Iqtisodiyot asoslari fani predmeti vazifasi va ahamiyati



Download 1.16 Mb.
bet20/23
Sana12.01.2017
Hajmi1.16 Mb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23

Sanoatda tashqi iqtisodiy aloqalar – bu sanoat korxonalarning xorijiy firmalar va kompaniyalar bilan aloqalarning turli xildagi shakllaridir. Aloqalar natijasida ishlab chiqarishni rivojlantirish, uni modernizatsiya qilish, texnik, texnologik jihozlash, mahsulotni yangi yuqori sifatli va raqobatga bordoshli turlarini o‘zlashtirish, o‘zaro foydali sheriklar bilan aloqalarni yo‘lga qo‘yish imkoniyati paydo bo‘ladi, moliyaviy faoliyatni yuritishning hamda tashkil etishning ilg‘or tajribasi va usullarini o‘rganish mumkin bo‘ladi.

Xorijiy sheriklar bilan hamkorlik quyidagi yo‘nalishlarga bo‘linadi:

 savdo iqtisodiyot;

 ilmiy-texnik;

 madaniy.

Tashqi Iqtisodiy aloqalarni rag‘batlantirish uchun xorijiy investitsiyali korxonalarning o‘zlari ishlab chiqargan mahsulotlarini litsenziyasiz eksport qilish, o‘z ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun mahsulotlarni improt qilish huquqini ko‘zda tutuvchi imtiyozlar va rag‘batlar tizimi amal qiladi. O‘zi ishlab chiqargan mahsulotni eksport qilishdan tushgan valyuta tushumlari soliqlar to‘lab bo‘lingandan so‘ng to‘laligicha korxona mulkiga aylanadi va sotayotgan mahsulotlarining umumiy hajmida eksprotning ulushi 30 foizdan kam bo‘lmagan eksportyor-korxonalarga foyda uchun belgilangan soliq ikki martagacha kamaytiriladi.

Bojxona to‘lovlari undirilishida ham imtiyozlar ko‘zda tutiladi. Masalan, chet ellik xodimlarning ishlab chiqarish va shaxsiy ehtiyojlari uchun O‘zbekiston hududiga olib kirilayotgan mulk bojxona to‘lovi to‘lashdan ozod qilinadi. Ishlab chiqarish omillarini olib kirish – olib chiqishni sezilarli darajada soddalashtirish, O‘zbekiston hududidagi qo‘shma korxonalarning va xorijiy korxonalarning nizomiy jamg‘armasiga qo‘shish uchun mo‘ljallangan mulkni boj to‘lovlarsiz olib kirish ko‘zda tutilgan.

Tashqi iqtisodiyot aloqalarning iqtisodiy samaradorligini baholashga oid masala juda muhimdir.

TashqI iqtisodiy aloqalarning tovarlarni sotish va xarid qilish haqidagi ayrim takliflarni iqtisodiy jihatdan asoslash, tashqi savdoning eng samarali variantlarini tanlash, korxonalarni xorijiy mamlakatlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalari, qo‘shma korxonalar uzoq istiqbolga mo‘ljallangan va katta xalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan xalqaro tashkilotlarni tuzish yo‘li bilan aniqlashi mumkin.

Iqtisodiy samaradorlikni aniqlashdagi asosiy talab – milliy manfaatlarga rioya qilish, ya’ni xalqaro hamkorlik-ning qabul qilinayotgan varianti O‘zbekistonning iqtisodiyoti tashqi savdo aylanmasining mahsulotlarini sotishdan tushadigan tushumning o‘sishi uchun samarali bo‘lishi, shuningdek, bu mahsulotni ishlab chiqarish uchun ketadigan xarajatlarni kamayishi Iqtisodiy samaradorlikni o‘sishini ta’minlashi kerak.

Iqtisodiy samaradorlik bir guruh ko‘rsatkichlar bilan ifodalanadi. Ular shunday belgilanadi:

 mamlakat iqtisodiyoti darajasida. Bunday holatda eksportga chiqarilayotgan tovarlarni ishlab chiqarish, tashish va tashqi savdo uchun sarflangan xarajatlar mamlakatda o‘rnini bosuvchi tovarni ishlab chiqarishdan voz kechganligi munosabati bilan tejalgan xarajatlarni aks ettiruvchi import tovarlarining qiymatlari bahosi bilan solishtiriladi;

 eksport mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar darajasida. Bu darajada eksport tovarlarini ishlab chiqarishga ketgan xarajatlar tovarlarni tashqi savdo birlashmasiga yetkazib berishning eksportda foydalanganlik uchun to‘lanadigan ustama va qo‘shimcha to‘lovlarning boshqa turlarini ham hisobga oluvchi ichki narxi bilan solishtiriladi;

 tashqi savdo birlashmalari – mahsulot eksportlari darajasida mahsulot ishlab chiqaruvchilarga to‘lovlar mahsulotini jo‘natishning narxlari bo‘yicha, belgilangan ustamalarni, transport va ustama xarajatlarni hisobga olib, davlat chegarasidagi narxlar bo‘yicha valyuta tushumlari bilan solishtiriladi;

 tashqI savdo birlashmalari import qiluvchilar darajasida. Bunday hollarda import mahsulotlarining transport ustama xarajatlari hisobga olingan valyuta to‘lovlari tovarlarning xalq xo‘jaligiga topshirish narxidan transport ustama va boshqa xarajatlarni chiqarib tashlagandan so‘ng qolgan davlatning ichki pul birligida ifodalangan qiymati bilan solishtiriladi;

 iste’molchilar (buyurtmachilar) darajasida. Tovarning milliy valyutadagi qiymati o‘rnini bosuvchi tovarlarni iste’mol qilishdan voz kechish munosabati bilan qilingan iqtisod va import tovarlaridan foydalanish samarasini aks ettiruvchi import tovarlarining qiymat bahosi bilan solishtiriladi.

Iqtisodiy samaradan tashqari tashqi iqtisodiy aloqalar natijalari ilmiy-texnik, ijtimoiy siyosat natijalarga erishish nuqtai nazaridan ham baholanadi.

Tashqi iqtisodiy aloqalarning ilmiy-texnik natijalari fundamental bilimlar sohasidagi ilmiy-texnik yutuqlarni qo‘lga kiritish, respublika va chet ellik olimlar o‘rtasida ijodiy aloqalar o‘rnatilishdan iboratdir.

Ijtimoiy natijalarga hamkorlik asosida sog‘liqni saqlash, xalq ta’limi, sohasida ta’minlanadigan ijobiy siljishlar, mehnat sharoitlarining yaxshilanishi kiradi.

Xalqaro hamkorlikning samarasini aniqlashda iqtisodiy natijalar va xarajatlar solishtiriladi.



Iqtisodiy natijalar deyilganda import va shu turdagi mahsulotlarning o‘zida mamlakatning import mahsulotlariga o‘xshash mahsulotni mamlakat ichida ishlab chiqarishdan voz kechish munosabati bilan amalga oshirilmagan xarajatlarini, shuningdek, mamlakat iqtisodiyotida import mahsulotlaridan foydalanishning samarasini ifodalovchi qiymat bahosi tushuniladi.

Xarajatlar deyilganda mahsulotni ishlab chiqarishga ketadigan kapital mablag‘lar va xarajatlar hamda ishlab chiqarish jarayoniga yordam berish uchun qilinadigan, tarkibiga transport sarflari, o‘rnini bosish xarajatlari, tabiiy resurslarning cheklanganligini aks ettiruvchi mahsulotni oxirigacha iste’mol qilmaslikdan iqtisodiyotning yo‘qotishlari (zararlari)ni kiritgan xalq xo‘jaligi xarajatlari; tashqi savdo tashkilotlari va boshqalarning xarajatlari tushuniladi.

Shuningdek, iqtisodiy samarali bo‘lgan tashqi iqtisodiy bitishuvlarning u yoki bu tomonini xarakterlaydigan xususiy ko‘rsatkichlar ham qo‘llaniladi. Bunday ko‘rsatkichlarga importning valyuta samaradorligi ko‘rsatkichi kiradi.

Eng maqbul va iqtisodiy jihatdan foydali variant milliy iqtisodiyotning jahon xo‘jaligi iqtisodiyoti bilan integratsiyalashishi, uning foyda va imkoniyatlaridan foydalanishdir.
Nazorat savollari
1. Tashqi iqtisodiy aloqalar nimalardan tashkil topadi?

2. O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy aloqalarini tubdan qayta qurish nima bilan bog‘liq?

3. Tashqi iqtisodiy siyosatni yuritish uchun qanday vositalardan foydalaniladi?

O‘zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy strategiyasi nimadan iborat?

5. Tashqi iqtisodiy aloqalarning iqtisodiy samaradorligini baholash qanday amalga oshiriladi?

KONYUNKTURA SIYOSATI (FISKAL SIYOSAT)
Iqtisodiy o‘sish va iqtisodiy rivojlanish

Iqtisodiy o‘sishning eng ko‘p tarqalgan ikkita aniqlovchisi quyidagilardir:

- milliy mahsulotning ishlab chiqarishida foydalaniladigan omillar soni oshganligi yoki texnika va texnologiyaning takomillashgani natijasida real o‘sish;

- yalpi milliy mahsulot real hajmining yoki aholi jon boshiga hisoblanadigan real daromadlarning oshishi.

Nazorat tomonidan olganda iqtisodiy o‘sishning quyidagi tiplarini farqlaydilar:

Intensiv tip – texnika va texnologiyani takomillashtirish natijasida ishlab chiqarish potensialini oshirish.

Aralash (real) tip – ishlab chiqarishda ishlatiladigan ishlab chiqarish omillarining miqdorini ko‘paytirish va texnika hamda texnologiyani takomillashtirish natijasida ishlab chiqarish potensialini oshirish.
Iqtisodiy o‘sish omillari

Talab omillari

Taklif

omillari


Taqsimot

omillari
Tabiiy resurslarning miqdori va sifati

Mehnat resurslarining miqdori va

sifati


Asosiy kapital

hajmi


Texnologiyalar

Ekstensiv – foydalaniladigan ishlab chiqarish omillari miqdorini ko‘paytirish natijasida ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish.

Iqtisodiy o‘sishning eng muhim omillari orasida quyidagilarni aytib o‘tish kerak.

Bu omillarning bir-biriga o‘zaro ta’siri va harakati haqida umumiy tasavvurni ishlab chiqarish imkoniyatlarining qiyshiq chizig‘i berishi mumkin. Bu qiyshiq chiziq tabiiy, mehnat resursi asosiy kapitalning ushbu berilgan miqdori va sifati bilan berilgan (ushbu) texnologik potensial asosida ishlab chiqarilishi mumkin bo‘lgan turli xil mahsulot chiqarishning variantlari qo‘shilishini eng yaxshi tarzda aks ettiradi.

Iqtisodiy o‘sish sur’ati haqidagi axborotni quyidagi ko‘rsatkich ifodalashi mumkin:




YaMMning o‘sishsur’ati

·100%


=


YaMM1

YaMMO



YaMM1 – hisobot yildagi milliy mahsulot;

YaMMO – bazis yildagi milliy mahsulot.


Iqtisodiy o‘sish modellari

Iqtisodiy o‘sish nazariyasining eng muhim muammolari:

 o‘sishni tendensiyalari va manbaalari;

 uning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlash;

 tanlanayotgan texnologik siyosatning oqibatlari;

 milliy xo‘jalik tuzilmalarining yangilanish sur’atlari;

 omillar va natijalar o‘lchovidir.



Neoklassik model. Iqtisodiy o‘sishning neoklassik konsepsiyasining asosiy boshlang‘ich elchisi ishlab chiqarishning har bir omili Ishlab chiqariladigan mahsulotning tegishli ulushini «ta’minlashi» haqidagi taxminidir. Iqtisodiy o‘sishning neoklassik tahlilining asosiy vositasi ishlab chiqarish vazifasi (faoliyati)dir.

Multiplikator akselerator (tezlatkich)ning neokeyns modeli.

Jamg’armalar – iste’molga sarflanmaydigan hamma resurslar.

Investitsiyalar – bu jamiyatning real kapitalini oshirishga, ya’ni ishlab chiqarish apparatini kengaytirish va modernizatsiyalashga yo‘naltiradigan iqtisodiy resurslar.

Neokeyns makroiqtisodiy tahlilda quyidagi shart qabul qilinadi:



DS=dI

bunda, DS – o‘sgan jamg‘armalar;

dI – o‘sgan investitsiyalar.

Neokeyns makroiqtisodiy modellari zarur shart sifatida investitsiyalarning jamg‘armalarga teng bo‘lishini, ya’ni jamg‘arishga ajratiladigan mablag‘larning to‘liq sarflanishini ko‘zda tutadi. Bu kattaliklarning tengsizligi Iqtisodiy muvozanatning buzilishi deb sanaladi. I ning sidan oshiqligi resurslarning investitsiya talabiga solishtirganida yetishmasligini. S ning I dan ortiqligi esa resurslarning yetarli darajada to‘liq band emasligini bildirishi kerak. Bu ma’noda iqtisodiy tartibga solishning vazifasi milliy daromadni samarali talab manbai sifatida to‘liq ishlatishga erishishdadir.
Kon’yunktura sikli va uning fazalari

Iqtisodiy o‘sish iqtisodiy rivojlanish bilan bir xil narsa emas.

O‘sish Iqtisodiy rivojlanishning tarkibiy qismidir. Rivojlanish shunday jarayonki, u o‘z ichiga o‘sish va pasayish davrlarini oladi. Iqtisodiy o‘sish – bu iqtisodiy dinamikaning ijobiy tarkibiy qismidir.

Sikllar va krizis (tanazzul)lar

Iqtisodiy sikllarni ko‘rib chiqIsh makroiqtisodiy dinamikasi haqida umumlashgan tasavvur beradi.

Iqtisodiy sikl talab va taklifning mumkin bo‘lgan turli shakldagi muvofiqliklarida namoyon bo‘luvchi davriy ko‘tarilish va pasayishlarini ifodalaydi. Iqtisodiy siklning umumiy tasviri iqtisodiy faollikni turli xil ko‘rsatkichlari (YaMMning o‘sish sur’ati, sotuvlarning umumiy hajmi, narxlarning Umumiy darajasi, ishsizlik darajasi, ishlab chiqarish quvvatlarini yuklanganligi va boshqalar)ning tebranishlarining qo‘shilishi natijasini ifodalaydi.

YaMMning vaqt davomida o‘sish sur’atining tebranishi siklning asosiy xususiyatidir, bu iqtisodiy tizim ketma-ketlikda keluvchi to‘rtta: jonlanish, ko‘tarilish, yuksalish (bum), pasayish fazalaridan o‘tadi.


cho‘qqi


pasayish


yuksalish




22
YaMM o‘sish sur'ati





ko‘tarilish




jonlanish



maksimal pasayish

nuqtasi





siqilish


ekspensiya


Vaqt


Iqtisodiyotdagi sikllikning eng muhim sabablari orasida ko‘pchilik Iqtisodchilar iste’mol va investitsiyalar o‘rtasidagi nisbatlarning tebranishini ko‘rsatadilar.

Retsessiya – milliy Ishlab chiqarish hajmining 6 oy va undan ko‘p davom etadigan pasayishi.

Depressiya – milliy ishlab chiqarish hajmining yuqori darajadagi ishsizlik bilan kuzatiladigan va bir necha yil davom etadigan pasayish.

Krizis (tanazzul)ga qarshi siyosat

Krizisga qarshi (kon’yunktura) siyosati tamoyildagi iqtisodiy faollikni krizis oldi davrlaridagi tebranishlarini tartibga solishga va Iqtisodiy tanazzullari (krizislar)ning oldini olishga yo‘naltirilgan. Shu munosabat bilan alohida nazarda turuvchi ikkita davr: depressiya va cho‘qqi (bum) hisoblanadi.



Depressiyaning xarakterli tomonlari:

Ishlab chiqarish investitsiyalarining qisqarishi, zaxiralarning o‘sishi, shu kuchiga bo‘lgan talabni qisqarishi, sof foyda me’yorining keskin pasayishi, sotish hajmining yangi buyurtmalar soni va kredit resurslariga talabning pasayishi.



Iqtisodiy bum (cho‘qqI)ning o‘ziga xos tomonlari:

Ishlab chiqarish investitsiyalarining sezilarli darajada o‘sishi, zaxiralarining tugatilishi, ish kuniga bo‘lgan talabning keskin oshishi, narxlarning umumiy darajasini sezilarli o‘sishi.


Krizisga qarshi siyosatning eng muhim tadbirlari


Bum (cho‘qqi) davrlarida

Depressiyalar davrida

Pul-kredit siyosati

Davlat qimmatbaho qog‘ozlari-ning hisob stavkasining oshi-shi, ularning ochiq bozorda sotilishi

Davlat qimmatbaho qog‘ozlarining hisob stavkasining pasayishi, ularning ochiq bozordan sotib olish

Fiskal siyosat

Davlat byudjetining xarajat-larining qisqarishi

Soliq stavkalarining ko‘tari-lishi



Davlat byudjetining qo‘shimcha xarajatlari

Soliq stavkalarining pasayishi



Ish haqi va tariflar siyosati

Ish haqining pasayishi

Ish haqini oshishi

Davlat investitsiyalari siyosati

Davlat qurilishining to‘xtati-lishi (tormozlanishi)

Investitsiya dasturlarini amalga oshirishning tezlashishi

Nazorat savollari
1. Iqtisodiy o‘sishga ta’rif bering, uning tiplarini aytib bering va tushuntiring.

2. Iqtisodiy o‘sishning sizga ma’lum bo‘lgan omillari qaysilar?

3. Iqtisodiy o‘sish bilan iqtisodiy rivojlanishning orasidagi farqni tushuntirib bering.

4. Iqtisodiy sikl fazalarini sanab va tushuntirib bering. Iqtisodiy krizisning eng muhim jihatlarini aytib bering.


MARKAZIY BANKNING pul-KREDIT SIYOSATI
Inflyatsiya, uning o‘lchamlari va namoyon bo‘lish shakllari

Inflyatsiya - ekonomikaga xos jarayon bo‘lib, unda muomala sohasi keragidan ortiq (haqiqiy-oltinga bo‘lgan talab bilan solishtirganda) qog‘oz pul bilan ular haddan ortiq chiqarilgani sababli To‘lib-toshib ketadi. Inflyatsiya chiqarilgan qog‘oz pullar miqdori o‘zgarmagan hollarda tovarlar Ishlab chiqarishning qisqarishi natijasi ham bo‘lishi mumkin. U baholarning o‘sishi aholining turmush darajasini pasayishi bilan kuzatiladi.

«Inflyatsiya deyilganda, – deydi Nobel mukofoti sovrindori Milton Fridman, – men har doim va har yerda chiqarilgan mahsulotga nisbatan pulning ortiqchaligini keltirib chiqargan Pul fenomeni sifatida namoyon bo‘ladigan narxlarning beqaror va uzluksiz o‘sishini tushunaman». Bundan monetaristik ta’rif, inflyatsiyaning og‘irlik markazi muomala sohasida joylashganini taxmin qiladi. Bunday pozitsiyadan kelib chiqilganida davlatning qayta ishlab chiqarish jarayoniga cheklangan aralashuviga yo‘l qo‘yiladi. Kapitalistik nazariyalarda bundan farqli o‘laroq, inflyatsiya deyilganida, sabablari taklif tomonida bo‘lganidek, talab tomonida bo‘lgan ortiqcha xarid talabi tushuniladi.



Inflyatsiya – iqtisodiy organizmning moliyaviy izdan chiqishga va tovarlar va pul o‘rtasidagi statistik tenglik holatiga erishish uchun urinishlarga sog‘lom reaksiyasi, javobidir.

Shu bilan bir vaqtning o‘zida nazariya inflyatsiyaning quyidagi oqibatlarini ham ko‘rsatib o‘tadi:

 milliy daromadning va moliyaviy boylikning qayta taqsimlanishi;

 Soliq stavkalari va shkalalari tizimining buzilishi;

 mehnatkashlar real ish haqlarining pasayishi.

Inflyatsiyaning uch turini: bosiq, yo‘rg‘alovchi, giperinflyatsiya.


Bosiq inflyatsiya paytida narxlar sekin (bir yilda 10 foizdan kam) o‘sadilar. Pulning qiymati saqlanadi. Nominal narxlarda kontraktlar imzolashda tavakkal – xavf yo‘q.

Yo‘rg‘alovchi inflyatsiyada Narxlar yiliga 20 foizdan 200 foizga o‘sadi. Kontraktlarning ko‘pchiligini narxlarning o‘sishi yoki chet el valyutasi (masalan, AQSh dollari)ga bog‘laydilar. Pul tezlik bilan tovarlarga moddiylashtiriladilar va endi odatdagi foiz stavkalari bo‘yicha qarz berilmaydi.

Giperinflyatsiyada muomaladagi pul miqdori va narxlar astronomik sur’atlar bilan o‘sadilar. Jamiyatning eng ta’minlangan tabaqalarining ham farovonligiga putur yetadi. Narxlar va ish haqi o‘rtasidagi farq fojeaviy tus oladi. Inflyatsiyaning bosiq inflyatsiyadan giperinflyatsiyaga o‘sib o‘tishi majburiy tarzda sodir bo‘ladigan, ya’ni qochib qutilib bo‘lmaydigan jarayon emas. Giperinflyatsiya kamdan-kam uchraydigan hodisa, lekin bu gapni yo‘rg‘alovchi inflyatsiya haqida aytib bo‘lmaydi. U xuddi uzoq vaqt davom etadigan ishsizlik davrlariga o‘xshab hatto sanoatni rivojlangan mamlakatlar (Fransiya, Italiya, Buyuk Britaniya)da ham vaqti-vaqti bilan ro‘y berib turadi. Davlatning aralashuvi (pul, fiskal siyosati) inflyatsiyani Iqtisodiy jihatdan yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan chegaralarda ushlab turishga imkon beradi.

Inflyatsiyaning quyidagi sabablari ma’lum:

1. Davlat ma’lum bir muddatga kutilayotgan daromad va xarajatlarni taxminan belgilaydi. Davlat byudjetining xarajatlari uning daromadlaridan oshib ketsa, byudjet tanqisligi yuzaga keladi. Davlat o‘z xarajatlarini qoplay olmaydi va zo‘R berib pul bosib chiqara boshlaydi, bu esa qog‘oz pullarning oltinga nisbatan qiymatsizlanishga olib keladi, unga esa narxlarning oshishi va real ish haqi (ishchi olgan nomanal ish haqiga sotib olish mumkin bo‘lgan tovarlar va xizmatlar miqdori)ning pasayishi yo‘ldosh bo‘lib keladi.

2. Ishlab chiqarish hajmlarining qisqarishi, ya’ni ishlab chiqarishning pasayishi sodir bo‘ladi. Bu pasayish iqtisodiyotidagi ikki hodisa stagnatsiya – bir vaqtning o‘zida ishsizlik va inflyatsiyaning o‘sishi, ishlab chiqarish-dagi turg‘unlik, stagflyatsiya – iqtisodiyotning ishlab chiqarish, savdodagi turg‘unlik hamda bir vaqtning o‘zida inflyatsiya jarayonining rivojlanishi mavjud bo‘lgan holati bilan birga keladi.

3. Talab taklifdan oshib ketganda. Bu bozorning tovarlar bilan to‘yinganida va pul mablag‘larining oshiqchaligida yuzaga keladi. Talab va taklif qonuniga muvofiq narxlar o‘sadi, bu esa inflyatsiyaga olib keladi.

4. Ishlab chiqarish xarajatlari – mahsulotni tayyorlashga sarflanadigan yirik va moddiylashgan mehnatga – xom-ashyo, material va yoqilg‘iga ketgan xarajatlar yig‘indisi o‘sganda.

5. Tovar massasi bilan qoplanmagan pul emissiyasi.

6. Davlat byudjeti tanqisligi.

7. Iqtisodiyotning harbiylashuvi, ishlab chiqarishni harbiy mahsulotlarga aylantirish. Chunki u o‘zi bilan byudjetning xarajatlarini o‘sishi, moddiy resurslarining qo‘shimcha sarflarini va demak, ularni iste’mol tovarlarini ishlab chiqarish sohasidan olib qo‘yilishi, mudofaa sanoati band bo‘lganlar tomonidan iste’mol talabining oshirilishini olib keladi.

8. Tugallanmagan ishlab chiqarishning ta’siri ham xuddi shunday.

9. Korxonalarning monopoliyasi.

10. Soliqqa tortish mexanizmi (foydaga solinadigan soliq oshganida ishlab chiqarish hajmlarining pasayishi tendensiyalari paydo bo‘ladi).

Inflyatsiyani o‘lchash mumkin. Buning uchun baholarning o‘zgarish darajasini o‘lchash zarur. Bu maqsadda narxlarning o‘zgarish foizlarini ko‘rsatuvchi narxlar indeksi qo‘llaniladi. Narxlar indeksi tovarlar va xizmat narxlari o‘zgarishining o‘rtacha foizdir.

Inflyatsiya iqtisodiyotga turli yo‘llar bilan ta’sir qiladi.

 u tezlashish tendensiyasiga ega;

 u daromadning taqsimlanishiga ta’sir qiladi: ba’zilar u tufayli yutadilar, boshqalar esa yutqazadilar;

 u to‘lov balansining tanqisligiga olib kelishi mumkin;

 qarz olganlar qarz berganlar hisobiga yutadilar.

Inflyatsiyaning yuzaga kelishini tushuntirish uchun bir nechta nazariya yaratilgan. Bular:

 narxlarni tepaga tortuvchi haddan tashqari oshib ketgan talab inflyatsiyani keltirib chiqaradi;

 narxlarining o‘sishiga olib keluvchi xarajatlarning oshishi inflyatsiyani keltirib chiqaradi;

 monetarlik: pul massasi tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatishdan tezroq oshib borganda narxlar o‘sadi.



Inflyatsiyaning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari:

 naqd pullarning qadrsizlanishi: inflyatsiyani o‘sishi bilan aholining real daromadi kamayib boradi;

 daromadlar va boyliklar turli sinflar o‘rtasida taqsimlanadi;

 mehnatkashlarning ahvolining yomonlashgani turmushning qimmatlashgani, turmush darajasining pasaygani, ishsizlikda aks etadi, namoyon bo‘ladi. Ishsizlik mehnatkashlarning turmush darajasining pasayishini asosiy sabablaridan biridir. Yana bir sabab ish haqining qisqarishi «qashshoqlik chegarasi»ga sirg‘anib tushish hollarining 40 foizidan ortig‘i 80-yillarda ishni yo‘qotish bilan bog‘liqdir. Inflyatsiyadan keyin ishsizlikning yuqori darajasi uzoq vaqtgacha saqlanib qoladi. Iqtisodiy nazariyalarga ko‘ra, inflyatsiyaning va ishsizlikning o‘sishi o‘rtasida bog‘liqlik qonuniyati bor. Unga ko‘ra, inflyatsiya darajasini 1 foiz kamaytirish uchun ishsizlikning o‘sishini 2 foizga oshirish kerak.

Davlat inflyatsiya bilan kurashni turli usullar bilan olib borishi kerak. Bular: pul siyosatini mustahkamlash, daromadlarni tartibga solish, narxlarni chegaralash va hokazolardir.

Inflyatsiyaga qarshi siyosat o‘z ichiga quyidagilarni oladi:

 talabni qisqartirishni monetar va moliyaviy choralari, sanoatga ishlab chiqarishning samaradorligini ko‘tarishda va taklifni oshirishda yordam ko‘rsatish;

 pul daromadlarini o‘sishini real daromadlar bilan bir xil darajada ushlab turish uchun daromadlarni tartibga solish siyosatini ishlatish. Boshqacha qilib aytganda, odamlarning daromadlari bu daromadlar sarflanadigan tovarlar va xizmatlar taklifidan tezroq o‘smasligi kerak.



Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa