Iqtisodiyot asoslari fani predmeti vazifasi va ahamiyati



Download 1.16 Mb.
bet17/23
Sana12.01.2017
Hajmi1.16 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   23

Nazorat savollari


1. Foydani eng katta olishga qiziqish qanday subyektga xosdir?

Firmaga; yer egasiga; iste’molchiga.

2. Bozor iqtisodiyotida davlatning roli qanday izohlanadi:

- ishtirok etmaslik;

- cheklangan;

- katta.


3. Ular yuzasidan o‘zaro harakatga kirishadigan obyektlarni aniqlang:

uy xo‘jaliklari va korxonalar;

korxonlar va davlat;

davlat va banklar;

uy xo‘jaliklari va davlat.

4. Davlatning iqtisodiyotdagi vazifalari qanaqa?

5. Iqtisodiyotda davlat sektorining o‘sishi sabablarini tushuntiring. Bozor xo‘jaligi sharoitlarida davlat faoliyatining sohalarini aytib bering.

6. Bozor xo‘jaligi modellarining mohiyatini ochib bering.

7. Jamiyatning iqtisodiy hayotini zamonaviy tuzilishi asosida qanday iqtisodiy erkinliklar yotadi?

8. Bozorning nomukammalligi nima degani?

9. Siz davlatning qaysi eng muhim iqtisodiy vazifalarini aytib berishingiz mumkin?

10. Davlatning daromadlari va xarajatlarini aytib bering.




Umumiy xalQ xO‘jaligi Hisob-kitobIning

tomOyillari
Asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar
Ishlab chiqarishning milliy hajmi

Ushbu ko‘rsatkich jamiyatda ma’lum bir vaqt davomida ishlab chiqarilgan mahsulot va ko‘rsatilgan xizmatlar hajmini aniqlash uchun Mo‘ljallangan, yaratilgan milliy mahsulot YaMM (yalpi milliy mahsulot) ko‘rsatkichida raqamlarida ifodalanadi. Uni mamlakatda bir yil ichida ishlab chiqarilgan hamma pirovard tovarlar va ko‘rsatilgan xizmatlarning bozor qiymatlarining yig‘indisi sifatida belgilaydilar.
Narxlarning umumiy darajasi

Ushbu ko‘rsatkich tovarlarning keng guruhining baholar indeksi yordamida o‘lchanadigan narxlarining o‘rtacha darajasini belgilaydi.

Narxlar (baholar) indeksi narxlarning o‘rtacha darajasining ma’lum bir davr ichida nisbatan o‘zgarishini ifodalaydi.



Narxlar indeksi quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:

Joriy yilning joriy yil narxlari

Narxlar indeksi bazis yil narxlari

=

х 100%

Foiz stavkalarining darajasi tadbirkorlar tomonidan pul mablag‘laridan foydalanish xarajatlari va pullarning iste’molchilar sektori tomonidan ishlatilmaganligi uchun mukofotni ifodalaydi.

Stavkalarning foizlari bozor mexanizmi ta’siri ostida bo‘ladi: agar pul taklifi kamaysa, foiz stavkalari oshadi. Va aksincha, nominal va real foiz stavkalarini farqlaydilar.

Real stavka = nominal stavka – inflyatsiya darajasi



Bandlik

Ushbu ko‘rsatkich ishga ega bo‘lgan katta yoshdagi mehnatga qobiliyatli aholi soni bilan mazkur iqtisodiy tizimdagi ishsizlar sonining nisbatini aks ettiradi.

Ishsizlikni hisoblab chiqarish va bandlikni baholash uchun asosiy ko‘rsatkich ishsizlik me’yoridir.

ishsizlar soni

ish kuchi miqdori

=

. 100%

Ishsizlik me’yori

Milliy hisoblar tizimi

Milliy schet (hisob)lar tizimi (MHT) mamlakatning asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlarini baholashning xalqaro standartidir. Uning tarkibiy qismlari quyidagi makroiqtisodiy ko‘rsatkichlardir:



1. Yalpi milliy mahsulot.

YaMMni mamlakatda yaratilgan mahsulotlarga ketgan xarajatlar va mahsulot ishlab chiqarish natijasida olingan daromadlar bo‘yicha hisoblab chiqarishning usullari ishlab chiqilgan:



Xarajatlar bo‘yicha hisob-kitoblar

GNP=C+I+G+X

GNP – Yalpi milliy mahsulot;

I – investitsiyalar;

C – iste’mol;

G – hukumat xarajatlari;

X – sof eksport;

C – harfi bilan belgilangan iste’mol xarajatlari uy xo‘jaliklarini tovar va xizmatlarining har xil turlariga ketkazgan xarajatlarini ham o‘z ichiga oladi.

I – investitsiyalarga ketgan xarajatlar – bu investitsion tovarlar hisoblanuvchi uskunalar, ishlab chiqarish binolari, moddiy-texnik zaxiralar, uy-joy qurilishiga ishlatiladigan xarajatlar va amortizatsiya xarajatidir;

G – davlat xarajatlari bo‘lib, davlatning bevosita tovarlar ishlab chiqarishga va xizmatlar ko‘rsatishga yo‘naltiriluvchi xarajatlarni birlashtiradi;

X – sof eksport – bu eksport va import hajmlari o‘rtasidagi farq.



Daromadalar bo‘yicha hisob-kitob

Y=W+R+I+P

Y – Yalpi milliy mahsulot;

R – renta;

I – foiz;

P – foyda;

W – ish haqi;

W – ish haqi – ishchi va xizmatchilarning mehnatiga ijtimoiy ta’minot bo‘yicha qo‘shimcha to‘lovlarni qo‘shib hisoblangan haq;

R – renta bu yerda uy xo‘jaliklarining yerni, binolar, uy-joy va boshqa narsalarni ijaraga berish natijasida olinadigan daromadlardir;

I – foiz bu holatda uy xo‘jaliklari jamg‘argan pul kapitalidan olinadigan daromadlar shaklida namoyon bo‘ladi;

P – korxonalar oladigan foyda.



2. Yalpi ichki mahsulot.

Yalpi ichki mahsulot (YaIM) mamlakat ichida va faqat ushbu mamlakatning ishlab chiqarish omillaridan foydalanib, ishlab chiqarilgan tovarlar va ko‘rsatilgan xizmatlarni o‘z ichiga oladi.



GIP=GNP-X

GIP – yalpi ichki mahsulot;

GNP – yalpi milliy mahsulot;

X – sof eksport.



3. Sof milliy mahsulot.

Sof milliy mahsulot (SMM) yalpi milliy mahsulotning undan mahsulot ishlab chiqarish vositalarini almashtirish uchun zarur bo‘lgan mahsulot qismi (amortizatsiya ajratmalari) olib tashlangandan so‘ng qolgan qismidir.




NNP=GNP-A


NNP – sof milliy mahsulot;

GNP – yalpi milliy mahsulot;

A – amortizatsiya.



4. Shaxsiy daromad

Shaxsiy daromad alohida shaxslarning ishlab topgan yoki olgan daromadning hammasidan iboratdir. U iste’molga, jamg‘armaga soliqlarni to‘lashga yo‘naltiriladi, ishlatiladi.



5. Tasarrufdagi daromad – bu soliqlarni to‘lashdan tushgan daromad + byudjetdan to‘lovlar tasarrufdagi daromad bevosita iste’molga va jamg‘armaga taqsimlanadi.
Nazorat savollari
1. Bozor xo‘jaligining asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarini aytib bering.

2. Milliy hisoblar tizimini ta’riflang.


IQtisodiy SIYOSATDA Davlatning vazifalari
Davlatning iqtisodiy vazifalari

Har bir mamlakatga uning fuqarolari faol xo‘jalik faoliyatini olib borishni xohlashlari va olib borishlari, mumkin bo‘lishi uchun qanday sharoitlar zarur?

Insoniyat odamlarga kafolatlangan erkinliklar zarurligini tushunish jarayonida juda murakkab yo‘ldan o‘tib keldi. Bu erkinliklar quyidagilardir:

 o‘z mehnati natijalari va mulkni erkin tasarruf etish;

 tadbirkorlik erkinligi;

 bitishuvlar tuzish erkinligi.



O‘z mehnat natijalarini erkin tasarruf etish – bu odam o‘z mehnati bilan yaratgan yoki ishlab topgan puliga sotib olgan ne’matlarga egalik qilish, foydalanish, tasarruf etish huquqiga ega ekanligini bildiradi. Boshqacha qilib aytganda, bu shaxsiy va xususiy mulk shakllanadigan asosdir.

Tadbirkorlik erkinligi – bu iqtisodiyot sohasida nimani va qanday qilish kerakligini erkin tanlash huquqidir. Bu erkinlik tadbirkorga hech kim qaysi ne’matlarni va qanday usulda ishlab chiqarish buyurishga haqli emasligini – buni uning o‘z hal qilishga haqli ekanligini bildiradi. Faqat shunday sharoitdagina odam o‘z mehnati natijalari uchun ma’suliyatni o‘z zimmasiga olishi mumkin.

Bitishuvlar tuzish erkinligi – bu odamning o‘zi yaratgan ne’matlarni kimga va qanday shartlarda sotishni o‘zi mustaqil tanlash huquqidir. Aynan mana shu huquq savdoni rivojlantirishning bosh shartidir, chunki faqat shundagina odam o‘z xo‘jalik faoliyatida to‘liq erkin bo‘ladi va uni amalga oshirishdagi tavakkalni o‘z zimmasiga to‘laligacha oladi.

Iqtisodiy erkinliklarni himoya qilish mexanizmi

Iqtisodiy erkinliklar quyidagi yo‘llar va usullar bilan muhofaza qilinadi:

- mulk huquqining huquqiy jihatdan mustahkamlanishi;

- fuqaroviy qonunchilik;

- sudlar;

- hakamlik sudlari;

- iqtisodiy erkinliklar va ho‘jalik qoidalariga rioya qilishining nazorat etuvchi davlat idoralari (prokuratura, nazorat xizmatlari va boshqalar.

Mulk huquqining qonuniy mustahkamlanishi – jamiyat va davlat odamlarning (jismoniy shaxslarning) va firmalar (huquqiy shaxslar)ning o‘zlari yaratgan, sotib olgan, sovg‘a sifatida yoki meros tariqasida qo‘lga kiritgan istalgan turdagi mulkiga bo‘lgan huquqlarni tan oladilar demakdir. Davlat huquqiy xizmat ko‘rsatuvchi idoralar yordamida shaxsning bunday huquqlarini himoya qiladi.

Fuqaroviy qonunchilik. Insonning xo‘jalik hayotida o‘zini tutish qoidalari bugungi kunda, odatda, fuqarolik qonunchiligining eng muhim qismini tashkil qiluvchi juda ko‘p fuqaroviy me’yorlar va qonunlar bilan tartibga solinadi. Bunday me’yor va qonunlar masalan, O‘zbekiston Respublikasining Fuqaroviy Kodeksida jamlangan.

Sudlar. Fuqaroviy sud ishlarini yuritishda qamoq yoki surgunga yuborish shaklidagi jazolar yo‘q. Bu yerda, odatda, jazo sifatida noqonuniy olingan mulk yoki foydani olib qo‘yish, shuningdek, turli xildagi jarimalar qo‘llaniladi.

Hakamlik sudlari. Ular xo‘jalik faoliyati ishtirokchilari o‘rtasida vujudga keluvchi nizolarni hal qilish uchun tuzilgan.

Iqtisodiy erkinliklar va xo‘jalik hayoti qoidalariga rioya qilinishini nazorat qiluvi davlat idoralari. Ular qatoriga, eng avvalo, qonunlarning to‘g‘ri ijro qilinishi ustidan nazorat qiluvchi prokuratura kiradi.

Davlatning iqtisodiy hayotga aralashuvi sabablari

Iqtisodiy nazariyaning uzoq rivojlanishi natijalarini ikkita oddiy xulosaga jamlash mumkin:

 bozor asosiy, muhim iqtisodiy muammolarni hal qilishga qodir;

 bozor jamiyat uchun muhim bo‘lgan bir qator vazifalarni hal qilishga qodir emas.

Bozorning zaifligining sababi shundaki, real hayotda hech qachon jamiyatning bosh iqtisodiy muammolarini hal qilish imkonini beruvchi hamma shartlarga rioya qilishga muvaffaq bo‘linavermaydi.

Jamiyatning Iqtisodiy muammolari:

 narxlarni belgilashga sotuvchilardan yoki xaridorlardan hech qaysi bozorning boshqa ishtirokchilariga qaraganda ko‘proq darajada ta’sir qilish imkoniga ega bo‘lmasligi kerak;

 bir tomondan sotuvchilar o‘rtasida, boshqa tomondan esa xaridorlar orasida o‘zlari uchun imtiyozli shartlar asosida bitishuv tutishga erishish uchun til biriktirish bo‘lmasligi kerak;

 bozorning hamma ishtirokchilari bozordagi ahvol to‘g‘risida to‘liq axborot olish imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak;

 davlat yoki jamoat tashkilotlari siyosiy yoki diniy sabablarga ko‘ra, bozorning ishiga aralashmasliklari lozim.

Xo‘jalik hayotining ishtirokchilari har doim ham bu shartlarga rioya qilavermaydilar va ana shunda davlatning aralashuviga zarurat tug‘iladi. Davlat o‘z zimmasiga bir nechta vazifani bajarishni oladi:

Bozorning zaifligini yuzaga keltiradigan oqibatlarni bartaraf etish;

 daromadlar va boyliklar o‘rtasidagi tengsizlikni ularni qisman qayta taqsimlash hisobiga yumshatish.

Bozorning (takomillashmaganining) zaifligi quyidagilarda namoyon bo‘ladi:

- bozorni monopollashtirish imkoniyati;

- ijtimoiy ne’matlarni tijorat asosida yaratishning qiyinligi;

- tashqi samaraning yoki tashqi xarajatlarning yuzaga kelishi.


Iqtisodiy jarayonlarni tartibga solish siyosati va davlatning bozor tizimi ishiga aralashuv shakllari

Davlat


Bozorning nomukammalligi vujudga keltirgan oqibatlarni bartaraf etish

Daromad va boyliklarni qayta taqdimlash

Bozorni monopollashtirishga qarshi kurash

Ijtimoiy ne’matlarni yaratish

Ijtimoiy transfertlar

Daromadlar va mulkka soliq solish

Tashqi samara yoki xarajatlar bilan bog‘liq bo‘lgan nizolarni tartibga solish, hal qilish

Davlatning eng muhim vazifasi – bozorning zaifligi (takomillashmaganligi) kelib chiqqan oqibatlarni bartaraf etish.



Bozorning monopoliyalashtirishga qarshilik ko‘rsatish va raqobatni himoya qilish uchun davlat:

 ular asosida monopoliyalashtirishda qo‘lga tushgan fikrlarni aniqlash va jazolash mumkin bo‘lgan qonunlarni ishlab chiqadi va qabul qiladi;

 bozordagi voqyealarning rivojlanishini kuzatib boruvchi va ularni monopoliyalashtirish holatlarini aniqlovchi tashkilotlarni tuzadi. Bu ishlar bilan monopoliyaga qarshi davlat qo‘mitasi shug‘ullanadi;

 bozorlarni monopoliyalashtirishga qarshilik ko‘rsatuvchi yoki uni buzib yuboradigan yangi firmalarni tuzishga yordam beradi. Bu ish bilan kichik va o‘rta tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qo‘mita shug‘ullanadi.



Tijorat asosida yaratish mumkin bo‘lmagan ijtimoiy ne’matlarni yaratish uchun davlat:

 fuqarolar va firmalarning mulkiy huquqlarini himoya qiluvchi qonunlar tizimini shakllantiradi;

 qonunlarni hayotga tatbiq qilishni va ularni buzganlarni jazolanishini ta’minlovchi tashkilotlarni tuzadi;

 ijtimoiy ne’matlarni yaratish bo‘yicha ixtisoslashgan boshqa faoliyatni amalga oshiradi.



TashqI samara paydo bo‘lishi bilan bog‘liq muammolarni tartibga solish bo‘yicha vazifani bajara borib, davlat:

 tashqi salbiy samaralarni vujudga kelishi bilan bog‘liq nizolarni bir tarzda hal qilish imkonini beradigan qonunlar tizimini (masalan, atrof-muhitni muhofaza qilish haqidagi qonunlarni) shakllantirish;

 tashqi salbiy samaralarning yuzaga kelishi holatlarini kuzatib boruvchi va qonunlarda ko‘zda tutilgan choralarni tezkorlik bilan qo‘llaydigan tashkilotlarni tuzadi;

 tashqi salbiy samaralarni qisqartirish bo‘yicha faoliyatni rag‘batlantiradi.



Daromadlar va boyliklarning noteng tarqalganini yumshatish maqsadlarida davlat:

 daromadlardan progressiv soliq olish tizimi;

 fuqarolarning shaxsiy mulki bo‘lgan mol-mulkka yoki ular meros sifatida olgan mulkka soliq solish mexanizmni;

 eng kambag‘al fuqarolarga eng boy fuqarolarga soliq solishdan to‘plangan mablag‘lar hisobidan ijtimoiy transfert (nafaqalar) to‘plash tizimini yaratadi va amalga oshiradi.


IQtisodiy SIYOSATNING MAQSADLARI
Iqtisodiy siyosatning asosiy vazifalari

Iqtisodiy nazariyalar xo‘jalik amaliyoti qo‘ygan muammolarga javob izlab rivojlanishgan. Lekin ular iqtisodiy faoliyatini anglash va uning dinamikasini bashorat qilishning vositasigina bo‘lib qolmoqdalar.

Iqtisodiy nazariya – bu voqyelikni xo‘jalik hayotining qonuni, qoidasi yoki modeli sifatida taqdim etilgan ta’riflar, tushunchalar, mezonlari vositasida uning asosiy xarakteristikalarni aks ettirish (mavhum) umum tizimiy bayon qilishdir. Hamma iqtisodiy nazariyalar to‘rtta umumiy xususiyatga egadir, chunki ularning har biri:

 iqtisodiyotdagi hodisalar va jarayonlarni kuzatishlarga asoslangan;

 iqtisodiy tizimlarning abstrakt-nazariy modellashtirishni namoyon qiladilar;

 o‘z ichiga kuzatilayotgan hodisalarning oqibatlarini bashorat qilishni oladi;

 xo‘jalik amaliyoti uchun tavsiyalar taqdim etadi.

Nazariyani yaratish va uni tekshirish uchun Iqtisodiyot induksiya va deduksiya ilmiy usullaridan foydalanadi.



Induksiya – bu kuzatishlar to‘plamidan nazariya yaratish jarayonidir. U xususiy kuzatishlardan umumiylashtirishga o‘tishni ta’minlaydi.

Deduksiya – bo‘lajak voqyealarni nazariya yordamida bashorat qilish jarayoni. U umumiydan xususiyga o‘tishni ta’minlaydi.

Iqtisodiy siyosat. Iqtisodiy muammolarning yechimini topish va ularning mexanizmini harakatga keltirish bilan shug‘ullanadi. Siyosatchilar agar o‘zlari olib borayotgan siyosat muvaffaqiyatli bo‘lishini istasalar, iqtisodiy nazariyadan foydalanganlarida, shuningdek, hal qilinayotgan muammoning madaniy, ijtimoiy, huquqiy va siyosiy tomonlari bilan ham hisoblashishlari kerak. Iqtisodiy siyosat vazifalarining amalga oshirilishi iqtisodiy tizimning o‘zgarishi, uning takomillashuviga olib keladi. Bu esa o‘z navbatida iqtisodiy nazariyaning rivojlanishida, yangi ilmiy bilimning real ildiz otgani (hayotga tatbiq etilgani)da o‘z aksini topadi.
Iqtisodiy siyosatning asosiy vazifalari quyidagilardir:

To‘liq bandlik


Ishsizlikni tabiiy darajasida ushlab turish

Atrof-muhit muhofazasi


Iqtisodiy rivojlanishning ekologik imperativiga rioya qilish

Narxlar darajasini mo'tadillashtrish


Inflyatsiyaga qarshilik ko‘rsatish va moliyaviy mo‘'tadillikni ta'minlash

Tashqi iqtisodiy muvozanat


Jahon xo‘jaligiga integratsiyalanish

Iqtisodiyotning doimiy bir tekis o‘sishi


Butun aholining turmush darajasini ko‘tarish

Adolatli soliq solish


Aholining past daromadli guruhlari uchun soliq imtiyozlarini joriy qilish

Iqtisodiyotning kafolatlari


Obyektiv ravishda ish topolmaydigan shaxslar uchun normal turmush kechirishlariga shart-sharoitlar yaratish

Iqtisodiy

erkinlik
Iqtisodiyot subyektlariga xo‘jalik amaliyotida o‘zlarini tutish erkinligini taqdim etish

Maqsadlarni o‘lchash imkoniyatlari (indikatorlar)

Iqtisodiy siyosat – davlatning ne’matlarni ijtimoiy ishlab chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash va iste’mol qilish sohasidagi maqsadga yo‘naltirilgan tadbirlari tizimidir. U jamiyatning hamda hamma ijtimoiy guruhlarining manfaatlarini aks ettirishga da’vat etilgan va milliy mustahkam-lashga yo‘naltirilgan.

O‘zbekiston Respublikasida bozor munosabatlariga o‘tilishi munosabati bilan makroiqtisodiy tartibga solish uchun tavsiya va yo‘naltiruvchi holatga ega bo‘lgan indikativ rejalashtirish qo‘llaniladi.

Shu munosabat bilan O‘zbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasi tomonidan “iqtisodiy islohotlarni tarmoqlar, korxonalarga nisbatan qo‘llaniladigan indikatorlari (ko‘rsatkichlari)” ishlab chiqilgan. Bu indikatorlarga umumiy ta’rif berganda shuni ta’kidlash lozimki, ular respublikada o‘tkazilayotgan qayta tashkil etishning maqsadlari va vazifalarini ko‘zda tutadilar. Bu hujjat 6 bo‘limdan iborat. Bular:

 sarf-xarajatli mexanizmdan sarflangan qarshi mexanizmga o‘tish;

 korxonalarning iqtisodiy mustaqilligini kengaytirish;

 mehnat faoliyatini maqsadlash (motivatsiyalash)tirish (inson potensialini faollashtirish);

 ishlab chiqarish faoliyatini faollashtirish;

 boshqarishning iqtisodiy usullariga o‘tish;

 tashqi iqtisodiy faoliyatni faollashtirish.

Bu bo‘limlarning har biri qayta tashkil qilishning tegishli maqsadlari, vazifalari va ko‘rsatkichlariga ega.



1-bo‘limda 5 ta maqsad belgilangan. Asosiy maqsad raqobat muhitini yaratishdir. Qayta tashkil etishni ko‘rsatkichlari sifatida tarmoqning, korxonaning monopollashtirilish darajasi, xususiylashtirilgan, korxonalarning soni va ulushi, xodimlar soni, mahsulotning hajmi hamda ulushi aytib o‘tiladi. Qishloq xo‘jaligiga taalluqli ko‘rsatkichlar: fermerlar soni, ularga qarashli yerlarning umumiy maydoni, mahsulotning hajmi, qayta tashkil etilgan davlat xo‘jaliklari va chorvachilik majmualari soni keltiriladi.

Bu bo‘limning ikkinchi maqsadi – narxlarni erkinlashtirishdir. Ushbu maqsadning ko‘rsatkichlari sifatida esa bozor baholari va qayd qilingan narxlarda sotiladigan mahsulot tuzilmasi, mahsulotning chakana narxlarining ulgurji narxlaridan oshiqcha foizlari, mahsulotning ichki narxlarining jahon narxlariga nisbatan chiqariladi.



Uchinchi maqsad sifatida resurslarni qattiq taqsimlash ulushini qisqartirish belgilangan. Bu maqsadning ko‘rsatkichlariga: ishlab chiqarish vositalarining, tovar resurslarining birjalar, savdo uylari va bozorning boshqa tuzilmalari orqali sotilgan ulush, davlat idoralari orqali yetkazib berish ulushi kiradi.

To‘rtinchi maqsad – bu kapitalni qo‘lga kirita olishdir. U nodavlat sektoriga ajratiladigan kreditlar ulushi, foizlar darajasi, mulk shaklining turli xili bo‘yicha kreditlarning qaytarilish muddatlari, davlat subsidiyalarining hajmlari bilan xarakterlanadi.

Nihoyat ushbu bobning beshinchi maqsadi axborot-huquqiy xizmat bozorini rivojlantirishdir. Bunda polsalting (ishlab chiqaruvchilarga, xaridorlarga sotuvchilarga iqtisodiy tashkil qilish masalalari bo‘yicha maslahatlar berish) auditorlik (xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy hisobotlarini tahlil va mustaqil ekspertiza qilish), lizing (kapital qo‘yilmalarni asosiy fondlarga moliyalashtirish) va boshqa xizmat turlarini ko‘rsatuvchi tashkilotlarning soni haqidagi ma’lumotlar keltiriladi.



2-bo‘limda uchta maqsad belgilangan bo‘lib, ularning har biri, shuningdek, ma’lum ko‘rsatkichlarga ega.

1) daromadlarga qo‘yilgan cheklanishlarni olib tashlash. Bu maqsad korxonalarni ularning rentabillik darajasiga qarab taqsimlash hisobiga, zarar ko‘rib ishlayotgan korxonalar sonini, zararlar, subsidiyalar, dotatsiyalarning hajmlarini belgilash hisobiga hal qilinishi mumkin;

2) faoliyat mahsulotlarini erkin taqsimlash huquqlaridan foydalanish. Bu faoliyatning ko‘rsatkichlari davlat buyurtmasidan ortiqcha ishlab chiqarilgan mahsulotning ulushi va mahsulotning sotilish yo‘nalishlaridir;

3) mehnat natijalari uchun javobgarlikni kuchaytirish seksiyalari, jarimalar va hokazolar shaklida belgilanadi.



3-bo‘lim “Mehnat faoliyatining motivatsiyasi” deb ataladi. Motivatsiya so‘zi bu yerda asoslanganligi, qaysi maqsaddan kelib chiqilgani, qaysi maqsadga yo‘naltirilgani ma’nosida ishlatiladi. Ushbu bo‘limda faqat bitta maqsad ko‘zda tutiladi. Bu hammani tenglashtirish, barchaga bir xil taqsimlashdan voz kechish va mehnatga qarab taqsimlash tamoyilini kuchaytirishdir. Ko‘rsatkichlar sifatida:

1) kontraktlar va ishlarning natijalarini, samaradorligini hisobga olishning boshqa shakllari bo‘yicha mehnatga haq to‘lash ulushi;

2) mehnatga eng kam (minimal) va o‘rtacha haq to‘lash nisbati;

3) aqliy va jismoniy mehnat uchun to‘lanadigan haqlar nisbati belgilangan.



4-bo‘limda ishlab chiqarish faoliyatini faollashtirish ko‘rib chiqiladi. Unda ikki maqsad keltiriladi:

1) ular bo‘yicha mablag‘larni qaytishi debitorlik va kreditorlik qarzlari va mehnat unumdorligini o‘sishi belgilanadigan resurslardan samarali foydalanish;

2) Investitsion faollikni kuchaytirish. Bu maqsadda iste’molga va jamg‘arishga yo‘naltirilgan mablag‘larni nisbati, shuningdek, investitsiyalarni manbalar bo‘yicha o‘sish sur’ati va tuzilmalari ko‘rsatkichlar qilib belgilangan.

“Boshqarishning iqtisodiy usullariga o‘tish” deb nomlangan 5-bo‘limda bitta maqsad – davlat boshqaruv idoralarining o‘zgartirilishi belgilangan. Bu maqsadni amalga oshirish uchun davlat va xo‘jalik vazifalarining ajratilishi, qayta ishlab chiqarish vositalarining markazlashtirilishi, foydani konsentratsiyalashtirish ulushini belgilanishi ko‘zda tutiladi. Bundan tashqari, rahbarlar-menejerlarni kontrakt tizimi bilan qamrab olish darajasini, mehnatga haq to‘lashni differensiyalash darajasini belgilash ko‘zda tutiladi.

Va nihoyat 6-bo‘limtashqI iqtisodiy faoliyatning faollashtirilishi. Unda quyidagi uchta maqsadga erishishi ko‘zda tutiladi:

1) tashqi iqtisodiy faoliyatni olib borish huquqiga ega bo‘lgan shaxslar soniga va davlat hamda nodavlat tuzilmalaridagi tovar almashish hajmlarining nisbatiga bog‘liq bo‘lgan tashqi savdoni erkinlashtirish;

2) Xom-ashyoni eksport qilishdan tayyor mahsulotni eksport qilishga o‘tish. Eksportning tuzilmasi (tarkibi) tayyor mahsulotni eksport qilish sur’ati – bu maqsadning ko‘rsatkichlaridir.

3) Jahon iqtisodiyotiga integratsiyalanish. Buning uchun mahsulotni sotishning eksport qilishni, MDH mamlakatlarga chiqarishni, respublikada foydalanishni aniqlab beradigan tuzilma ma’lum bo‘lishi kerak.

Bundan tashqari, tashqi tovar aylanmasini o‘sish sur’atlari, tuzilgan savdo shartnomalarining soni, xorijiy Investitsiyalar hajmi, qo‘shma korxonlarning miqdori ham ma’lum bo‘lishi kerak.



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   23


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa