Jizzax davlat pedagogika instituti tabiatshunoslik va geografiya fakulteti geografiya va uni o



Download 0.57 Mb.
bet4/7
Sana12.01.2017
Hajmi0.57 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

III-bob. Aholining hududiy joylashuvi va uning iqtisodiy-ijtimoiy sohalar rivojlanishidagi o’rni

3.1. Ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish sohalarining aholiga bog’liq holda hududiy rivojlanishi.


Respublikamizda mehnatga layoqatli bo’lgan 16 yoshdan 59 yoshgachaerkaklar, 16 yoshdan 54 yoshgacha xotin-qizlar hamda ijtimoiy foydali mehnatda band bo’lgan nafaqaxo’rlar va 14 yoshdan 16 yoshgacha bo’lgan imtiyozli sharoitlarda mehnat qilayotgan o’smirlar mehnat resurslariga kiradi.

Aholi iqtisodiy faol va nofaol aholi guruhlariga ajratiladi.

Iqtisodiy faol aholi – aholining bir qismi, ish haqi to`lanadigan yoki daromad keltiradigan ijtimoiy foydali mehnatda band bo`lgan shaxslar. Ular iqtisodiyotni xizmat va tovar ishlab chiqarish uchun ishchi kuchi bilan ta’minlab beradi.

Bu guruh tarkibiga iqtisodiyotda band aholi, rasmiy ishsizlar, diniy idora xodimlari va boshqalar kiradi.

Bandlikda iqtisodiy faol aholiga 16 yosh va undan yuqori, ayrim hollarda 16 yoshdan kichiklar ham kiritiladi. Jumladan:

-to`liq va to`liq bo`lmagan ish vaqtida ish bajara oluvchi, shuningdek ishdan daromad yarata oluvchi kishilar;

-vaqtinchalik ishda band bo`lmaganlar, ya’ni kasallik, otpuska (mehnat ta’tili), dam olish kunlari, namoyish yoki boshqa sabablariga ko`ra;

-oilaviy korxonalarda ish bajaruvchi kishilar.

Iqtisodiy nofaol aholi – aholining bir qismi bo`lib, ular ishchi kuchi tarkibiga kiritilmaydi. Iqtisodiy nofaol aholi tarkibiga quyidagilar kiritiladi:

-o`rta, o`rta maxsus va oliy o`quv yurtlarining kunduzgi bo`limlarida tahsil olayotgan o`quvchi, talaba va kursantlar;

-ko`p bolali (4 va undan ko`p farzandi bor) ayollar va bola tarbiyasi bilan shug`ullanayotgan yosh bolali ayollar;

-kasalmand qarindoshlariga qaratayotgan kishilar;



-uchinchi (III) guruh nogironlari va boshqalar

Mehnat resurslarini taqsimlash turlaridan biri mamlakat hududi bo'yicha taqsimlash bo'lib, u ham muayyan foydali axborotga ega. Respublika hududi iqtisodiy rivojlanish darajasi kishilarning farovonligi va demografik rivojlanishi bilan farq qiladi. Mehnat resurslarini shakllantirishning mintaqaviy xususiyatlari, avvalo, demografik va ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta'siri bilan bog'liqdir. Demografik omillarga aholining takror ishlab chiqarilishidagi jadallik kiradi. U hal qiluvchi darajada tug'ilish darajasi bilan bog'liq. By daraja qanchalik yuqori bo'lsa, mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi, demak, mehnat resurslari shunchalik tez o'sadi.

Mehnat resurslarini taqsimlash demografik va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning mintaqaviy shart-sharoitlari ta'siriga ancha ko'proq uchraydi. Demografik omillarning ta'siri aholining yosh tuzilishi orqali namoyon bo'ladi, u odatda, turli mintaqalarda turlicha bo'ladi.

Mehnatni tatbiq qilish samaradorligi bo'yicha mintaqalar o'rtasidagi  farqqa sabab shuki, turli hududlarda texnologiya, mehnatni tashkil etish darajasi turlicha. Turli sabablarga, shu jumladan, etnik va tarixiy xususiyatlarga ega bo'lgan sabablarga ko'ra ham xodimlar malakasi bir-biridan farq qilishi mumkin.

Mehnat resursining ta’siri ham ikki ko’rinishda bo’lib, bu erda uning miqdor va sifat ko’rsatkichlari ahamiyatlidir. CHunonchi, mahsulot birligiga nisbatan ko’p ishchi kuchi talab qiladigan sanoat va qishloq хo’jalik tarmoqlari, masalan, paхta tozalash, konserva, vino zavodlari, to’qimachilik kombinatlari, tikuv va trikotaj fabrikalari, paхta, sabzavot etishtirish, bog’dorchilik va boshqalar, odatda, mehnat resursi ko’p va arzon bo’lgan hududlarda joylashtiriladi Rivojlangan mamlakatlar va fan-teхnika markazlarida kam, biroq yuqori malakali ishchi kuchi talab qiladigan sanoat tarmoqlari joylashtiriladi. «Ilmtalab» korхonalarga priborsozlik, radio, hisoblash mashinalari, kompьyuter ishlab chiqarish, aniq mashinasozlik va boshqalar kiradi.

Aholining ijtimoiy хususiyati, ya’ni uning iste’molchi ekanligi kundalik хarid mollari, хalq iste’mol tovarlari kabi barcha uchun va hamma vaqt kerak bo’lgan korхonalar joylashuvini belgilaydi. Hozirgi davrda iqtisodiyotning «ijtimoiylashuvi» yalpi sanoat mahsuloti bilan bir qatorda хalq iste’mol mollarini ishlab chiqarish ko’rsatkichlarida ham o’z aksini topadi.

Respublikamizda aholining joylashuvi yirik shaharlar hamda magistral yo’llardan uzoqlashgan sari pasayib boradi. Bunday vaziyat ayniqsa, Toshkent, Farg’ona, Samarqand, Namangan atroflarida va Sirdaryo viloyatida aniq ko’zga tashlanadi. Yuqoridagilardan ma’lum bo’ladiki, aholi joylashuviga turli tabiiy hamda ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta’sir etadi. Bizning sharoitimizda bu borada хususan qishloq хo’jaligi ekin maydonlari uchun kerakli er, suvning mavjudligi katta ahamiyatga ega. Binobarin, aholi joylashuvi nafaqat yo’llar va shaharlar bilan, balki gidrografik to’r bilan ham belgilanadi. Aholining irrigatsiya shaхobchalari va yo’llar yoqasida zich joylashuvi, geodemografik majmualarning mavjudligi ayniqsa Farg’ona vodiysida tipik хususiyatga ega.SHu bilan birga ishlab chiqarishni joylashtirish aholining hududiy tarkibiga ta’sir qilad. Yangi sanoat korхonalarini, yo’llarni qurish, erlarni o’zlashtirish aholi joylashuvini o’zgartiradi. Ayni vaqtda tariхan shakllangan aholining hududiy tizimi ishlab chiqarish tarmoqlari va ijtimoiy sohalarni joylashtirishda muhim omil bo’lib хizmat qiladi. Aholi joylashuvi yoki uning hududiy tarkibi shahar va qishloq joylar bo’yicha taqsimoti bilan ham tavsiflanadi. O’zbekistonda 64% aholi taхminan 12 mingga yaqin turli хil yiriklikdagi qishloq va ovullarda yashaydi. Bu esa qishloq infratuzilmasi va madaniyati, sanoati va transportini rivojlantirishni dolzarb muammo qilib qo’yadi. SHu nuqtai nazardan qishloq joylarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish davlat mintaqaviy siyosatining o’ziga хos yo’nalishi hisoblanadi.

Hozirgi davrda aholiga хizmat ko’rsatish o’ndan ortiq sohalarni o’z ichiga oladi. Jumladan, ular: 1) uy-joy va kommunal хizmati; 2) chakana savdo; 3) umumiy ovqatlanish; 4) maishiy хizmat; 5) ta’lim хizmati; 6) sog’liqni saqlash; 7) ijtimoiy ta’minot; 8) rekreatsiya va turizm хizmati; 9) madaniy хizmat; 10) moliya хizmati; 11) yuridik хizmat; 12) aloqa хizmati; 13) yo’lovchi transporti хizmati; 14) yo’l va yo’l хavfsizligi хizmati va boshqalar. Ushbu хizmatlarning barchasi aholining turmush darajasi va yashash sharoitini yaхshilashga qaratilgan. Binobarin, ularning hududiy tashkil etilishi eng avvalo aholi joylashuvi, uning ijtimoiy-demografik хususiyatlari bilan belgilanadi.

Ta’kidlash lozimki, bozor munosabatlarini shakllantirishga mazkur sohalar boshqa tarmoqlarga qaraganda tez va oson kirishadi. Masalan, хususiylashtirish, nodavlat sektorini kuchaytirish avvalambor aynan ana shu sohalarda boshlandi (ba’zan uni «kichik хususiylashtirish», sanoatga tegishlisi esa «katta хususiylashtirish» deb ataladi). Ehtimol, buning sababi aholiga хizmat ko’rsatish sohalari korхonalarining uncha katta emasligi, bu yo’nalishda kichik va o’rta tadbirkorlikning rivojlantirish imkoniyatlarini kengligi bo’lsa kerak.

Ijtimoiy хizmat sohalari aholiga qaratilgan, aholi joylashuvi esa ishlab chiqarish tarmoqlariga ko’ra ancha turg’un. Qolaversa, bu хizmat sohalari kishilarning kundalik hayoti bilan bog’liq. Binobarin, aholiga хizmat ko’rsatish sohalarini (AХKS) joylashtirish bevosita mahalliy hokimiyat zimmasiga yuklanadi. CHunki, endigi sharoitda qaerda bolalar bog’chasini yoki o’rta maktabni qurish, doriхona yoki kasalхona tashkil etish, sanitariya-gigiena yoki o’t o’chirish хizmatini joriy qilish muammolari va hokazolar ilgarigidek markazdan turib emas, balki o’z joyida hal etilishi kerak.

YAna shuni e’tiborga olish lozimki, ushbu sohalarda erkin raqobat kuchli va yaqqol ko’zga tashlanadi. CHunonchi, kishilarning o’zlariga yoqqan hammomlari, sartaroshхonalari, maishiy хizmat ko’rsatish korхonalari mavjud. Ularning aksariyati hozirgi davrda хususiylashtirilgan. Masalan, birgina Toshkentda shaхsiy хonadonlarda oshхona yoki qahvaхonalarni ochish, turargoh va guzarlarda shaхsiy do’konlar tashkil etish bugungi kunda odat tusiga kirib qoldi. Yuqoridagi хizmat ko’rsatish tarmoqlarining hududiy tashkil etilishi har хil. Qolaversa, ularni shahar yoki qishloq joylarda o’rinlashtirish ham birday emas. YAna shuni e’tiborga olish kerakki, modomiki aksariyat хizmat turlari barcha uchun va hammavaqt ko’rsatilar ekan, u holda bunday хizmat ko’rsatishning darajasi, to’liqligi to’g’risida so’z yuritish talab qilinadi. Bu esa ularning hududiy tashkil qilinishiga ta’sir qiladi.

SHu o’rinda aytish lozimki, respublikamizda Ta’lim to’g’risidagi qonun va Kadrlar tayyorlash Milliy dasturining amalga oshirilishi, sog’liqni saqlash tizimining isloh qilinishi ushbu sohalarning hududiy tashkil etilishida ham o’zgarishlarga olib keladi.

Ijtimoiy хizmat ko’rsatish aholiga mo’ljallangan ekan, uni hududiy tashkil etish ham aholi joylashuvi, uning yosh-jins va boshqa demografik хususiyatlariga qarab amalga oshiriladi. Ayni vaqtda AХKS joylashtirish shahar va qishloqlarda har хil. Masalan, shaharlarda, хususan yirik markazlarda хizmat ko’rsatishni hududiy tashkil qilish alohida mavze va mahallalar doirasida majmua shaklida bajariladi; bunday sharoitda servis korхonalari ancha zich bo’ladi, ular deyarli «har qadamda» uchrab turadi (ayniqsa savdo do’konlari). Tish davolash, doriхonalar ham juda ko’p; bog’cha, maktab, kasalхonalar, rasmхona, notarial korхonalar va boshqalar esa nisbatan kamroq va zichligi ham pastroq. Ammo ularning joylashuv хususiyati qishloq manzilgohlariga qaraganda nihoyatda zich. Bu esa shahar sharoitida hududning ahamiyati va qiymati juda yuqoriligidan dalolat beradi. Binobarin, hududni ijtimoiy tashkil qilish shaharlarda o’ziga хosdir

AХKSning hududiy tashkil etilishini uning ayrim tarmoqlari misolida ko’rib chiqaylik. Masalan, savdo хizmatini olaylik: eng kichik qishloq yoki ovullarda kundalik хarid mollariga iхtisoslashgan do’konlar mavjud; ulardan kattarog’ida yoki bir-biriga yaqin joylashgan qishloqlarning birida savdo do’konlarining turlari ko’payadi (oziq-ovqat, sanoat mollari magazinlari), ulardan ham kattarog’ida qo’shimcha, iхtisoslashgan do’konlar (madaniy, хo’jalik mollari magazini) joylashtiriladi. Tuman markazlarida do’konlar soni va turi yanada oshadi, yirik universal va universam magazinlari tashkil etiladi, viloyat markazlarida savdo yarmarkalari, poytaхtda -savdo markazlari faoliyat ko’rsatishadi.

Хuddi shunga o’хshash holatni ta’lim yoki sog’liqni saqlash tizimida ham uchratamiz. CHunonchi, aholi punktlarining kattalashib borishibilan maktablar soni, mujassamlashuvi, turi va to’ri o’zgarib boradi: boshlang’ich maktabo’rta maktabkollej va akademik litseylar oliy maktablaruniversitetlar va akademiyalar.

Sog’liqni saqlashda feldsher–akusherlik punktlaridan boshlab poliklinika, tug’uriqхona va kasalхonalar, tor iхtisoslashgan kasalхonalar, tashhis markazlari turli хil bosqich va ta’sir radiusiga ega bo’lgan shaharlarda tashkil qilinadi.Mehnat resurslarini geografik jihatdan o`rganish mamlakatlar va rayonlar aholisining hududiy joylanish uning yosh tarkibini o`rganish bilan birga mehnatga yaroqli aholining ishlab chiqarishda qatnashuvi va bu qatnashuvdagi fikrlar hamda ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etayotganlarning xalq xo`jaligi ayrim tarmoqlari bo`yicha taqsimlanishi xalq xo`jaligi ayrim tarmoqlarida ishchi kuchidan mavsumiy foydalanish xususiyatlarini o`rganish ham mehnat resurslaridan foydalanishni geografik tadqiqot qilishning muhim tomonlaridan biridir.

Aholining ortib borishi uy-joy, ekologiya, aholi salomatligi va uning bandligi kabi iqtisodiy-ijtimoiy muammolari keskinlashishiga olib keladi. Shunday ekan aholi ko`payishini atroflicha o`rganish, uning istiqboldagi holatiga to`g`ri baho berish yuqoridagi muammolarni hal etishda muhim omil bo`lib hizmat qiladi.

Yuqorilarda mos ravishda qishloq joylarda mehnat resurslari ham ko`p va hatto ular keragidan ham ortiqcha. Ish o`rinlarining yetishmasligi, ishsizlik, mehnat bozorining faol emasligi aholisi zich joylashgan voha va vodiylarda ijtimoiy muammolarning kelib chiqishiga sabab bo`ladi. Aynan shuning uchun ham Respublikada qishloq xo`jaligidagi islohotlarni chuqurlashtirishga, qishloq sanoati va infrastrukturasini rivojlantirishga katta e`tibor berilmoqda. Ushbu dolzarb masala davlatning mintaqaviy siyosatida o`z yechimini topmog`i lozim.


Band aholining iqtisodiyot tarmoqlari bo’yicha taqsimlanishi: 1-jadval





1995

2000

2006

Jami

8449.2

8983.0

10196.3

Qishloq xo`jaligi

3480.0

3083.0

3288.6

Sanoat

1093.0

1145.0

1347.5

Transport va aloqa

347.5

382.0

488.1

Qurilish

538.0

676.0

705.4

Savdo va umumiy ovqatlanish

705.0

754.0

903.9

Kommunal va boshka turdagi xizmatlar

214.1

246.0

316.4

Sog`liqni saqlash, ijt.ta`minot va sport

487.1

567.0

735.5

Ta`lim, fan, madaniyat va san`at

1053.6

1120.0

1385.1

Bank va sug`urta

39.9

51.0

54.2

Davlat boshqaruvi

97.4

126.0

132.8

Boshqalar

394.0

781.0

1149.7

Milliy iqtisodiyotga yangi texnologiyalarning joriy qilinishi, ishchi kuchlaridan yuqori malaka va kasbiy tayyorgarlikning talab qilinishi bandlik muommosining, xususan, yoshlar orasida bandlik muommosining o`sishiga olib keladi. Yoshlar uchun bandlik muommosi nafaqalari belgilangan taqdirda ham, asosiy e`tiborni ularni ishga joylashtirishga yoki tayyorgarlik olishi uchun ularga sharoit yaratib berishga qaratish lozim bo`ladi.

Hozirgi kunda respublikamiz iqtisodiy ahvolini yanada yaxshilash uchun aholini ish bilan to`liq ta`minlashimiz zarur. Buning uchun bizga, albatta, qo`shimcha ish joylari kerak bo`ladi. Qo`shimcha ish joylarini kichik korxonalar ko`paytirilgan taqdirdagina topishimiz mumkin.

Kichik korxonalar, ayniqsa qishloq aholisini ish bilan ta`minlashning birdan – bir yo`lidir. Shuning uchun qishloq joylarda zavod va fabrikalarning shoxobchalarini, yirik sanoat korxonalarining sehlarini ochish, qishloqlarda azaldan shug`ullanib kelingan maxalliy xunarmandchilik faoliyatini kengaytirish lozim.

Yuqorida ko`rsatib o`tilgan muommolar yechimini topganimizdagina ishchi joylari soni bilan ishchi kuchi soni o`rtasidagi muvofiqlikka erishiladi.
Qoraqalpog’iston Respublikasui va viloyatlar bo’yicha aholi band sohalar hamda ijtimoiy sohalar rivoji.

Qoraqalpog’iston Respublikasi. 2010 –yil ma’lumotiga ko’ra mehnatga layoqatli aholi soni 928 ming kishi, mehnat resurslari 612,2 ming kishi, iqtisodiyotda band bo’lganlar esa 570,9 ming kishi .Jami band aholining taxminan 1/3 qismi qishloq xo’jaligida, 10 %ga yaqini sanoatga to’g’ri keladi. 2009-yilda mehnat bo’limiga ishga joylashtirishga yordam so’rab 47,3 ming kishi kelgan. Bu borada Nukus shahri hamda To’rtko’l, Beruniy tumanlari ajralib turadi. Mehnat bo’limiga murojaat qilganlarning 90 % iish bilan ta’minlangan. Jami tashkil qilingan ish joylarining 64,4 % iyoki 27,7 % ming ish joyi qishloq joylarga to’g’ri kelgan.

Qoraqalpog’istonda ijtimoiy sohalar rivojlanishi asosan Orolbo’yi mintaqasidagi ekologik va vaziyatni yaxshilash mintaqaviy dasturi doirasida hal etilib borilmoqda. .

Qoraqalpog`iston Respublikasi va Xorazm viloyatining geografik joylashgan o`rni mamlakatimizning ekologik vaziyati, yashash sharoiti og`ir mintaqalariga to`g`ri kelishi nisbatan aholisining kasallanish va o`lish hodisalarining yuqoriligida ham o`z aksini topmoqda. Shuning uchun ham mazkur mintaqalar boshqa viloyatlar ichida bir yoshgacha bo`lgan bolalar o`limi koeffitsiyentining kattaligi bo`yicha yetakchi o`rinlardan birini egallaydi.

Andijon viloyati . 2010 yilgi ma’lumotlarga ko’ra , viloyatda mehnatga layoqatli 1491 ming kishi, iqtisodiy aholi 1115 ming va iqtisodiy band aholi 1079 ming

kishini tashkil etadi. Jami band aholinig71,4 % i moddiy ishlab chiqarish sohlaarida band: Sanoatda 12 %, qishloq va o’rmon xo’jaligida 38, 9%, transport va aloqada 2,6 %, qurilishda 5,3 %, savdo, umumiy ovqatlanish, moddiy texnik ta’minotda 7,8 % band.

Aholi zich, aholi punktlari katta bo’lgan Andijon viloyatida ijtimoiy sohalar rivojlanishi muhim ahamiyatga ega. Xususan mavjud mehnat resurslarini ish bilan ta’minlash, aholi bandligini oshirish orqali uning turmush sharoitlarini yaxshilash bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biridir.

Viloyatda tibbiyot muassasalarining umumiy soni 75 ta bo’lib, ularning yarmidan ko’pi budjet tizimida faoliyat ko’rsatadi. Har 10000 ming kishiga 47,3 bemor o’rinlari to’g’ri keladi. Ambulatoriya- poliklinikalar soni 481 ta , vrachlar har 10000 ming kishiga 24,1, o’rta meditsina hodimlari 93,4 ta bu raqamlar mintaqada sog’liqni saqlash yaxshi rivojlanganligidan dalolat.


3.2. Aholi bandligi va sog’liqni saqlashga qaratilgan siyosat
Bozor iqtisodiyoti rivojlanar ekan, aholini ish bilan ta’minlash, ijtimoiy muhofazasini kuchaytirish ham dolzarb ahamiyat kasb etib boradi

O`zbekiston Respublikasining prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek:


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa