Iqtisodiyot asoslari fani predmeti vazifasi va ahamiyati


Talab va taklif. Sezilarli ayrim o‘zaro bog‘liqliklar



Download 0.54 Mb.
bet13/23
Sana12.01.2017
Hajmi0.54 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   23

Talab va taklif. Sezilarli ayrim o‘zaro bog‘liqliklar.


Raqobat talabi

Biri ikkinchisini osonlik bilan almashtira oladigan tovarlarga bo‘lgan talab raqobat talabi deyiladi. Masalan, supermarketlarning peshtaxtalariga qo‘yilgan kofe, choy, yog‘, margarin va yuvish vositalarining turli navlariga bo‘lgan talab ana shundaylardandir. Kir yuvish kukunining bir navi ikkinchisining eng yaqin almashinuvchisidir. Xuddi shunday gapni yuqorida eslatilgan boshqa tovarlar haqida ham aytish mumkin.



Qo‘shma talab

Bitta tovardan foydalanish ikkinchisini sotib olish zaruratini keltirib chiqarsa, bu qo‘shma talab deb ataladi. Fotoapparat, tasma, avtomobil, yoqilg‘i va hokazolar bunga misol bo‘la oladilar. Bu tovarlarni, shuningdek, o‘zaro bir-birini to‘ldiruvchi tovarlar deb ham ataydilar.

Ikkita tovar qo‘shma talabdan foydalanganida bittasining narxini oshishi ikkinchisiga bo‘lgan talabning pasayishiga olib keladi. Masalan, videomagnitafon narxining oshishi tasmaga bo‘lgan talabning tushishiga olib keladi. Bu tovarlarning bittasi narxining kamayishi ikkinchisiga bo‘lgan talabning o‘sishiga olib keladi.

Bir-birini o‘zaro to‘ldiruvchi takliflar


Tovarlar bir-biriga o‘zaro bog‘liq bo‘lganida ulardan birining ishlab chiqarilishi ikkinchisi uchun taklifni vujudga keltiradi. Masalan, qo‘y go‘shtini qo‘ysiz, mol go‘shtini qoramolsiz ishlab chiqarish mumkin emas.

Muammolar bir-birini o‘zaro to‘ldiruvchi tovarlardan biriga talab oshgan hollarda yuzaga keladi. Masalan, qo‘rg‘oshin va rux bitta rudada bo‘ladi. Qo‘rg‘oshinga bo‘lgan talabning oshishi uni ishlab chiqarishning o‘sishiga olib keladi. Biroq qo‘rg‘oshin ishlab chiqarish o‘sganligi tufayli xuddi shunday holat, garchi unga bo‘lgan Talab o‘zgarmagan bo‘lsa ham, rux bilan ham Ro‘y beradi.

Rux taklifining oshishi uning narxining pasayishiga olib keladi.

Bir-birini o‘zaro to‘ldiruvchi takliflarga boshqa qiziqarli misol bo‘lib transport xizmat qiladi. «U tomon»ga yo‘l, albatta, «ORqaga qaytish»ni taqozo qiladi. Lekin ko‘pchilik transport vositalari «ORqaga qaytish» yo‘lini bo‘sh bosib o‘tadilar. Benzinli tanker deyarli hamma holatlarda neftni tozalash zavodiga, ko‘mir tashuvchi yuk avtomashinalari shaharga bo‘sh qaytadilar. Transport vositalarining bo‘sh yurishi yuk tashish qiymatini o‘sishiga olib keladi. Shuning uchun «u yoqqa» borish uchun ketadigan transport xarajatlari ORqaga bo‘Sh qaytish qiymatini qoplash kerak.


Bozoriy bo‘lmagan narxlar


Favqulodda holatlarda oziq-ovqat mahsulotlari narxini pasaytirish. O‘tkir taqchillik davrlarida, Masalan, urush paytida, davlat ba’zi oziq-ovqat mahsulotlari kabi birinchi navbatda zurur bo‘lgan tovarlarga aholining aksariyat ko‘pchiligining moddiy imkoniyatlari darajasiga muvofiq bo‘lgan darajadagi narxlarni belgilaydi. Davlat bu chorani tanqislik tufayli tovarlarning bozor bahosi nihoyatda baland bo‘lib ko‘pchilik odamlar ularni bu baholarda sotib ololmaganliklari uchun qo‘llaydi.

Agar tegishli choralar ko‘rilmasa, «kim birinchi bo‘lib kelsa, o‘sha odam hamma narsani oladi» vaziyati vujudga kelishi mumkin. Navbatlar va kutuvchilarning ro‘yxatlari paydo bo‘ladi, ayrimlar esa umuman hech narsa ololmay qoladilar. Shuning uchun hukumat kartochka tizimining qandaydir shaklini kiritishga majbur bo‘ladi.

Yevropa hamjamiyatida va dunyoning ko‘plab boshqa mamlakatlarida davlat ma’lum bir qishloq xo‘jalik mahsulotlarining eng kam (minimal) baholarini ifodalaydi. Bu narxlar ko‘pchilik holatlarda erkin bozor baholaridan baland bo‘ladi. Bunday vaziyatda davlat tovarlarning ortiqchalik muammosiga duch keladi.

Shunday qilib:

 bozorlar – xaridorlar va sotuvchilarga bitishuvlar tuzishga imkon beruvchi tuzilmalardir. Bozorlar an’anaviy mahalliy bozorlardan boshlab to jahon bozorigacha bo‘lgan turli shakl va o‘lachamlarga ega bo‘lishlari mumkin;

 bozor narxlari taklif va talabdan kelib chiqib belgilanadi;

 talab haqida gapirganda, biz to‘lovga qobil talabni, ya’ni tovarni sotib olish istagini emas, uning imkoniyatni ham nazarda tutamiz. Taklif - sotishga taqdim etilayotgan tovarlar va xizmatlardan iborat;

 talabning qiyshiq chiziqlari narxlar turlicha bo‘lganida talabning hajmini ko‘rsatadi: ular o‘ngga yoki chapga yo‘nalgan. Taklifning qiyshiq chiziqlari sotishga turli narxlarda taqdim etilayotgan tovarlarning miqdorini ko‘rsatadilar: ular tepaga o‘ngga yoki chapga yo‘nalgan bo‘ladi. Talab va taklifning qiyshiq chiziqlari o‘zgaruvchi yagona omil narx ekanligidan kelib chiqib tuziladi;

 talabning hajmi taklifning hajmiga faqat muvozanat narxlari qaror topgandagina teng bo‘ladi;

talabning oshishi;

 talab taqdim qilinayotgan narx bo‘yicha oshiq ekanligini bildiradi; talabning qiyshiq chizig‘ini o‘ngga ko‘chiradi va narxning tushishi va talabning bundan buyon ham o‘sishiga olib keladi;

 taklifning kamayishi teskari natijalarga olib keladi;

 agar tovarning bozor narxi muvozanat bahosidan oshib ketsa, bozorda uning ortiqchaligi vujudga keladi. Agar u muvozanat narxidan past bo‘lsa, bozorda tanqislik kuzatiladi.

Talab va taklifning elastik (egiluvchan)ligi

Talabning egiluvchanligi – bu sotish miqdorining narxning o‘zgarishiga bog‘liqligidir.
Talabning baho egiluvchanligi

Talabning baho egiluvchanligi tovar narxining o‘zgarishiga xaridorlar talabi kattaligini javobini ifodalaydi.

Quyidagilarni farqlaydi:



Elastik Talab, narx pasayganda talab keskin o‘sadi, sotishlar soni va umumiy tushum ko‘payadi.

Bir martalik egiluvchanlik, narxning pasayishi sotishlar sonini oshishi bilan qoplanadi va umumiy tushum o‘zgarmay qoladi.

Noelastik talab, bunda narxning pasayishi sotuvlar hajmining sezilmaydigan darajada o‘zgartiradi. Umumiy tushum pasayadi.
Daromad bo‘yicha talabning egiluvchanligi

Daromad bo‘yicha talabning egiluvchanligi tovarga talab hajmining va iste’molchilar daromadining nisbiy o‘zgarishlari o‘rtasidagi nisbat bilan belgilanadi.

Ko‘pchilik tovarlar uchun daromad bo‘yicha egiluvchanlik isbotidir. Lekin ma’lum bir holatlarda, daromadning oshishi sotib olingan ne’matlar miqdorining kamayishi bilan qo‘shilib kuzatilganda, u salbiy ham bo‘lishi mumkin.


Taklifning egiluvchanligi


Taklifning egiluvchanligi – bu narxning nisbiy o‘zgarishi va qaysi tovarning taklif qilinayotgan miqdorining nisbiy o‘zgarishi o‘rtasidagi nisbatdir.

Iqtisodiyot nazariyasida ishlab chiqaruvchilarda mavjud bo‘lgan muvaqqat imkoniyatlarga bog‘liq bo‘lgan muvozanatning uch tipini farqlaydilar:



lahzalik muvozanat – taklif o‘zgarmaydi, firmada taklifni o‘zgartirish uchun vaqt yo‘q,

qisqa muddatli muvozanat – taklif o‘sadi, Lekin korxonalar soni o‘zgarmaydi,

uzoq davom etadigan muvozanat – korxonalar soni, foydalaniladigan resurslar hajmi o‘zgaradi.


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   23


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa