovchi ruslarning soni jihatdan o‘sish dinamikasiga nazar tashlasak, eng tez sur‘at b-n ko‘payishi 195970 y.larga to‘g‘ri keladi. Buning sababi 1966 y. Toshkent zilzilasidan so‘ng shaharning qayta qurilishi hamda respublikada yangi sanoat markazlari tashkil topib, rus va yevropa xalqlarining ko‘plab jalb qilinganligidir. Biroq keyingi yillarda ruslarning o‘sish sur‘ati bir qadar kamaydi.

O‘zbekistonda hind-evropa oilasiga mansub bo‘lgan tojiklardan tashqari fors, pushtun, balujlar va b. xalqlar ham bor. Mamlakatda koreys, arman, yahudiylar ham yashaydi.

Mamlakatda millatlar ning geografik joylashi shi ham bir tekis emas. Buning birinchi sababi millatlarning tarixiy rivojlanishi bo‘lsa, ikkinchidan respublikada xalq xo‘jalik tarmoqlari ning rivojlanish xususiyatlaridir. Qishloq joylarda tub millat vakillarining soni ko‘payib, boshqa millat vakillarining nufusi kamaymoqda. Qoraqalpoqlar to‘la-to‘kis o‘z respublikasi doirasida yashaydigan millat hisoblanadi (94,5 %). O‘zbekis tonning mustaqil taraqqiyoti davrida aholi milliy tarkibida katta o‘zgarish sodir bo‘ldi. hozirda O‘zbekistonda o‘zbeklar salmog‘i 1989 y.ga nisbatan 8,6 % ga oshdi.

Ijtimoiy tarkibi

O‘zbekistonda aholining ijtimoiy tarkibi turli davrlarda turlicha bo‘lgan. Respublikada ishchi va xizmatchilarning soni va ulushi 20-a.ning 90-y.larigacha bo‘lgan davrda o‘sib borgan. Mazkur davrda ishchi va xizmatchilarning ulushi 32,2 % dan 79,7 % gacha ko‘paygan. Mustaqillikka erishilgach, ko‘p ukladli iqtisodiyot va bozor munosabatlarining shakllanishi ta‘sirida aholining ijtimoiy tarkibida katta o‘zgarishlar bo‘ldi . Xususiy mehnat faoliyatida band aholining tez sur‘atlar bilan o‘sishi respublika aholisining ijtimoiy tarkibiga katta ta‘sir ko‘rsatmoqda.

Keyingi yillarda ro‘yxatga olingan ishsizlar soni ham qisqarib bormoqda. 2002 y.da ularning soni 40,3 ming kishini tashkil etgan bo‘lsa, 2005 y.da 27,7 ming kishiga tushdi. 2005 y.da mehnat organlariga ishga joylashtirishda yordam berishni so‘rab 410,3 ming fuqaro murojaat qildi. Bu 2004 y.dagiga nisbatan 14,7 ming kishiga yoki 3,4 %ga kamdir. 2005 y.da mehnat resurslari soni 10196,3 mingni tashkil etib, 2004 y.ga nisbatan 2,9 %ga ko‘paydi. Nodavlat sektorida band bo‘lganlar ulushi 2004 y.dagi 76,9 %dan 77,1 %ga yetdi.

Aholining ma‘lumotlilik darajasi ning ortib borayotganini respublika da oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlari va ularda tahsil olayotgan talabalar sonining ortib borishi b-n taqqoslasa bo‘ladi. O‘zbekistonda 2002/05 yillarda o‘rta maxsus, kasb-hunar ta‘limi o‘quv muassasalari soni 973 tagacha ko‘paydi. Ularda tahsil olayotgan o‘quvchilar soni 750,3 mingga yetdi. 2000/01 o‘quv yilida respublikada 61 oliy o‘quv yurti bo‘lib, ularda 183,6 ming talaba tahsil oldi. Mazkur ko‘rsatkich 2005/06 o‘quv yilida muvofiq ravishda 60 va 264,9 mingni tashkil etdi.

 Aholi jinsi va yosh tarkibi

Demografik vaziyatning shakllanishida aholining jinsiy tarkibi asosiy omil hisoblanadi. Aholi tarkibida erkaklar va ayollar salmog‘ining tengligi, ya‘ni mutanosibligi ularning nikohga kirish va oilalarning tashkil topishiga qulay vaziyat yaratadi, biroq har doim ham jamiyatda erkaklar va ayollar salmog‘i teng bo‘lavermaydi. Statistik ma‘lumotlarning ko‘rsatishicha, O‘zbekistonda 19-asrning 2-yarmi hamda 20-asr boshlarida aholi tarkibida erkaklar salmog‘i ancha yuqori bo‘lgan.

Toshkent sh. aholisi miqdorida ayollar salmog‘i respublikaning o‘rtacha ko‘rsatkichidan yuqoriroq bo‘lib, 51,0 %ni tashkil etadi (2004). Buning asosiy sababi shahar aholisining milliy tarkibiga bog‘liq: Toshkent sh. aholisining 40-45 %ni boshqa millat vakillari tashkil etadi, ularda ayollar miqdori erkaklarga nisbatan bir qadar yuqori. Bundan tashqari shahar joylarda erkaklar o‘limi qishloq joylarga nisbatan ancha yuqori. Mas., 1989 y.da O‘zbekistonda 50-54 yoshdagi har 1000 ta erkak orasida qishloqda 10 tasi o‘lgan bo‘lsa, shaharda o‘lim 13 taga yetgan. Bu ko‘rsatkich 70-74 yosh guruhlarida 4962 ni tashkil etadi.

Aholining ko‘payishida yoshlar, ayniqsa, 15-19, 20-24, 25-29 yoshli guruhlarning jinsiy tarkibi alohida ahamiyatga ega. Chunki aholi, asosan, mana shu yoshlarda nikohga kirib, oila quradi.

Ma‘lumotlarning ko‘rsatishicha, dunyodagi juda ko‘p davlatlarda 15-30 yoshlardagi ayollarga nisbatan erkaklarning soni biroz yuqoriligi kuzatila di. Biroq Yevropa, Avstraliya, Amerika ning ba‘zi davlatla rida esa 59 yoshli guruhlardan boshlab erkaklar salmog‘i kamayib ketgan. Buning sababi, bu davlatlar da o‘g‘il bolalar o‘limining yuqoriligi dir. O‘zbekistonda asosiy nikohga kirish yoshlarida erkaklar va ayollar nisbati deyarli tengdir. Bu tenglik ayollarning tug‘ish yoshidagi guruhlarida ham davom etadi.

O‘zbekistonda aholining yosh tarkibi uning demografik xususiyatlariga va turmush darajasiga bog‘liq. O‘zbekiston dunyoda tug‘ilish darajasi nisbatan yuqori bo‘lgan davlatlardan. Biroq o‘lkadagi tug‘ilishning yuqori darajasi hammavaqt ham aholining muntazam ko‘payib borishini ta‘minlay olmagan. 20-a.ning 1-yarmida O‘zbekistonda bolalar o‘limi yuqori bo‘lgan va tug‘ilgan bolalarning 5060 % bolalik va o‘smirlik davridayoq nobud bo‘lishgan. Bu hol aholining yosh tarkibida ham ifodalanadi. Masalan, 1926 va 1939 y.larda o‘tkazil gan aholi ro‘yxati ma‘lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston aholisining umumiy sonida 09 yoshdagi bolalar salmog‘i 23-24 %ni, 1959-89 y.lardagi aholi ro‘yxati ma‘lumotlarida bu ko‘rsatkich 28-32 %ni tashkil etgan.

Aholi tarkibida bolalar salmog‘i ning oshib borishi 1-navbatda bolalar o‘limining keskin kamayishi b-n bog‘liq. Bolalar salmog‘ining oshib borishiga bevosita ta‘sir etuvchi omillardan yana biri O‘zbekistonda tug‘ilayotgan bolalar sonining ko‘payib borishidir. Tug‘ilish sur‘ati 20-a.ning 2-yarmida juda yuqori bo‘lgan. Agar O‘zbekistonda 1950 y. tug‘ilishning umumiy koeffitsiyenti 30,8 %ni tashkil etgan bo‘lsa, 1960 y.da 39,8 %ga teng bo‘lgan. Bu davrda tug‘ilgan bolalar 1975-80 y.larda kamolot yoshiga yetganlar va natijada aholi tarkibida 15-19, 20-24 yoshli guruhlarning salmog‘i ko‘tarilgan. Bu hol esa, o‘z navbatida, O‘zbekistonda yangi oilalar tarkib topishiga va oilalar miqdorining ko‘payishiga olib kelgan.

BMT ma‘lumotlariga ko‘ra O‘zbekis ton aholisining yosh tarkibi dunyo aholisi yosh tarkibiga taqqoslansa, bolalar salmog‘ining ancha yuqoriligi kuzatiladi.

O‘zbekiston qarish shkalasi bo‘yicha jahondagi aholisi «yosh» davlatlar qatoriga kiradi.

O‘zbekistonda mehnat yoshi erkaklar uchun 16-59 yosh, ayollar uchun 16-54 yosh qilib belgilangan. Mehnat yoshidan yuqori, ya‘ni 55 va undan katta ayollar, 60 va undan katta erkaklar soni 1991-2004 y.larda 18,7 % ga oshdi.

O‘zbekistonda bugungi demografik vaziyat, ayniqsa, tug‘ilish jarayonining kamayib borishi (1991 y.da tug‘ilish ning umumiy koeffitsiyenti 34,50/00 ni tashkil etgan bo‘lsa, 2004 y.da bu ko‘rsatkich 20,50/00ga teng bo‘ldi yoki 140/00 ga kamaydi) yaqin kelajakda jami aholi salmog‘ida qariyalar ulushining ortib borishidan dalolat beradi. Bu hol esa, O‘zbekistonda qariyalarning ijtimoiy-demografik guruh sifatida gi mavqei oshib borishini ko‘rsatadi.

Mehnat resurslari va aholi bandligi

Mehnat resurslarining sifat taraqqiyoti jamiyatning ijtimoiy-iqti sodiy taraqqiyot darajasiga, davlatning aholi bandligi bo‘yicha olib borayotgan siyosatiga bog‘liq. O‘zbekiston da 16-54 yoshdagi ayollar va 16-59 yoshdagi erkaklar mehnat resurslariga kiritiladi.

Mehnat yoshidagi aholi mehnat resurslari nuqtai nazaridan o‘rganilgan da 2 guruhga ajratiladi:

40 yoshgacha bo‘lgan;

40 yoshdan keyingi mehnat yoshi.

O‘zbekistonda mehnat yoshidagi aholi salmog‘i katta hamda mehnat resurslari tez ko‘payib bormoqda.

Respublika qudratli mehnat salohiyatiga ega: mehnat zaxiralari jami aholining 55,4 %ni (14427,6 ming kishi) mehnat resurslari tashkil etadi va har yili 300350 ming kishiga ko‘paymoqda.

Iqtisodiy faol aholi soni 10,2 mln. kishi (82 %)ga teng.

O‘zbekiston mustaqillikka erishgun ga qadar reja, moliya, mehnat, ish haqi boshqarmalari va bo‘limlarining boshliqlari o‘rtasida o‘zbeklarning ulushi 29,8 %ga teng bo‘lgan.

1992 y.dan boshlab narxlar va tashqi savdo liberallashtirildi, q.x va maishiy xizmat korxonalarining ma‘lum qismi xususiylashtirildi.

Moliya va byujet sohalarida islohotlar o‘tkazildi. Xususiy mulk va xorijiy investitsiyalar bo‘yicha qonunlar qabul qilindi. Aholining tez sur‘atlar b-n ko‘payishi va uning tarkibi bandlikni barqaror ravishda o‘sishini ta‘minlashni taqozo etadi.

Qishloq joylarda aholining zich joylashganligi, q.x.da ortiqcha ishchi kuchi mavjudligi hamda haydaladigan yerga to‘g‘ri keluvchilar sonining kattaligini hisobga olganda O‘zbekistonda mehnat resurslariga muhtojlik bo‘lishi kutilmaydi. Ba‘zi iqtisodiy, demografik va geografik xususiyatlarni e‘tiborga olgan holda aholi bandligi tizimini o‘zgartirish lozim bo‘ladi. Shu maqsadda 1992 y. yanv.da qabul qilingan O‘zRning «Aholini ish b-n ta‘minlash to‘g‘risida»gi qonuni asosida aholini ish bilan ta‘minlash davlat xizmati tashkil etilgan. Mazkur vazifani amalga oshirishda samarali faoliyat ko‘rsatuvchi mehnat bozorlari mehnat birjalari muhim o‘rin egallaydi. O‘zbekistonda mehnat birjalari ishsizlarni ro‘yxatga oladi, ularni kasbga yo‘llaydi, ishsizlik bo‘yicha nafaqalar to‘laydi. har yili o‘rtacha 300 mingga yaqin aholi mehnat birjalari orqali ishga joylashtiriladi.

Sanoatni, ayniqsa, uning mehnatni ko‘p talab qilib, xom ashyo, suv va elektr energiyani kam iste‘mol qiluvchi «eksportbop» mahsulotlar ishlab chiqaruvchi tarmoqlarini, maishiy xizmat sohalarini qishloq joylarda keng ko‘lamda va tez fursatlar ichida rivojlantirish hamda shunga o‘xshash boshqa tadbirlarning amalga oshirilishi respublikada aholi bandligiga xos muammolarni tez vaqt ichida ijobiy hal etishga imkon beradi.

O‘zbekistonning mustaqillikka erishishi va bozor iqtisodiyoti munosabat lariga asta-sekin o‘ta boshlashi yangi mulkchilik shakliga asoslangan i.ch.ning rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratib berdi. Mamlakat iqtisodiyoti tuzilmasi qanchalik «rivojlanganligini» ish b-n bandlarning iqtisodiyot sohalari bo‘yicha, xususan, moddiy ishlab chiqarish sohasi o‘rtasida taqsimlanishidan bilish mumkin. Bu nisbatning o‘zgarishiga ishlab chiqarish sohasining rivojlanish sur‘atlari ta‘sir ko‘rsatadi. Qisqa davr ichida (1995—2005) O‘zbekistonda aholining iqtisodiyot tarmoqlarida qayta taqsimlaligini hisobga olganda O‘zbekistonda mehnat resurslariga muhtojlik bo‘lishi kutilmaydi. Ba‘zi iqtisodiy, demografik va geografik xususiyatlarni e‘tiborga olgan holda aholi bandligi tizimini o‘zgartirish lozim bo‘ladi. Shu maqsadda 1992 y. yanv.da qabul qilingan O‘zRning «Aholini ish b-n ta‘minlash to‘g‘risida»gi qonuni asosida aholini ish b-n ta‘minlash davlat xizmati tashkil etilgan. Mazkur vazifani amalga oshirishda samarali faoliyat ko‘rsatuvchi mehnat bozorlari mehnat birjalari muhim o‘rin egallaydi. O‘zbekistonda mehnat birjalari ishsizlarni ro‘yxatga oladi, ularni kasbga yo‘llaydi, ishsizlik bo‘yicha nafaqalar to‘laydi. har yili o‘rtacha 300 mingga yaqin aholi mehnat birjalari orqali ishga joylashtiriladi.

1.2 Aholining yosh-jins tarkibi va unga o’zaro bog’liq demogafik jarayonlar

Qаdimgi dunyo vа o`rtа аsrlаrdа аhоlining sоni uning o`sib bоrishi dаvlаtlаrning iqtisоdiy, siyosiy vа hаrbiy hоlаtigа ijоbiy tа`sir etishni qayd qilgаnlаr.

Ahоlining tаkrоr bаrpо qilinishi jаrаyonining nеgizini tug`ilish vа o`lish vа ulаr o`rtаsidаgi fаrq tаshkil qilаdi. Аmmо аyrim hududlаr аhоlisining o`sishdа tаbiiy o`sishdаn tаshqаri, mеxаnik o`sish, ya`ni аhоlining hududiy qаytа tаqsimlаnish hаm rо`l o`ynаydi.

Tug`ilish vа ungа tа`sir etuvchi аsоsiy оmillаr

1. Оdаmning tug`ilishi umumаn biоlоgik jаrаyondir. Qаdimdа qizlаr bаlоg`atgа yеtishi bilаn turmush qurganlаr vа bоlа tug`ish qоbilyati sаqlаngаn dаvr dаvоmidа nasl qоldirgаnlаr.

2. Nikоhlаnish dаrаjаsi аhоlining jinsiy vа yosh tаrkibigа bеvоsitа bog`liq. Mаmlаkаt аhоlisining yosh vа jinsi tаrkibidа kаttа mutаnоsibliklаrning bo`lishi u yеrdаgi аhоli o`rtаsidа nikоhlаnish ko`rsаtkichlаrining kаmrоq bo`lishigа оlib kеlаdi Dеmоgrаfik аsоslаr ya`ni аhоlining yosh vа jinsiy tаrkibi uning tаbiiy o`sishigа tа`sir qilаdi.

3. Hаr bir dаvlаtning rivоjlаnish dаrаjаsi hаm tug`ilish ko`rsаtkichlаrigа mа`lum dаrаjаsidа tа`sir ko`rsаtаdi.Stаtistik mа`lumоtlаr shuni ko`rsаtаdiki rivоjlаngаn mаmlаkаtlаrdаgigа nisbаtаn iqtisоdiy jihаtdаn qоlоq mаmlаkаtlаrdа hаttо bir mаmlаkаtning ichidа mоddiy jihаtdаn yahshi tа`minlаngаn kаmbаg`аl аhоli оrаsidа tug`ilish dоimо аnchа yuqоri bo`lib, tug`ilish vа o`lim ko`rsаtkichlаri hаmdа оilаning kаttа kichikligi, ish chilаrning dаrоmаdi qаyd qilingаn edi.

Bundаn аyrim оlimlаr o`z hulоsаsini chiqаrgаn edi. Mаsаlаn, ingliz iqtisоdchisi

Аdаm Smit: «Bоylik – аyollаrni nаslsizlikkа оlib kеlаdi dеb hisоblаgаn. Аristоkrаtiya аyollаri o`rtаsidа tug`ilishning kаmrоq bo`lishi ulаrning mоddiy jihаtdаn yaxshi tа`minlаngаnligidаn emаs bаlki ulаrning kаmbаg’аl аyollаrgа nisbаtаn bilim vа mаdаniyat jihаtdаn yuqоri turgаnligi оqibаtidаndir. Dunyoni hаmmа mаmlаkаtlаridа hаm shundаy bo`lgаn emаs аlbаttа.

4. Xоtin qizlаrning jаmiyat hаyotining bаrchа sоhаlаridа erkаklаr bilаn bir qatordа аktiv ishtirоk etishi ishlаb chiqаrishdа kеng qаtnаshishi ulаrning bilim dаrаjаsi оrtib bоrishigа оlib kеlаdi. Bu o`z nаvbаtidа tug`ilish dаrаjаsigа tа`sir qilmаy qоlmаydi. Birinchi fаrzаnd tug`ilishi dеyarli hаmmа оilаlаr uchun bir hil hаrаktеrgа egа. Аmmо 2, 3 vа undаn kеyingi bоlаlаr tug`ilishi hаr hil оilаlаrdа turlichаdir. Bоlаlаr sоnining ko`p bo`lishi оtа-оnаning аyniksа оnаning ishlаb chikаrishdа ishtirоk etishigа mа`lum dаrаjаdа hаlаqit bеrаdi.

5. Tug`ilishgа tа`sir etuvchi yana bir muhim аsоs – аhоlining shаhаr bilаn qishlоq o`rtаsidа tаqsimlаnishidir.Dunyoning bаrchа mаmlаkаtlаridа hаm qishlоqlаrdаgigа nisbаtаn shаhаrlаrdа tug`ilish kаm bo`lаdi.

6. Tug`ilishdаgi hududiy fаrqlаrgа tа`sir etuvchi sаbаblаrdаn yanа bittаsi аhоlining etnik-milliy tаrkibdа.Аyrim mаmlаkаtlаrgа hоs bo`lgаn ko`p bоlаlik dоimо shundаy bo`lib kеlаvеrmаydi. Tug`ilishni kаmаytiruvchi bоshqа аsоslаrning rivоjlаnishi vа kuchlirоq tа`sir etishi nаtijаsidа ko`p bоlаlik аnаnаlаri аstа sеkin susаyib bоrishi shubhаsizdir.

7. Bu o`rindа judа kup mаmlаkаtlаrdа tug`ilishgа dinning hаm tа`siri bоrligini qаyt qilishgаn. Dunyodаgi barchа dinlаr tug`ilishni chеklаsh gunоh dеb hisоblаydilаr. Shuning uchun dingа e`tibоri kаttа halqlаrdа tug`ilishni chеklаsh hоllаri dеyarli ko`zаtilmаydi.

8. Аhоlining bilim dаrаjаsi, mаdаniy-mа`nаviy dаrаjаsi, dunyoqаrаshi.

9. Аhоli migrаtsiyasidаgi yosh vа jinsiy fаrq.

10. Urushlаr hаm аhоlini kаmаyishgа tа`sir ko`rsаtаdi.

11. Tug`ilish ko`rsаtkichigа tа`sir etаdigаn yanа bir muhim оmil аhоli sоhаsidа dаvlаtning оlib bоrаdigаn dеmоgrаfik siyosаt. Оdаtdа dаvlаtlаr аhоli bоrаsidаgi оlib bоrаdigаn siyosаti iqtisоdiy. Mаsаlаn: bоlаlаrgа kеtаdigаn harаjatning bir kisini dаvlаt o`z zimmаsigа оlishi, bоlа tug`ilgаndа hаr оydа nаfаqа to`lаb turish, ko`p bоlаli оilаlаrgа hаr hil mоddiy yordаm ko`rsаtib turish оrqаli оlib bоrishi mumkin.

Ahоli o`rtаsidаgi o`lim ko`rsаtkichlаri vа ungа tа`sir qiluvchi аsоsiy оmillаr. Аhоlining o`limi haqidа mа`lumоtlаr uning tаkrоr bаrpо qilinishi, tаbiiy usish dаrаjаsini аniqlаshdа muhim аhаmiyatgа egа bo`lgаn ko`rsаtkichdir.

XVIII аsrning ikkinchi yarmidа dunyoning dеyarli bаrchа qismlаridа аhоli o`rtаsidа o`lim judа ko`p bo`lgаn. O`limning sеzilаrli dаrаjаdа kаmаyishi XIX аsrning ikkinchi yarmidаn bоshlаngаn. Bu dаvrdа o`limning kаmаyishi tibbiyot fаnining yo`to`klаri nаtijаsi edi. O`limning sеzilаrli kаmаyishi аvvаlо Еvrоpаdа bоshlаndi. XIX аsrning оhirigа kеlib bu qit`аdа, o`lаt, chеchak, vаbо kаbi kаsаlliklаr dеyarli tugаtildi. O`limning kаmаyishi kеyinchаlik bоshqа qit`аlаrgа hаm tаrqаtildi.

Оlimlаr аhоli o`rtаsidаgi o`lim sаbаblаrini birinchi nаvbаtdа ikkitа guruhgа аjrаtdilаr: endоgеn vа ekzоgеn sаbаblаr. Hаr bir оdаmning biоlоgiyasidаn kеlib chiqаdigаn vа irsiyat bilаn bog`liq bo`lаdigаn tug`mа kаsаlliklаr nаtijаsidа o’lish endоgеn sаbаbidir. Bu kаsаllik nаtijаsidа o`lish ko`prоq chaqаlоqlаrdа uchrаydi. Endоgеn sаbаblаrgа ko`rа o`lim judа kаm bo`lаdi. Аhоli o`rtаsidа sоdir bo`lаdigаn o`limning ko`pini ekzоgеn sаbаblаr tаshkil qilаdi. Bu kishi оrgаnizmgа tаshqi tа`sir nаtijаsidа ro`y bеrаdi.

Stаtistik mа`lumоtlаrgа qаrаgаndа o`lim ko`prоk 1 yoshgаchа bo`lgаn bоlаlаr o`rtаsidа sodir bo`lаdi. Hоzirgi pаytdа dunyoning dеyarli bаrchа qismlаridа yosh bоlаlаr o`rtаsidа o`limni kеskin kаmаytirishgа erishildi.

O’zbekistonda o’rtacha umr yoshi 69-74 yosh. Fаn vа mаdаniyat yanаdа tаrаqqiy etib, rаk, yurаk-qоn tоmrlаri kаsаlliklаrini dаvоlаsh usullаri tоpilsа, umr ko`rish muddаti yanаdа uzаyishi shubhаsizdir.

Kishilarning yashash, ishlash, o`qish maqsadida, ma`muriy chegaralardan o`tgan holda, bir manzilgoxdan ikkinchi manzilgohga doimiy yoki ma`lum muddatga ko`chishi migratsiya deyiladi. Aholining migratsion harakatiga ko`plab omillar ta`sir etishi mumkin. Ularga ijtimoiy: siyosiy, milliy, diniy, ekologik, harbiy va demografik omillarni kiritish mumkin. Umuman xalqaro migratsiyani olti guruhga

ajratiladi:

1.Oilaviy va boshqa sabablarga ko`ra, doimiy yashash maqsadida bir davlatdan ikkinchi davlatga ketgan emmigryntlar.

2.Migrant mehnatkashlar.

3.Nolegal immigrantlar.

4.Qochoqlar.

5.Studentlar, stajer-tadqiqotchilar, ilmiy xodimlar

va o’qituvchilar.

6. Turli maqsadda ko`chib yuruvchilar turistlar, dam oluvchilar, anjumanlarga qatnashuvchilar va h.k. 1

Hozirgi xalqaro migratsiyada asosiy o`rinni mehnat migratsiyasi egallaydi. Chunki xozirgi davrda insonning yashaashi uchun iqtisodiy omilning ahamiyati kuchaydi.

Migrantlar oqimi yo`nalgan xududlarda, migratsiya saldosi ijobiy, ya`ni ko`chib kelganlar soni, ko`chib ketganlar sonidan ortiq bo`ladi. Natijada bunday hududlarda aholi soni o’sib boradi. Bu hol o`z navbatida nikoh holatiga, oilalar miqdorining oshib borishiga, tug`ilish jarayoniga ijobiy ta`sir ko`rsatadi. Aholi ko`chib ketayotgan xududlarda esa yoshlar salmog`i, jami aholi tarkibida kamayib boradi, mehnat yoshidan katta bo`lgan aholi salmog`i esa ortib borib, xududning demografik xolatiga salbiy ta`sir ko`rsatadi.

Aholining bir ijtimoiy-iqtisodiy muhitdan ikkinchi muhitga o`tishi uning demografik mayliga (nikohga kirish va oila qurishiga, oiladagi farzandlar soniga, oila mustahkamligiga munosabati va h.k.) bevosita ta`sir etadi. Shuningdek, aholi migratsiyasi mehnat resurslari shakllanishida ham muhim omillardan hisoblanadi.

Migrantlar oqimi aholining yosh jinsiy tarkibida o`z aksini topadi. Mehnat resurslari ortib boradi. Natijada qator muammolar yuzaga keladi yoki aksincha mehnat resurslarining kamayib ketish hollari ham yuzaga kelishi mumkinki, bu ham muammolarga sabab bo`ladi.

O`zbekiston aholisi asosan tabiiy ko`payish natijasida oshib bormoqda. Bu omilning roli hamma vaqt ham yuqori bo`lgan. Eng so`nggi yillarda esa u aholi soni o`sishining birdan bir manbai bo`lib kelmoqda. Biroq, ta`kidlash joizki, 90-yillarda aholining takror barpo bo`lish jarayonida jiddiy o`zgarishlar yuz berdi. Endilikda respublikamizni an`anaviy holatda tug`ilish yoki tabiiy ko`payish yuqori mamlakat sifatida ta`riflash uncha to`gri emas. Buni quyidagi raqamlar ham tasdiqlaydi. Masalan, tug`ilish 1990 yilda 33,7 promillega teng bo`lgan holda 1999 yilda u birdaniga 22,3 promillega tushib qolgan, ya`ni bu qisqa davrda mazkur ko`rsatkich 11,4 punktga yoki 1,5 martaga kamaygan. Shuni alohida ta`kidlash kerakki, yuqori darajada sanoatlashgan shaharlarda tug`ilish darajasi ancha past. Chunonchi, tugilish har 1000 aholiga Chirchiqda 12,5, Yangiobodda 12,8, Kogonda 13,9 kishi (2000 y). Hatto tipik sharqona shaharlarimizda ham (Samarqand, Buxoro, Qo`qon va b.) mazkur ko`rsatkich 14-15 promillega teng. Natijada aholining tabiiy ko`payishi ancha kam-Chirchiq yoki Yangiobodda u 5 promellega ham yetmaydi. Albatta, bunday demografik vaziyat Respublikamiz uchun uncha an`anaviy emas. Bu o`z navbatida demografik jarayonlarda ham o`ziga xos o`tish davri kechayotganidan dalolat beradi.
Viloyatlar bo`yicha tug`ilish va tabiiy ko`payishning nisbatan yuqori ko`rsatkichlari Qashqadaryo va Surxondaryoda, ularning past darajasi esa Toshkent va Navoiy viloyatlarida kuzatiladi. Bu ikki viloyatda tabiiy ko`payish 14,0-14,5 promilleni tashkil etadi. O`lim ko`rsatkichlarida uncha katta tafovut yo`q, uning eng kam miqdori Qashqadaryo viloyatiga to`g`ri keladi.

Respublika aholisining ko`payishida tashqi migratsiyaning ham roli bor. Ammo bu omilning ijobiy ta`siri ko`proq avvalgi yillarga to`g`ri kelgan. O`tgan asrning 70 va xususan 80-yillar oxiridan boshlab ushbu jarayon O`zbekiston uchun manfiy natijaga ega bo`lgan. O`zbekistondan tashqariga ketganlarning eng ko`p miqdori 1990 yilda kuzatiladi. Shu yili kelganlar soni ham nisbatan ko`p bo`lgan. Buning natijasida migratsiya qoldig`i 121 ming kishini tashkil qilgan. 1994 yilda ketganlar soni avvalgi yillarga qaraganda uncha ko`p bo`lmasada, ammo kelganlar juda ozchilikni tashkil qilgan (mos ravishda 179 va 38 ming k.), oqibatda migratsiya qoldig`i ko`rilayotgan davrda eng yuqori bo`lgan (-141 ming kishi).

Ketuvchilarning asosiy qismi Rossiya Federatsiyasiga to`g`ri keladi. Shuningdek, O`zbekiston Ukraina va Qozogiston davlatlari bilan ham bo`lgan aholi aloqalarida ancha ko`p manfiy migratsiya qoldig`iga ega, uning musbat natijasi esa asosan qo`shni Tojikiston hisobidan yuzaga keladi.

rusiyzabon aholi yashaydigan sanoat markazlari (Angren, Chirchiq, Olmaliq)da 1991 yilga nisbatan aholi kamaygan. Qolaversa, Toshkent shahrida ham aholi soni oxirgi o`n yillikda deyarli o`smagan.

Aholi dinamikasi ma`lumotlari shuni ko`rsatadiki 1926-1990- yillar orasida O`zbekiston aholisi 436,1 foiz ko`paydi. Bu ko`rsatkich SSSRning ushbu davridagi aholisi ko`payish sur`atlariga nisbatan 2,2 marta ortiqdur.

O`zbekiston Respublikasining aholisini bunday yuqori sur`atlar bilan o`sishi asosan aholining tabiiy ko`payishi hisobiga ro`y berdi. Keyingi yillarda respublika aholisining soni har yili 350-360 ming kishi (bundan 10 yil oldin 360-380 ming kishi edi) ko`payayotgan bo`lsa, bu o`sishning mutloq asosiy qismi tabiiy o`sish hisobiga sodir bo`lmoqda.

O`zbekistonda aholi tabiiy ko`payishi ko`rsatgichlarining keyingi vaqtlargacha ham bu qadar yuqori holda saqlanishi bir qator ijtimoiy-iqtisodiy sabablarga bog`liqdir.

Ularning asosiylari quyidagilardir:

1. O`zbeklar va boshqa mahalliy millatlar vakillari (ular respublika aholisining 84 foiziga yaqinini tashkil qiladilar) orasidagi an`anaviy ko`p bolalikning barqaror holdaligi;

2. Rivojlangan mamlakatlarga hos hozirgi zamon ilmiy va industrial ishlab chiqarish madaniyatining nisbatan pastligi

3. Urbanizatsiya darajasining pastligi tufayli aholi asosiy qismining qishloq xo`jaligi va u bilan bog`liq ishlab chiqarish sohalarida bandligi;

4. Oilada bolalar sonini oldindan belgilash va tug`ilishini cheklash choralarini qo`llashning keng tarqalmaganligi;

5. Maxalliy millat ayollari orasida ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etmaydiganlar salmog`ining anchagina ekanligi va boshqalar.

O`zbekistonda tug`ilishning yuqori bo`lishida nikohda bo`lganlarning ko`pligi va oilalarning ajralishi kamligi ham ma`lum ro`l o`ynaydi.

2004- yilda har 100 kishiga nisbatan 15,5 nikoh qayd etilgan bo`lsa, 2005-yilda u 18,4 ni tashkil etdi. 2004- yilda har 100 kishiga nisbatan ajralish 1,7 ta bo`lsa, 2005- yilda esa 1,6 ajralish qayd etilgan. Tabiiyki, nikohda qurganlar va nikoh qurayotganlar sonining ko`p bo`lishi, ajralishning esa kam bo`lishi tug`ilish ko`rsatgichlarining sezilarli darajada yuqori bo`lishiga olib keladi. Garchi hozirgi paytda O`zbekistonda bolalar o`rtasidagi o`lim anchagina bo`lsada, lekin dastlabki davrlardagiga nisbatan jiddiy tarzda kamaydi.

Aholining jinsiy va yosh tarkibi muhim demografik ko`rsatkich hisoblanadi. Bunda mehnat resursining, maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarning, nafaqaxo`rlarning hozirgi va kelajakdagi soni ayniqsa, ahamiyatlidir. Aholining jinsiy va yosh tarkibi istiqbolni belgilash, aholini takror barpo qilish uchun ham zarur ko`rsatkich. Masalan, agar jinslar nisbatan teng yoki yaqin bo`lsa, aholining tarkibida yosh avlod salmog`i katta bo`lsa, nikohlanish va tug`ilish (va binobarin, tabiiy o`sish) imkoniyati katta bo`ladi.

Aholing jinsiy tarkibi nikohga kirish va aholining oilaviy tarkibining shakllanishida asosiy demografik zamindir. Demografiyada jinslar munosabatini aniqlashda ikki xil ko`rsatkich qo`llaniladi. 1. Jami aholi tarkibida jinslar salmog`i foiz hisobi. 2. Aholi jinsiy tarkibini o`rganishda aniq ko`rsatkich har 1000ta erkaklarga nisbatan ayollar soni, yoki har 1000 ta ayollarga nisbatan erkaklar soni ifodasidir. Ushbu ko`rsatkich orqali ma`lum hudud jami aholisining va aholi yosh guruhlari (0-9,10-19,20-29...) jinsiy tarkibi o`rganiladi. Ana shunday uslub bilan alohida yosh guruhlari uchun ham ayollar va erkaklar nisbati aniqlanadi

Aholi yosh tarkibi uch asosiy omil ta`sirida shakllanadi; 1)Yangi tug`ilganlardagi jinsiy nisbat: 2) O`limdagi jinsiy farq. 3) Aholi migratsiyasidagi jinsiy farq.

Aholining yosh tarkibi-ijtimoiy-iktisodiy va demografik jarayonlarni o`rganish maqsadida aholining yosh guruhlarga bo`linishidir. Aholi yosh guruhlari va demografik jarayonlar o`zaro uzviy bog`liq holda shakllanadi. Aholi tarkibida yoshlar (0-9, 101-19,20 - 29 yoshida) salmog`ining yuqoriligi nikoh va tug`ilish kabi demografik jarayonlarga ijobiy ta`sir etadi. Ayni paytda tug`ilish yuqori bo`lgan hududlarda bolalar, yoshlar salmog`i yuqori bo`ladi. Tug`ilish darajasi past bo`lgan hollarda esa aholi tarkibida qariyalar (60 yosh va undan yuqori) salmog`i yuqori va o`lim hollari ko`proq sodir bo`ladi. Demografik nuqtai nazardan yondashganda aholining bugungi yosh tarkibi kechagi aholi takror barpo bo`lishining natijasi va kelajakdagi demografik rivojlanishning asosi bo`lib xizmat qiladi.

Aholi yosh tarkibini o`rganganda aholining alohida har bir yoshlarga (0,1,2,3,4,5 . . .100 va undan yuqori) besh yillik yosh guruhlariga (10-14 , 15-19...) va uch yirik-yirik guruhlariga (0-14, 15-59, 60 va undan yuqori) ajratiladi.

Aholi sonining o`sib borishida uning yosh tarkibi asosiy omil hisoblanadi. XX asrning o`rtalarida iqtisodiy rivojlangan davlatlarda aholi takror barpo bo`lishi tug`ilish darajasiniig nisbatan pastligi va aholi umumiy tarkibida bolalar salmog`ining kamligi bilan harakterlanadi. Rivojlanayotgan davlatlarda esa ana shu davrda nisbatan yuqori tug`ilish va aholi tarkibida bolalar salmog`ining yuqoriligi harakterli edi. Tug`ilish yuqori va uni nazorat etish darajasi past bo`lgan sharoitda aholining yosh tarkibi, aholi soni o`sib borishiga bevosita ta`sir etadi.

XX asrning boshlarida shved olimi G.Sundberg tomonidan aholi yosh tarkibining uch turi ajratilgan 1) Progressiv yosh tarkibi-aholi tarkibida bolalar (0-14 yosh) salmog`i yuqori bo`ladi va aholi o`sishiga olib keladi.

2) Statsionar yosh tarkibi-aholi tarkibida bolalar va qariyalar (60 yosh va undan yuqori) salmog`i deyarli teng bo`ladi, bunday yosh tarkibi aholi o`sishida asosiy omil bo`la olmaydi. 3) Regressiv yosh tarkibi-aholi umumiy sonida qariyalar salmog`i bolalarga nisbatan yuqori bo`ladi, aholi takror barpo bo`lishi qisqarib aholining qarish jarayoni ro`y beradi.

Aholining qarish jarayoni-tug`ilishning kamayib ketishi va aholi o`rtacha umr ko`rishi muddatini uzayish hisobiga aholi tarkibida qariyalar (60 yosh va undan yuqori) salmog`ini oshib borishidir.

Mamlakatda aholining jinsiy va yosh tarkibi ham ijtimoiy taraqqiyotning turli bosqichlarida ob`yektiv sabablarga ko`ra o`zgarib turdi. 1939 yilda o`tkazilgan aholi ro`yxati ma`lumotlari bo`yicha O`zbekistonda aholining 51,6 foizini erkaklar va 48,4 foizini ayollar tashkil qilgan edi. Biroq, bu nisbat ikkinchi jahon urushi yillarida buzildi, ya`ni erkaklar soni ob`yektiv sabablarga ko`ra ancha kamaydi.

II jahon urushiga erkaklarni safarbar qilish natijasida aholining mutlaq miqdori bir million kishiga kamaydi va 1959 yilda o`tkazilgan aholi ro`yxati bo`yicha erkaklar soni 48 foizga tushib qoldi, ayni paytda ayollar umumiy aholining 52 foizini tashkil qildi.

Urushdan keyingi yillarida respublikamiz aholisining jinsiy tarkibidagi nomutanosiblik asta-sekin barham topa bordi. 1989 yilga kelib xotin-qizlar erkaklarga nisbatan 242 ming kishi ortiq edi xolos. Ya`ni shu yilda O`zbekiston aholisining 49,4 foizini erkaklarga, 50,6 foizi ayollarga to`g`ri kelgan. Mustaqillik yillarida mamlakat aholisida ayollar bilan erkaklarni ulushi tobora bir-biriga yaqinlashib kelmoqda. Masalan, 2003 yilda mamlakat aholisining 49,8 foizini erkaklar 50,2 foizini ayollar tashkil qildi, ya`ni 1000 erkakka 1026 ayol to`g`ri keldi. 2006 yilda kelib ayollar bilan erkaklar orasidagi farq deyarli tenglashdi. Shu yilda mamlakatimizda 13167,6 ming ayollar, 13145,1 ming erkaklar ro`yxatga olingan, ya`ni, ayollar atigi 22,5 ming kishi ortiq, xolos.

Mamlakatimizda tabiiy o`sishning yuqoriligi aholining yosh tarkibiga katta ta`sir ko`rsatib kelmoqda. Shuning uchun ham aholi nisbatida yosh bolalar va o`smirlarning salmog`i katta. 1989 yilda o`tkazilgan aholi ro`yxati ma`lumotlari bo`yicha mamlakatimiz aholisining 40,8 foizini 0-14 yoshdagi bolalar va o`smirlar, 28,3 foizini 15-29 yoshdagilar, ya`ni umumiy aholining 69,1 foizini bolalar, o`smirlar va mehnat qobiliyatiga ega bo`lgan yoshdagilar tashkil etgan. Biroq, O.Otamirzaev va A.Qayumovlarning ma`lumotlariga qaraganda, urush va undan keyingi dastlabki davrlarda tug`ilish nisbatan kam bo`lgan. Mamlakat aholisining hozirgi soni va tarkibida 1950 yillardan keyin tug`ilgan kishilarning umumiy soni 16,7 million kishi (umumiy aholining 84,5 foizi)ga teng. Shundan 44,6 foizi esa, bolalar va o`smirlarga to`g`ri keladi. Tug`ilish va tabiiy ko`payish 1980-1990 yillarda birmuncha barqarorlashdi. Bu shahar bilan qishloq joylarda bir xil kechmayapti, albatta. Masalan, qishloq joylarda respublikadagi jami bolalar va o`smirlarning 80 foizidan ortig`i yashamoqda.

Istiqlol davrida O`zbekistonda aholining yosh tarkibida mehnat yoshidagi aholining ulushi ortib bormoqda. Chunonchi, 1991 yilda mamlakatimiz aholisining 43,1 foizini 15 yoshgacha bo`lganlar, 49,1 foizini mehnat yoshidagi aholi qolgan 7,8 foizini qariyalar tashkil etgan. 2003 yilga kelib yoshlar-37,8, mehnat yoshidagilar-55,0, keksalar esa 7,2 foizga teng bo`lgan. Mamlakatda aholining jinsiy va yosh tarkibi ham ijtimoiy taraqqiyotning turli bosqichlarida ob`yektiv sabablarga ko`ra o`zgarib turdi. 1939 yilda o`tkazilgan aholi ro`yxati ma`lumotlari bo`yicha O`zbekistonda aholining 51,6 foizini erkaklar va 48,4 foizini ayollar tashkil qilgan edi. Biroq, bu nisbat ikkinchi jahon urushi yillarida buzildi, ya`ni erkaklar soni ob`yektiv sabablarga ko`ra ancha kamaydi.

II jahon urushiga erkaklarni safarbar qilish natijasida aholining mutlaq miqdori bir million kishiga kamaydi va 1959 yilda o`tkazilgan aholi ro`yxati bo`yicha erkaklar soni 48 foizga tushib qoldi, ayni paytda ayollar umumiy aholining 52 foizini tashkil qildi.

Urushdan keyingi yillarida respublikamiz aholisining jinsiy tarkibidagi nomutanosiblik asta-sekin barham topa bordi. 1989 yilga kelib xotin-qizlar erkaklarga nisbatan 242 ming kishi ortiq edi xolos. Ya`ni shu yilda O`zbekiston aholisining 49,4 foizini erkaklarga, 50,6 foizi ayollarga to`g`ri kelgan. Mustaqillik yillarida mamlakat aholisida ayollar bilan erkaklarni ulushi tobora bir-biriga yaqinlashib kelmoqda. Masalan, 2003 yilda mamlakat aholisining 49,8 foizini erkaklar 50,2 foizini ayollar tashkil qildi, ya`ni 1000 erkakka 1026 ayol to`g`ri keldi. 2006 yilda kelib ayollar bilan erkaklar orasidagi farq deyarli tenglashdi. Shu yilda mamlakatimizda 13167,6 ming ayollar, 13145,1 ming erkaklar ro`yxatga olingan, ya`ni, ayollar atigi 22,5 ming kishi ortiq, xolos.

Mamlakatimizda tabiiy o`sishning yuqoriligi aholining yosh tarkibiga katta ta`sir ko`rsatib kelmoqda. Shuning uchun ham aholi nisbatida yosh bolalar va o`smirlarning salmog`i katta. 1989 yilda o`tkazilgan aholi ro`yxati ma`lumotlari bo`yicha mamlakatimiz aholisining 40,8 foizini 0-14 yoshdagi bolalar va o`smirlar, 28,3 foizini 15-29 yoshdagilar, ya`ni umumiy aholining 69,1 foizini bolalar, o`smirlar va mehnat qobiliyatiga ega bo`lgan yoshdagilar tashkil etgan. Biroq, O.Otamirzaev va A.Qayumovlarning ma`lumotlariga qaraganda, urush va undan keyingi dastlabki davrlarda tug`ilish nisbatan kam bo`lgan. Mamlakat aholisining hozirgi soni va tarkibida 1950 yillardan keyin tug`ilgan kishilarning umumiy soni 16,7 million kishi (umumiy aholining 84,5 foizi)ga teng. Shundan 44,6 foizi esa, bolalar va o`smirlarga to`g`ri keladi. Tug`ilish va tabiiy ko`payish 1980-1990 yillarda birmuncha barqarorlashdi. Bu shahar bilan qishloq joylarda bir xil kechmayapti, albatta. Masalan, qishloq joylarda respublikadagi jami bolalar va o`smirlarning 80 foizidan ortig`i yashamoqda.

Istiqlol davrida O`zbekistonda aholining yosh tarkibida mehnat yoshidagi aholining ulushi ortib bormoqda. Chunonchi, 1991 yilda mamlakatimiz aholisining 43,1 foizini 15 yoshgacha bo`lganlar, 49,1 foizini mehnat yoshidagi aholi qolgan 7,8 foizini qariyalar tashkil etgan. 2003 yilga kelib yoshlar-37,8, mehnat yoshidagilar-55,0, keksalar esa 7,2 foizga teng bo`lgan. Bu holat O`zbekiston aholisining yosharayotganligidan dalolat beradi. O`rtacha umr ko`rishning uzayishi bilan o`rta yashar aholining hissasi ham pasaydi. Shunday qilib, aholi yosh tarkibidagi yuqori ko`rsatkichlar mamlakat ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirishning istiqbollarini belgilab beradi.

Aholining nikoh va oilaviy tarkibi.

Aholining nikohda turish tarkibi-aholining jinsiy va yosh guruhlarining nikohda turish holati bo`yicha taqsimlanishi. Nikohda turishi asosan yosh guruhlari bo`yicha o`rganilganligi uchun ham ko`p adabiyotlarda aholining «nikoh-yosh tarkibi» ham deyiladi. Aholining nikoh holati bo`yicha asosiy manba aholi ro`yhati ma`lumotlari hisoblanadi. Aholi ro`yhati o`tkazilayotganda aholi nikohda turuvchilar va nikohda turmaydiganlar guruhiga ajratib ro`yhatga olinadi. Nikohda turmaydiganlar guruhiga bo`ydoqlar, bevalar va ajralganlar kiradi.

Aholining nikohda turishi aholi takror barpo bo`lishi va oilalar shakllanishida asosiy demografik omil sifatida ahamiyatlidir.

Aholining oilaviy holati va tarkibi demografik jarayonlarga bevosita ta`sir ko`rsatadi.

O`zbekiston statistikasida aholi oilaviy holati bo`yicha uch guruhga ajratilgan va aholi ro`yhati dasturiga kiritilgan.

1. Oila bilan birga oila a`zosi bo`lib yashovchilar.

2. Oiladan alohida, lekin oila bilan muntazam aloqani saqlab qolgan holda yashovchilar.

3. Yolg`iz yashovchilar.

O`zbekistonda aholining oilaviy xolatiga oid to`laroq statistik ma`lumotlar 1939 yilda o`tkazilgan aholi ro`yhatlari ma`lumotlaridan boshlab mavjuddir. Ushbu ma`lumotlar ko`rsatishicha 1939 yilda O`zbekiston aholisining 93,3 foizi oila a`zosi bo`lib, oila bilan birga 6,7 foizi esa oiladan alohida yashaganlar. Agar bu ko`rsatkichlar 1989 yil o`tkazilgan aholi ro`yxati ma`lumotlari bilan solishtirilsa respublika aholisining oilaviy tarkibida katta ijobiy o`zgarishlar bo`lgani ma`lum bo`ladi. Chunki 1939-1989 yillarda aholining oila a`zosi bo`lib, oila muxitida yashovchi qismi 2 foizga ko`paydi va jami aholining 95,3 foizini tashkil etdi. Yolg`iz yashovchilar esa, deyarli ikki marta kamaydi.

II-bob. O’zbekiston aholisining yosh va jinsiy tarkibining hududiy farqlanishi

2.1 Aholi tarkibiy shakllanishining geografik shart-sharoitlari

Aholini yosh va jinsiy tarkibini o’rganish aholini takror barpo bo’lish jarayonini tahmin qilish, maktabgacha bo’lgan va maktab yoshidagi bolalar sonini aniqlash, maishiy xizmatni tashkil etish, keng iste’mol mollarini ishlab chiqarishni rejalashtirishga asos hisoblanadi.

Aholi tarkibida yoshlarning ko’pligi, nikohlanish jarayonini o’z navbatida tug’ilish darajasini yuqori bo’lishiga olib keladi. Shunday ko’rsatkichlar ishlab chiqarishni rejalashtirish imkon beradi.

Tadqiqot natijasi keyingi yillarda O`zbekiston aholisining o`sish darajasini, tug`ilish, o`lim va tabiiy ko`payishning o`zgarib, oldingi yillarga qaraganda kamayganligini ko`rsatadi. 2006 yil 1-yanvar ma'lumotiga ko`ra respublika aholisi 26312,7 ming kishini tashkil etdi, bu ko`rsatkich 1989 yilga nisbatan 6532,7 ming kishiga ko`paygan yoki 133,02 foizga o`sgan. Mazkur yillarda o`rtacha yillik ko`payish 1,70 foizga teng bo`lgan. Bu davr mobaynida shahar aholisi 8059,3 ming kishidan 9495,1 ming kishiga yetdi, ya'ni 1435,8 ming kishiga ko`paydi. qishloq aholisi esa 11720,7 ming kishidan 16817,6 ming kishiga ortdi, bunda aholi 5096,9 mingga ko`paygan. Natijada, ko`rilayotgan vaqt oralig`ida shahar aholisi 117,8 %, qishloq aholisi 143,5 foizga o`sib, o`rtacha yillik ko`payish, yuqoridagilarga mos holda, 0,95 va 2,15 foizga teng bo`ldi.

Mamlakat aholisi o`sishida ma'lum hududiy tafovutlar mavjud bo`lib, mintaqalar tabiiy sharoiti va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish imkoniyatlariga bog`liq holda birmuncha farq qiladi. Shu nuqtai nazardan respublika viloyatlari aholi sonining 1991-2006 yillarda o`sish sur'ati bo`yicha quyidagi uch guruhni ajratish mumkin:

1. Aholi soni o`sish darajasi yuqori bo`lgan viloyatlar (135,2 foizdan ortiq): Surxondaryo, Qashqadaryo, Xorazm va Namangan;

2. Aholi soni o`sish ko`rsatkichi o`rtacha bo`lgan mintaqalar (122,2-135,1 %): Qoraqalpog`iston Respublikasi, Jizzax, Andijon, Samarqand, Farg`ona hamda Buxoro viloyatlari;

3. Aholi sonining o`sish holati past bo`lgan (122,1 % va undan kam) hududiy birliklar: Toshkent shahri, Toshkent, Navoiy, Sirdaryo viloyatlari.

Umuman olganda, respublika viloyatlari aholi soni o`sishi oldingi yillarga nisbatan sezilarli darajada sekin bormoqda. Aholi soni o`sishiga tabiiy, agroiqlimiy sharoit ham qisman ta'sir ko`rsatadi; qulay iqlim sharoiti, unumli yerlar va suv resurslarining yetarliligi mavjud hududda aholi zich joylanishiga va uning o`sishini nisbatan yuqori bo`lishiga sabab bo`ladi.

Qishloq joylarda demografik vaziyatning yuqorida ta'kidlangan xususiyatlarini hisobga olish respublikada ijtimoiy muammolarni hal etish, mehnat resurslaridan samarali foydalanish hamda ilmiy asoslangan mintaqaviy siyosatni amalga oshirishda, qishloq aholi soni va uning tarkibini bashorat qilishda muhim ahamiyatga ega.

Joyning tabiiy sharoiti, kishilarning mashg`ulotlari hamda turli iqtisodiy-ijtimoiy, tarixiy omillar ta`sirida aholi joylashuvining shahar, qishloq, ovul kabi xillari tarkib topadi, Mamlakatimizda 121 ta shahar, 113 ta shaharcha va 14 mingga yaqin qishloq mavjud.

O`zbekistonda aholi manzilgoxlari ikki turga: shahar joylar hamda qishloq joylarga bo`linadi. Eng avval qishloq joylardagi manzilgoxlar (qishloq, ovullar) vujudga kelgan. Qishloq joylarda dehqonchilik, chorvachilik bilan shug`ullanuvchi kishilar (dehqonlar, fermerlar) va qishloq ziyolilari (agronomlar, vrachlar, o`qituvchilar, madaniyat xodimlari) yashaydilar. Aholisi sanoat korxonalarida yoki transportda ishlaydigan shaharchalar ham aholisi kam bo`lganligidan qishloqlar tarkibiga kiradi.

Qishloq aholi manzilgoxlari shahar aholi manzilgoxlaridan farq qiladi. Qishloqlarni mehnat sharoiti, turmush va madaniyat jihatidan shaharlarga yaqinlashtirish muhim vazifadir. Qishloqlarning kengayib bir-biriga qo`shilib ketishi oqibatida qishloqlarning umumiy soni kamaymoqda, biroq ularning xajmi kattalashyapti. Katta qishloqlarda maktablar, universal magazinlar, klublar, kasalxonalar jadal qurilmoqda, uylarga gaz, suv, elektr kiritilyapti,qisqasi, mehnat va hordiq chiqarish uchun yaxshi maishiy sharoit yaratilyapti.

Shaharlar – aholi yashaydigan manzilgoxlarda hunarmandchilik va savdo-sotiq paydo bo`lganidan so`ng vujudga kelgan. O`zbekistondagi qadimiy shaharlar Toshkent, Samarqand, Xiva, Buxoro shular jumlasidandir. Ular dunyodagi eng qadimiy shaharlardan hisoblanadi.

Asrimiz boshlarida O`zbekiston hududida 20 ga yaqin shahar bo`lgan, ular asosan hunarmandchilik va savdo-sotiq ishlari negizida daryo hamda soy bo`ylarida yoki karvon yo`llari ustida vujudga kelgan.

O`zbekistonda uncha tez bo`lmasada urbanizatsiya jarayoni ro`y bermoqda, ya`ni shaharlar soni ko`payib bormoqda, shahar aholisi soni ortib bormoqda. Respublikada 1897- yilda 18,8 foiz aholi shaharlarda yashagan bo`lsa, 1939 -yilda 23,0 foiz va 1997- yilda 38,0 foiz aholi shaharlarda yashagan.

Hozirda O`zbekistonda shaharlar qatoriga aholisi 7 ming va undan ko`p bo`lgan aholi manzilgoxlari kiritiladi. Bu ko`rsatgichlar turli mamlakatlarda turlicha bo`lib, ba`zilarniki biznikidan ko`proq ba`zilarniki kamroqdir. Masalan, Qozog`istonda, Qirg`izistonda 10 ming, Turkmanistonda 5 ming, Rossiyada 12 ming kishidan ortiq aholi yashaydigan manzilgoxlar shahar hisoblanadi. Shahar bo`lishi uchun shuningdek, ushbu manzilgoxda yashayotgan aholining 2/3 qismi ishchi va hizmatchilar hamda ularning oila a`zolari bo`lishi kerak.

Shaxarlarni milliy iqtisodiyotdagi o`rni, vazifasi har xil. Mamlakatimizda sanoat shaharlari ko`p , ularda bir yoki bir necha sanoat tarmog`i rivojlangan. Ba`zi bir shaharlar transport tuguni vazifasini o`taydi. Poytaxtlar, viloyat markazlari siyosiy-ma`muriy va madaniy markaz ro`lini o`ynaydi. Kurort-shaharlar, tarixiy, madaniy va ilmiy markaz shaharlar bor.

Katta shaharlar (aholisi 100 mingdan ortiq), yirik shaharlar (aholisi 250 mingdan ortiq), juda yirik shaharlar(aholisi 500 mingdan ortiq) va “millioner” shaharlar bir qancha vazifalarni (funksiyalarni) bajaradi. Ularni ko`p funksiyali shaharlar deyiladi. Masalan, Toshkent – mamlakat poytaxti, sanoat shahri, transport tuguni, tarixiy-madaniy markaz. Samarqand ham viloyat markazi, ham sanoat markazi va tarixiy-madaniy markazdir.

Ko`p funksiyali shaharlar juda tez o`sadi, ular yonida yo`ldosh shaharlar vujudga kelib, aglomeratsiyalarni hosil qiladi. Mamlakatimizda eng katta shahar aglomeratsiyasi – Toshkent aglomeratsiyasidir.

Katta shaharlarning afzalliklari ko`p bo`lishiga qaramay, ular to`xtovsiz kengayib ketaverishi maqbul emas, chunki aks holda korxonalarni suv bilan, aholini oziq-ovqat bilan ta`minlashda, “yashil” hududlarni, musaffo havoni saqlashda qiyinchiliklar yuzaga keladi.

Shaharchalar ham shahar joylar qatoriga kiritiladi. Ular sanoat rivojlanayotgan, yangi hududlar o`zlashtirilayotgan yerlarda vujudga keladi. Iskandar, Kegayli, Ulug`bek, G`ozg`on, Zomin shaharchalari shular jumlasidandir. Bunday shaharchalarning ko`pchiligi hali yangi, ularning aholisi qandaydir bir tarmoqda hizmat qiladi (neftchilar shaharchasi, shaxtyorlar shaharchasi). Shahar turidagi shaharchalar dunyoning barcha mamlakatlarida ham uchrayvermaydi, borlarida esa aholisi va aholining ijtimoiy tarkibiga turlicha me`yor belgilanadi. O`zbekistondagi shaharchalarning har birida 3 mingdan 20 minggacha aholi yashaydi.

Yangi shaharlar va shaharchalar (Angren, Bekobod, Olmaliq, Chirchiq, Yangiobod, Navoiy, Gazli, Uchquduq, Taxiatosh, Zarafshon, Shirin va boshqalar) asosan qazilma boyliklar va suv quvvati boyliklari mavjud hududlarda bunyod etildi. Toxchiyon shaharchasi (Surxondaryo viloyati) ko`mir koni negizida vujudga kelgan. Bular sanoat markazlaridir.

Yangi yerlarni o`zlashtirish qishloq xo`jalik xom ashyosini qayta ishlovchi sanoat negizida Yangiyo`l, Guliston, Yangiyer kabi shaharlar qad ko`tardi.

Tabiiy va iqtisodiy va tarixiy sabablarga ko`ra O`zbekiston qishloqlarining aholisi ko`p va qishloqlar bir-biriga yaqin joylashgan. O`tmishda ko`chmanchi qabilalarning xujumlarini daf etish zarurati hamda obikor dehqonchilikka qo`l mehnatining ko`p qo`llanilishi tufayli qishloqlarda aholi azaldan zich yashab kelmoqda. O`zbekiston qishloqlarining bunday xususiyatlari ularning aholisiga shahardagidek sharoit yaratishda, ijtimoiy infratuzilma tarmoqlarini rivojlantirishda qulay omil hisoblanadi.

Darhaqiqat, Koson, Yangibozor, Arnasoy, Beshariq kabi qishloqlarning qiyofasi shaharni eslatadi. Sanoatning o`sishi ham shahar aholisi sonining oshishiga, shahar turmush tarzining yoyilishiga, shahar bilan qishloq o`rtasidagi tafovutning yo`qolishiga yordam beradi.

O’zbekistonda mustaqillikdan so`ng o`tkazilgan iqtisodiy isloxatlar, shuningdek bozor iqtisodiyoti sharoitida kechayotgan jarayonlar urbanizatsiya darajasiga ham o`z ta`sirini o`tkazdi. 1989 yil respublikada shahar aholisi 8040.9 ming kishini (40.6 %) tashkil etgan, 2007 yilda esa bu ko`rsatkichlar 9584.6 ming kishini, respublika aholisiga nisbatan 35.9 % ko`rsatkichga ega bo`ldi. Bundan mamlakat urbanizatsiya darajasi keyingi yillarda tushganligi qayd etiladi. Bunga asosiy sabablarda biri mustaqillikdan so`ng O`zbekistonda hududidan rusiyzabon aholining ko`chib ketishi (chunki rusiyzabon aholining aksariyat qismi shaharlarda yashagan) sabab deb ko`rsatilgan bo`lsa, ikkinchi tomondan qishloq aholisining shaharlarga nisbatan tez o`sishidir. Bundan tashqari, shahar aholisida tug`ilishning qishloqlarga nisbatan ancha past ekanligi ham fikrimizning dalilidir.

Ta‘kidlash joizki, aholi tabiiy harakati ko’rsatkichlari shahar va qishloq joylarda farq qiladi; qishloq joylarda tug’ilish shaharlarga nisbatan birmuncha yuqori. Buning bir qancha ob‘ektiv va sub‘ektiv sabablari mavjud. Jumladan, qishloqlarda ayollarning ijtimoiy hayotda bandligini past darajada bo’lishi, qo’l mehnati ko’p talab qilinadigan qishloq xo’jaligida ishchi kuchiga bo’lgan ehtiyojning mavjudligi, milliy an‘analar davrlar davomida tug’ilishning yuqori bo’lishiga olib kelgan. Shahar aholisi tarkibida esa turli millat vakillarining ayollarning ijtimoiy hayotda faolligi, iqtisodiy-ijtimoiy omillarga bog’liq holda uy-joy muammosi va boshqa sabablari tug’ilish darajasining biroz past bo’lishiga olib keladi.

Shahar va qishloq joylari aholisining yillik o`sish sur`ati ham bir-biridan farq qildi. Masalan, 2006 yilga nisbatan 2007 yilda qishloq aholisi 1.6 foizga ortgan bo`lsa, shahar aholisi 0.9 foizga ko`paydi. Toshkent, Sirdaryo, Samarqand, Buhoro va Xorazm viloyatlarida shahar aholisining yillik o`sish sur`ati bir foizdan past bo`ldi. Qolgan mintaqalarning shahar aholisi 1 foizdan ko`proqqa ortdi. Tahlil etilayotgan yilda barcha mintaqalarning qishloq aholisi (Navoiy viloyatidan tashqari) 1,2-1,9 foiz orasida o`sdi. Umuman, barcha mintaqalar qishloq aholisining yillik o`sish sur`ati shahar aholisiga nisbatan yuqoridir (Navoiy viloyati bundan mustasno).

Aholining makondagi xududiy harakati ham ishlab chiqarish jarayoni bilan bevosita bog’liq. Aholining xududlarda joylashuvi va ko’chib yurishiga migratsiya deyiladi. Bu jarayon migratsion oqimlarni yuzaga keltirib, ayrim xududlarda aholining ko’payishiga va aksincha ayrim xududlarda kamayishiga olib keladi.

Migratsiyaning aholi soni o’sishiga ta‘siri unga kuchli bo’lmasdan, u salbiy. Masalan, 1997 yilda shahar joylarda migratsiya qoldig’i minus 1440, 1998 yilda 1765 kishini tashkil etgan. Qishloq joylarda bu ko’rsatkich yuqoridagilarga mos holda, minus 2910 va 2205 kishidan iborat bo’lgan


1939—2004 y.lar, ya‘ni 65 yil mobaynida respublika aholisi 4,0 marta ko‘paygan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich shahar joylarda 6,4 va qishloqlarda 3,3 martani tashkil etgan. Albatta, ko‘rilayot gan davrning turli oraliqlarida va qishloq hamda shahar joylarda aholi sonining ko‘payish sur‘ati turlicha bo‘lgan. Jumladan, 1939-59 y.larda jami aholi 127,9 % ga, shahar aholisi 185,6 % va qishloq aholisi 108,5 %ga o‘sgan. 1959-70 y.larda respublika jami aholisi 145,3 %ga, shahar aholisi 158,4 % va qishloq aholisi 141,3 %ga o‘sgan, o‘rtacha bir yillik ko‘payish 3,45, 4,25 va 3,20 %ni tashkil etgan. Aynan shu yillar O‘zbekiston o‘zining tarixiy demografik rivojlanishining eng yuqori ko‘rsatkichlariga erishgan.

Undan keyingi yillarda aholi sonining o‘sishi biroz susaygan, biroq shahar aholisining qishloq aholisiga nisbatan tezroq ko‘payish jarayoni saqlanib qolgan. Mas., 1970-79 y.larda shahar aholisi 146,9 %ga, qishloq aholisi 120,9 % va jami aholi soni 130,4 %ga ortgan. 1979-89 y.lar mobaynida shahar aholisi 126,7 va qishloq aholisi 130,1 %ga o‘sgan. Ko‘rinib turibdiki, bu davrdan respublika qishloq joylarining demografik rivojlanishi shahar va shaharchalarga qaraganda ustunroq bo‘lgan. Urbanizatsiya jarayonining bunday zaiflashuvi o‘tgan asrning 80-y.larining 2-yarmidan boshlangan, 1984 y.da shahar aholisining ulushi 42 %gacha ko‘tarilgan va shundan so‘ng u asta-sekin kamayib borgan.

So‘nggi yillarda respublika umumiy aholisi ko‘payish sur‘atining pasayishi va qishloq aholisining shaharlik larga nisbatan tezroq o‘sish jarayoni kuzatilmoqda. Ayni paytda shahar aholisining ko‘payish sur‘ati eng past darajaga tushib qolgan (1,05 %). 2000-05 y.larda aholining o‘rtacha o‘sish sur‘ati 1,2 % ni tashkil etdi va o‘rtacha yillik mutlaq sonining o‘sishi 310,4 ming kishiga tushdi. Mazkur davrda qishloq aholisi 4,4 mln.ga, shahar aholisi 1 mln.ga ko‘paygan. Buning natijasida shahar aholisining salmog‘i 40,4 % dan 35,9 % ga tushib qoldi.

Tug‘ilish va tabiiy ko‘payish koeffitsiyentlari bo‘yicha respublika viloyatlarining qishloq aholisini mutanosib ravishda 2 guruhga ajratish mumkin: birinchisiga tug‘ilish darajasi (20-22 %) va tabiiy ko‘payish darajasi (14-17 %) o‘rtacha bo‘lgan 8 ta viloyat (Buxoro, Andijon, Navoiy, namangan, Sirdaryo, Farg‘ona, Xorazm, Toshkent) kiradi. Tug‘ilish (23-24 %) va tabiiy ko‘payish darajasi (1819 %) nisbatan yuqori bo‘lgan ikkinchi guruhga Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax, Samarqand viloyatlari va Qoraqalpog‘iston Respublikasi kiradi. Shahar aholisi ichida o‘rtacha tug‘ilish darajasi (1620 %) 8 ta viloyatda kuzatil moqda. Namangan viloyatida shahar aholisining tug‘ilishi nisbatan yuqori (20,2 %). Shahar aholisi ichida tug‘ilish darajasi past bo‘lgan (16 %) 4 viloyat mavjud. Bular Buxoro, Toshkent, Samarqand va Farg‘ona viloyatlari.

1991 y.da O‘zbekistonda yangi iqtisodiy munosabatlarning shakllanishi natijasida ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar sodir bo‘ldi va bu o‘zgarishlar 1-navbatda uning demografik vaziyati ga o‘z ta‘sirini ko‘rsatdi. O‘zbekiston da tug‘ilish jarayonining nisbatan yuqoriligining asosiy sabablaridan biri oila qadriyatlari hamda nikohdan o‘tish jarayonining yuqoriligidir. Mas., 2005 y. har 1000 kishiga shaharlarda 7,0 nikoh to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, ajralish ko‘rsatkichi 0,6 ga teng bo‘ldi. 19912004 y.larda O‘zbekistonda har 1000 aholiga nisbatan tug‘ilgan bolalar soni 34,5 dan 22,3 gacha yoki 1,2 punktga qisqardi. 2005 y.da aholi 292,1 ming kishiga yoki 2004 y.dagiga nisbatan 1,1 % ga ko‘paydi.

O‘zbekistonda tug‘ish yoshi koeffitsiyentlari ham qisqarmoqda. Tug‘ilgan bolalarning asosiy qismi nisbatan yosh ayollarga to‘g‘ri keladi. Bu holat so‘nggi yillarda yanada barqarorlashdi.

Respublikada 19801995 y.larda o‘lim koeffitsiyenti 7,5 promilledan 6,4 promillegacha qisqardi. Bu jarayon, asosan, go‘daklar, bolalar va o‘rta yoshdagi kishilar o‘rtasida o‘lim darajasining kamayishi b-n bog‘liq. Aholiga tibbiy xizmat ko‘rsatish sohalarining rivojlanishi 1-navbatda aholi o‘limining keskin kamayishiga olib keldi. Agar 18861920 y.larda O‘zbekistonda har 1000 kishi hisobiga o‘lganlar soni 4034 kishini tashkil etgan bo‘lsa, 1920 y. dan keyin bu ko‘rsatkich 56 barobarga kamaygan. Respublika shahar hududlari da aholi o‘limi qishloq joylarga nisbatan yuqoridir. Bunga sabab ekologik vaziyatdagi o‘zgarishlar, shahar turmush tarzidir. Sanoat rivojlangan Toshkent sh.da aholi o‘limi eng yuqori. O‘lganlar soni 2005 y.da 2004 y.ga nisbatan 6,6 % ga yoki 8,6 ming kishiga oshdi. Go‘daklar o‘limi koeffitsiyenti esa 2004 y.dagi 15,4 % dan 14,3 %ga kamaydi.

Toshkent sh. aholisi miqdorida ayollar salmog‘i respublikaning o‘rtacha ko‘rsatkichidan yuqoriroq bo‘lib, 51,0 %ni tashkil etadi (2004). Buning asosiy sababi shahar aholisining milliy tarkibiga bog‘liq: Toshkent sh. aholisining 4045 %ni boshqa millat vakillari tashkil etadi, ularda ayollar miqdori erkaklarga nisbatan bir qadar yuqori. Bundan tashqari shahar joylarda erkaklar o‘limi qishloq joylarga nisbatan ancha yuqori. Mas., 1989 y.da O‘zbekistonda 50-54 yoshdagi har 1000 ta erkak orasida qishloqda 10 tasi o‘lgan bo‘lsa, shaharda o‘lim 13 taga yetgan. Bu ko‘rsatkich 70-74 yosh guruhlarida 49-62 ni tashkil etadi.Aholining ko‘payishida yoshlar, ayniqsa, 15-19, 20-24, 25-29 yoshli guruhlarning jinsiy tarkibi alohida ahamiyatga ega. Chunki aholi, asosan, mana shu yoshlarda nikohga kirib, oila quradi.

Mustaqillik yillarida butun respublikada urbanizatsiya darajasi pasayib bormoqda.

Bunga shaharlarda qishloq joylarga nisbatan tabiiy ko`payishning pastligi va manfiy ko`rsatkichga ega migratsiya saldosi (shaharlarda yashagan aksariyat rusiyzabon aholining ona yurtlariga ko`chib ketishi) o`z ta`sirini o`tkazmoqda. Shuningdek, bozor iqtisodiyotiga o`tish sharoitida oilalarning rejali asosda farzand ko`rishi, ikkinchi tomondan shaharlarda ayollarning doimiy mehnatda band bo`lishi ham aynan shaharlarda tug`ilishning kamayishiga olib keldi. Masalan, 1989 yilda 198,3 ming kishilik aholiga ega bo`lgan Farg`ona shahri viloyatda aholi soni bo`yicha eng yirik shahar edi. Yuqoridagi sabablar tufayli bugungi kunda uning aholisi 187,1 ming kishiga tushib ketdi.

Ammo viloyatning qadimiy Qo`qon (179,5 mingdan 206,5 mingga) va Marg`ilon (124,1mingdan 169,4 ming kishiga) singari shaharlarining aholisi muttasil ravishda oshib bormoqda. Bunga ushbu tarixiy shaharlarda tub joy aholisining ko`p to`planganligi, ularda tabiiy ko`payish nisbatan yuqoriligi, boshqa millat vakillarining esa kamligi hamda shahar atrofi xududlarining shaharga qo`shib berilishi o`z ta`sirini ko`rsatdi
Aholining bir joydan ikkinchi joyga ko`chib yurishiga avvalambor iqtisodiy-ijtimoiy omillar, jumladan ishsizlik, ya`ni ish qidirish, madaniy-maishiy sharoitdan qoniqmaslik, o`qish va boshqalar sabab bo`ladi. 2006 yilda respublikada jami 391.2 mingdan ortiq kishi o`z yashash joyini o`zgartirdi. Bu ko`rsatkich 1990 yilda 864 ming kishini tashkil etgan. 1991 yilda sobiq Ittifoqning parchalanib ketishi sababli O`zbekistonda yashovchi nomahalliy millatlarning ko`pchiligi tarixiy vatanlariga qaytdilar. 1991-2006 yillar mobaynida O`zbekiston aholisi soni tashqi migratsiya hisobiga 1,5 million kishiga kamaydi.Albatta, bu hol aholi soning o`sish sur`atlariga ham ta`sir ko`rsatdi. 90-nchi yillarning o`rtalaridan boshlab mamlakatda iqtisodiy-ijtimoiy vaziyatning barqarorlashuvi natijasida migratsiya hajmi ancha kamaydi.

Tashqi migratsiya avvalo shahar aholisi dinamikasiga ta‘sir etadi. Chunki mamlakatga kelganlarning ham, ketganlarning ham ko‘pchiligi shaharlar b-n bog‘langan. O‘tgan asrning 5070-y.larida O‘zbekiston shaharlari aholisi ning jadal o‘sishi ham ko‘p jihatdan shu omilga bog‘liq bo‘ldi. Keyingi yillarda urbanizatsiya darajasining sustlashuvi ham shuning ta‘sirida yuzaga keldi. Ma‘lumotlarga ko‘ra, shahar joylarda tashqi migratsiya qoldig‘i 19962003 y.larda taxm. 4050 ming kishi, qishloqlarda esa 2030 ming kishini tashkil etdi.

2005 y.da migratsiya qoldig‘i manfiy 107,0 ming kishini tashkil etdi.

Migratsiya qoldig‘i Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Navoiy, Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida hamda Toshkent sh.da nisbatan yuqori ko‘rsatkichga ega. Ayni vaqtda, Andijon, Namangan, Xorazm viloyatlarida migratsiya aylanmasi manfiy bo‘lsa-da, u aholi sonining umumiy o‘sish ko‘rsatkichlariga kuchli ta‘sir etmagan.



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa