Q edurtm_uz
1. Tirik organizmlar qaysi xususiyatlariga ko‘ ra bir-biriga o‘x-
shaydi?
2. Bakteriyalar dunyosiga qanday organizmlar kiradi?
3. Achitqi zamburug‘ i qaysi dunyo vakili hisoblanadi?
4. Fotosintez nima?
5. Hayvonot dunyosi qaysi xususiyatlariga ko‘ ra farqlanadi?
6. Viruslar odamda qanday kasalliklarni keltirib chiqaradi?
Daftaringizga quyidagi jadvalni chizib, uni to‘ ldiring.
Dunyo
Bakteriya-
lar
Zambu-
rug‘ lar
O‘simliklar
Hayvonot
Tirik organizmlar-
ga
xos belgilar
Vakillari
6 - § . B a k t e r i y a l a r d u n y o s i
B a k te r iy a la rn in g tu z ilis h i. Bakteriyalar ko ‘zga ko‘ rinmas, ki
chik organizmlar b o ‘ lib, ularni mikroskop yordamida kuzatish m um
kin. Bakteriyalarni mikrobiologiya fani o ‘ rganadi. Mikrobiologiya
a
b
c
18-rasm . Bakteriyani laboratoriya sharoitida ko‘ paytirib o‘ rganish;
a - bakteriyani oziqa muhitiga ekish; b - Petri
idishchasida bakteriyani
o‘stirish; c - bakteriya mikropreparatini mikroskopda ko‘ rish.
26
Q edurtm_uz
laboratoriyalarida bakteriyalarni o ‘ rganish quyidagi ketma-ketlikda
amalga oshiriladi: steril sharoitda Petri idishchasidagi oziqa mu-
hitiga bakteriya ekib, ko ‘paytiriladi. Bakteriya tez ko ‘ payib, ko ‘zga
ko‘ rinadigan koloniya hosil qiladi.
Keyin ulardan mikropreparat
tayyorlab, mikroskopda tekshiriladi (18-rasm).
Tashqi tuzilishiga ko‘ ra bakteriyalar quyidagi guruhlarga b o ‘ linad i:
• sharsimon - kokk;
• tayoqchasimon - batsilla;
• buralgan - vibrion va spirilla (19-rasm).
Bakteriyalar ancha sodda tuzilgan. Ularning yadrosi b o ‘ lmaydi,
shunga ko ‘ ra prokariot organizm deyiladi. Qulay sharoitda, ya’ ni
oziqa va harorat yetarli b o ‘ lganda bakteriyalar har 2 0 -3 0
daqiqada
b o ‘ linib ko ‘payadi. Bakteriyalar noqulay sharoitda zichlashib, qalin
qobiq bilan o ‘ ralib spora hosil qiladi. Bakteriya sporasi + 1 4 0 oC ...
- 2 5 3 oC ga bardosh bera oladi. Bakteriya spora holida uzoq yillar
saqlanib qolishi, qulay sharoit kelishi bilan
hayotini davom ettirishi
mumkin.
B a k te riy a tu r la r i.
Bakteriyalarning foydali va zararli turla-
ri mavjud. Foydali bakteriyalarga achituvchi bakteriyalar, tugunak
bakteriyalar va chirituvchi bakteriyalar kiradi.
A c h itu v c h i b a k te riy a la r d a n
sut-qatiq mahsulotlari olishda, si
los bostirishda, teri oshlashda, tuzlama tayyorlashda keng foy-
dalaniladi (20-rasm). Masalan, qatiq tayyorlashda sutga tom izg‘ i
solinadi. Tomizg‘ i - bu sut tarkibidagi
uglevodlarni parchalab, sut
1
2
3
19-rasm . Bakteriyalarning tashqi tuzilishi:
1 - kokk; 2 - batsilla; 3 - spirilla.
27