1-mavzu Alisher Navoiy hayoti va faoliyati (1441-1501) reja



Download 477.5 Kb.
bet5/13
Sana20.01.2017
Hajmi477.5 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

«Sab'ai sayyor» “Sabbai sayyor” «Xamsa»ning to'rtinchi dostoni bo'lib, ishqiy-sarguzasht xarakteridadir. Asarning bosh qahramoni — Bahrom. Bahrom Sharqda Mars yulduzining nomi. Arabchasi — Mirrix. Bahrom ko'pincha jangu jadallar, fitna-yag'molar timsoli sifatida keladi. Tarixchilar bu nomni Eronning sosoniy hukmdori Varaxran V (120—438-yillarda podsholik qilgan) bilan bog'laydilar. Xalq orasida Bahrom Go'r laqabi bilan shuhrat topgan. «Go'r» deb qulonni aytganlar. Bahrom ovga, maishatga o'ch, urushlarda hamisha g'olib keladigan shoh sifatida talqin qilingan.

Bahromni dastlab Firdavsiy o'z «Shohnoma»sida tasvirladi.

Bahrom Eron shohi Yazdijurdning o'g'li. Unga Ozoda nomli go'zal bir kanizakni in'om etgan edilar. Ozoda yaxshi soz chalar, qo'shiq aytar, umuman, har jihatdan mukammal edi. Bahrom ham uni sevar, yonidan qo'ymas edi.

Bir kuni ovga chiqdilar. Shahzoda Ozodaga mahoratini namoyish etib, maqtangisi keldi. Undan ohularni qanday otishni so'radi. Ozoda unga chopib borayotgan bir to'da ohuni ko'rsatib, nnovi erkagini urg'ochiga, urg'ochisini esa erkakka aylantir, uchinchisi bu holni ko'rib hayron bo'lsin, dedi. Bahrom ishorani lushundi. Ikki o'q bilan erkak ohuning ikki shoxini sindirdi. Ikki o'q qadab urg'ochisini shoxlik qildi. Uchinchisining qulog'iga yonlama otib yarador qildi. Oldingi oyog'i bilan qulog'ini qashlaganda navbatdagi o'q bilan mixlab qo'ydi. Va mamnun holda taqdirlanishni kutib Ozodaga qaradi. Ozoda esa bundan mamnun bo'lmadi. Aksincha, shahzodani yovuz Axramanga o'xshatdi. Bahrom g'azabga mindi va Ozodani otlar tuyog'i ostiga tashlab o'ldirdi. Otasidan so'ng Bahrom taxtga chiqdi. Ko'p voqea-sarguzashtlami boshidan kechirdi. 20 yil o'ynab-kuldi, 20 yil adolat bilan mamlakatni boshqardi, 20 yil Ollohga xizmat qildi. O'g'liga saltanatni topshirdi. Uxladi, shu bilan o'rnidan turmadi.

Nizomiy Bahromning kanizak bilan bog'liq hikoyasini qoliplovchi hikoya qilib oldi. Va doston voqealariga bog'lanmaydigan beshta hikoya kiritdi. Bu yerda kanizakning ismi — Fitna. Ovdagi hodisada u Bahromni «yovuz» demaydi, sovuqqina qilib «Mashqning natijasi-da» deb qo'ya qoladi Nizomiyning Bahromi uni o'z qo'li bilan o'ldirishgacha bormaydi, Bu ishni sipohlaridan biriga topshiradi. Qiz tasodif bilan onion qoladi va ular yana topishadilar. Bahrom yana aysh-ishratga beriladi. Yetti iqlimning malikasiga uylanadi. Ularning har biriga moslab bittadan qasr quriladi. Shoh Bahrom har kuni malikalarning biridan hikoya tinglaydi. Nizomiy uning bir haftalik hayotini tasvirlab beradi. Yettita bir-biridan go'zal hikoya keltiradl.

Shoh aysh-ishratga berilar ekan, mamlakatda tartib va adolat buziladi. Ichki va tashqi dushmanlar ko'payib, birlashib boradilar. Yurtda talon-toroj avj oladi. Bahrom buni payqav olmaydi. Lekin butun ko'ngli bilan tnamlakatdan fayz-baraka ketayotganini, nimadir bo'layotganini sezib turadi. Bir kuni shahardan tashqari chiqadi. Uzoqda bir chayla ko'rinadi, borsa, yonidagi daraxt shoxiga katta bir it osib qo'yilgan. Sababini so'raydi. Ma'lum bo'lishicha, it cho'ponga uzoq vaqt sodiq xizmat qilgan. Lekin vaqtlar o'tib cho'pon qo'ylarning kamayib borayotganini sezib qoladi. Tekshirib ko'rsa, it shu atrofdagi urg'ochi bo'ri bilan ilakishgan, evaziga esa u otardan hech bir qarshiliksiz xohlagan bir qo'yini olib chiqib ketar ekan. Xiyonatning jazosi esa o'limdir.

Bahrom o'ychan shaharga qaytadi. Vaziri Rost-Ravshanni lekshirib ko'radi. Xiyonatni aniqlaydi. Adolatni tiklaydi. Mamlakat yana obodlikka yuz tutadi. Bir kuni ov izidan quvib, g'orga borib qoladi va ichkari kirib ketadi. Kutadilar, shyh chiqmaydi. Ichkaridan «Kutmanglar, shohingiz ish bilan band», degan ovoz eshitiladi.

Xusrav Dehlaviy o'z asarida Bahrom voqeasini uning taxtga chiqishidan boshlab, asosan, «Haft paykar»dagi qurilishni saqlab qoldi. Yetti hikoyani hind eposidan oldi. Kanizakning nomini esa Dilorom qilib o'zgartirdi.

Navoiy o'zigacha yozilgan Bahrom haqidagi dostonlarni sinchiklab o'qib chiqdi. An'anaga ko'ra, «Sab'ai sayyor»ni oldingi dostonlardek hafif bahrida (foilotun mafoilun fa'uvlun – v -- v - v v - -) yozdi. Biroq o'igan ustozlarning hurmatini o'z o'rniga qo'ygan holda ularga keskin e'tirozlar ham bildirdi va afsonaviy syujetga jiddiy o'zgarishlar kiritdi.

Navoiyning bu borada oldingi xamsanavislarga uchta jiddiy e’tirozi bor:


1. Biri bukim yo'q anda moyai dard,

Qildilar ishq so'zidin ani fard.


Nega Bahrom o'zini o'tga-cho'qqa uradi? Nega u qasrlar qurdiradi? Malikalarni keltiradi, dunyoning ne'matlariga to'ymaydi? Uni boshqaradigan kuch nima? O'sha “moyai dard” qani? Shoir fikricha, u ishqdan xoli qilingan, ayb shunda!
2. Yana biri bukim anda ba'zi ish,

Zohiran nomunosabat tushmish.


Bahromning ayshi uchun yettita qasr qurilishi, yetti malikaning Bahromni uxlatish uchun afsona aytishlari asossiz, deydi shoir va mabodo afsona aytish zarur bo'lsa, boshqa qissaxon yo'qmidi? — degan savolni qo'yadi.

3. Bo'yla nodon uchun yozib avsof,

Anga qilgaylar o'zlarin vassof.

«Sab'ai sayyor» 38 bob, 5000 baytdan iborat bo'lib, asar voqcalari 12-bobdan boshlangan. Bahrom — yetti iqlim shohi. Ovda uni izlab kelayotgan Moniyni uchratadi. Moniy xitoylik bir savdogarning go'zal qizi Dilorom haqida xabar beradi. U qizning o'zi chizgan suratini ko'rsatadi. Shoh suratni ko'rishi bilan telbalarcha oshiq bo'lib qoladi. Xitoyning bir yillik xirojini to'lab, qizni saroyga keltiradi. Oshiqona hayot boshlanadi. Shoh butunlay mahliyo bo'lib, davlat, mamlakat ishlarini unutadi. Nihoyat, ovda kiyik hodisasi yuz beradi. Bu ham Fitna singari «mashqning natijasi» deb aytadi. Shoh mastlik bilan qizni sochlariga oyoq-qo'lini chirmab biyobonga tashlab kelishni buyuradi. Ertasi g'azab va mastlik tarqab, afsuslanganidan keyin, uni o'zi borib izlaydi, topa olmaydi. Shoh ayriliqdan butkul o'zini yo'qotib qo'yadi. Sahrodan uni bir amallab olib keladilar. Shoh uzlatga beriladi. Hakimlar tashvishga tushadilar. Maslahat bilan Bahromdagi savdoyilikni daf etmoq uchun yetti iqlim shohi yetti qasr quradilar. Bu yetti qasr yetti shohning mamlakatiga olib boradigan yo'l ustida quriladi. Moniy lining har birini o'zga bir rang bilan bezaydi. Bahrom ularni tomosha qilar ekan, kasali tuzala boshlaydi. Yetti rangdagi yetti qasrbitadi. Yetti iqlim shohi bittadan o'zqizlarini beradilar. Shohona to'ylar o'tkaziladi. Bahrom shanba kunini mushkfom qora liboslar kiyib, qora rang gumbazga kirib, hind malikasi huzurida o'tkazadi. Kunning, ayniqsa, tunning o'tishi qiyin bo'ladi. Shoh farmoniga ko'ra, xizmatchilar qasr yo'liga chiqib, shu tomon kelayotgan musofirni boshlab kiradilar. Shoh undan ko'rgan-kechirganlaridan hikoya qilib berishini so'raydi. Musofir saxiylikningbctimsol natnunasini ko'rsatgan Axiy haqidagi hikoyani aytib beradi va o'zining unga avlod ekanini, shahanshoh huzuriga xizmatga kelayotganini aytadi.

Yakshanba kuni shoh zarnigor qasrda zarbof kiyimlar kiyib, Rum malikasi huzurida rumlik musofir usta zargar Zayd Zahhob haqidagi hikoyani tinglaydi.

Dushanba kuni Yashil qasrda shahrisabzlik musofir shohga Sa'd haqidagi maroqli hikoyani aytib beradi.

Shu tariqa gumbaz ranglari hafta kunlariga mutanosib holda almashib boradi. Bahrom Jo'na va Mas'ud, Mehr va Suhayl, Muqbil va Mudbir haqida biri-biridan qiziq hikoyalar tinglaydi. Ranglar ham qoradan oqqa tomon boradi. Shohdagi noxushlik, Litnidsizlik o'rnini yorug' kayfiyatlar egallay boshlaydi.

Nihoyat, juma kuni — yettinchi kun. Bahrom oq qasrda. Chin go'zali qoshida xorazmlik musofiming hikoyasini tinglaydi.

— Ko'rganimni ayta qolay, — deb boshlaydi musofir o'z hikoyasini. — Xorazmdanman, soz chalaman. Iqlimdagi barcha ustozlar mening shogirdimdirlar. Nogahon bir xitoylik savdogarning go'zal kanizagi haqida ovoza tarqaldi. Oq niqobda, yuzini hech kim ko'rmagan, soz chaladi, ashula aytadi. Unday ashula va ohang hech kimga nasib etgan emas. Ovoza mamlakat shohigacha borib yetdi. Shoh darvesh qiyofasida keldi, tan berdi. Nikohiga so'ratdi. Kanizak ko'nmadi. Shoh uni zo'rlab olib keldi. Chang chaldi, hamma uyquga ketdi, u esa uyiga qaytdi. Bu hoi ko'p takrorlandi. Shoh kanizak bilan aka-singil, xoja bilan ota-o'g'il tutindi. Qasr qurib berdi.

Men bazmlar dostonnavozi edim, shu tufayli ishim kasodga uchradi. Kanizak huzuriga borib arz qildim, sozini tinglab lol qoldim, ta'lim so'radim. O'zimni mahram etdim. Ko'nglimdagi boshqa har qanday tuyg'uni qochirdim. Sezdimki, uning kuy- ohangidajuda katta dard, pinhoniy ishq bor edi. Kimningdir hajrida o’rtanardi. Bilmoqchi bo'ldim. «Taftishni bas qil», dedi u. Yana so'radim. «Mayli, aytaman, shartim shuki, bu yerda turmaysan, ketasan», dedi. Darhaqiqat, uning hikoyasi dardli edi:

- Chin mulkidanman. Ikki xon qirg'inida asir tushdim. Xoja meni kanizak qilib sotib oldi. U farzandsiz edi. Meni farzanddek tarbiya qildi. Shuhratim yoyildi. Bir naqqosh suratimni pinhona chizib, bir shahanshohga ko'rsatibdi. Sevildim, sevdim. Bir kuni ovda bir hol bo'ldi. U men aytganday otdi. U sharobdan mast edi Men o'zimdan mast edim. Qadriga yetmadim. U odamzod qilolmagan ishni qildi. Men unga jonimni fido etmog'im lozim edi Meni yuz pora qildirsa ham haqli edi. Sahroga tashlatdi. Meni ko'rgani kelayotgan xojam yo'lda topib oldi. Men shohimiz huzuriga bormoqchi, uzr so'ramoqchi edim, xojam ruxsat bermadi.

Shu tariqa men tirik hijronda qoldim... Endi, ket! — deb lukoyasini tugatdi kanizak, shunda shoh Bahrom o'zini tuta olmadi, shohligini ham unutib, musofirni qayta-qayta bag'riga hosdi.

Bahrom Diloromni topgaeh, yana ovga, aysh-ishratga beriladi.

Bir kuni katta ovda, ulkan o'tloqda sonsiz qo'shin va hayvonlar jam bo'ladi. O'tloqning tagi eski botqoq edi. Ovda qo'shin zich bo'lganida tepadan sharros yomg'ir boshlaydi. Eski b'otqoqning og'zi ochilib, Bahrom Diloromi va butun arkoni davlati bilan birgalikda balchiq tubiga kirib ketadi.

Sodda qilib aytsak, Bahromni yer yutadi.

Ko'rinyaptiki, Navoiy Bahrom obrazigajuda katta ma'no- niazmun yuklagan. Uning timsolida oshiqlik va shohlikning bir tanga sig'masligini ko'rsatgan. Bahrom oshiq bo'lgach, mamlakatni unutdi.

Binobarin:

Ishq ila shohlig' muvofiq emas,

Ishq lofida shoh sodiq emas.

Ikkinchidan, Navoiy oldingi xamsanavislarga bildirgan e'lirozlariga o'zi qat'iy amal qilib, qasrlarning qurilishi va hikoyalarning berilishini Bahrom hayoti va taqdiri bilan mantiqan bog'ladi.

Uchinchidan, buyuk shoir asar voqealarini, hatto hikoyalarni ham Xurosonu Movarounnahr hayoti bilan bog'lashga harakat qildi. Shahrisabz, Xorazm haqida maxsus hikoyalar kiritdi.

Navoiy bu mashhur qissaga turkona ruh berdi. Bahrom munosabati bilan juda ko'p zamonaviy masalalarni qo'zg'adi. Shulardan biri temuriylarning, xususan, Sulton Husaynning aysh-ishratga o'chligi edi.

Dostonning 37-bobida ulug' shoir bu masalaga alohida to'xtaydi.

Navoiy tush ko'rganmish. Sakkiz poyalik taxt. Mulozim shoirni shoh yo'qlayotganini aytadi. Shoir borsa, shahanshoh Bahrom, yetti malika va Dilorom. Shoh shoir bilan quchoqlashib ko'rishadi, qadrini quyoshga yetkazadi va deydi:

— Aslida sohibqiron — sen. Sen dunyoni qalaming bilan olding. Tariximiz, ahvolimizni bayon qilding, vasfiga til ojizlik qiladi. Sengacha ham yozishdi. Ko'plar eshitganlarini yozdilar. Sen esa jiddiy o'rganding, ildiziga yetmaguncha qo'ymading. Yana bukim, sen turkiylarni bahramand qilding. Ovozam o'chayotgan edi, yangilading. Bu ish mening zamonamda bo'lsa, yetarli taqdirlar edim. Minnatdorlik bildirishga imkonim yo'qligidan xijolatdaman. Lekin ikki jihatdan ko'nglini xotiijam bo'ldi:

1. Senda mol-dunyoga, mansabga havas yo'q ekan.

2. Ko'ngling buyurmaganini yozmas ekansan.

Senga iltimosim:

Sen Sulton Husayn mulozimisan. Men achchiq-chuchukni ko'rdim. Sipohim vafosizlik qilib, Chin xoqoni yurtga keldi. Baxt hidoyati bilan g'olib chiqdim. Sulton Husaynda ham shunday bo'ldi.

Hovarnaq qurdim. Yetti qasr bino qildim. Maishatga zo'r berdim. Sulton Husaynda ham shunday. Shularga ko'ra men uni farzand deya olaman. Undan tashvishlanaman. Salom ayt va shuni yetkazginki:

Ki jahon kimsaga vafo qilmas,

Shohlig' tarkiga kiro qilmas.

Shahki, ming yil oning hayotidur,

G'araz — o'lganda yaxshi otidur.

Navoiy juda katta gapni favqulodda jasorat bilan aytgan edi. Birinehidan, u o'z ijodiy niyatini Bahrom tilidan ma'qullatib oldi. Bulardan eng muhimi, shoirning o'z vijdoniga xilof narsani yozmaganidir. Ikkinchidan, Husayn Boyqaroni Bahromga o'xshatdi, uning taqdiridan ogoh qildi. Agar Sulton Husayn maishatni tark etmasa, uni ham Bahrom singari yer yutadi, degan fikrni tasdiqlatib oldi.

Bular juda muhim edi.

Bahrom qissasi Navoiydan keyin o'zbek adabiyotida keng yoyildi. XVIII asrdan yozma va og'zaki adabiyotimizda Bahrom va Gulandom turkumi paydo bo'ldi. Koshg'arlik G'aribiy XIX asrda “Shoh Bahrom va Dilorom” asarini yozdi. Umar Boqiyning “Qissai haft manzari Bahrom» asarlari maydonga keldi. Fozil Yo'ldosh o'g'li esa «Bahrom va Gulandom» dostonini yaratdi.

Saddi Iskandariy «Saddi Iskandariy» G'arbu Sharqdagi eng mashhur siymolardan Jahongir Iskandarga bag'ishlangan bo'lib, «Xamsa»ning yakunlovchi dostonidir.

Iskandar tarixiy shaxs bo'lib, Aleksandr Makedonskiy (356-323) ning sharqcha nomidir. Uning tarbiyachilaridan biri mashhur Aristotel (Arastu) (384—322) bo'lgan. 336-yilda otasi Filipp o'ldirilgach, taxtga chiqadi. 330-yilda 26 yoshda Doro III ni yengib, Eronni egallaydi. 329-yilda O'na Osiyoga kirib keladi. Baqtriya va So'g'dni qo'lga kiritadi. Shahriston (O'ratepa) log'larida og'ir yarador bo'ladi. 327-yilda Hindistonni zabt etib, Dunaydan Hind daryosigacha bo'lgan joylarni egallaydi. G'arb bilan Sharqni tutashtiradi. O'rta Osiyo 150 yil davomida Grek Baqtriya davlati tarkibida qoladi. Aleksandr Makedonskiv 323- yilda 33 yoshida vafot etadi.

U Sharqda Iskandar Zulqarnayn deb ataladi: «Zulqarnayn» so'zining ikki ma'nosi bor: birinchi ma'nosi — shoxli degani. Hozirgacha ham gap orasida «Boshingda shoxing bormi» degan Ibora uchraydi. Ikkinchi ma'nosi — kunchiqish va kunbotish hukmdori degani.

Aleksandr Makedonskiy haqida Flaviy Arrian, Plutarx kabi antik davr tarixchilari asarlar yozdilar. Milodiy XI—XII asrlarda Ovrupoda u haqda ritsarlik romanlari paydo bo'lgan.

Sharqda birinchi bo'lib bu mavzuni Firdavsiy qalamga oldi. So'ng Nizomiy Ganjaviy u haqda maxsus «Iskandarnoma» degan doston yozdi. «Iskandarnoina» «Sharafnoma» va «Iqbolnoma» deb atalgan ikki qismdan iboratdir. «Sharafnoma»da Iskandar Zulqarnaynning jahongirlik yurishlari tasvirlandi, «Iqbolnoma»da esa uning donishmandligi talqin qilindi.

Xusrav Dehlaviy unga bag'ishlangan dostonini «Oyinayi lskandariy» deb atadi, mavzuning axloqiy-didaktik jihatlariga keng e'tibor berdi. Abdurahmon Jomiy o'z dostoniga «Xiradnomayi Iskandariy» deb nom qo'ydi. Har ikki shoir ham Iskandarning ilm va ma'rifat egasi bo'lganligidan, Arastudek jahoniy olimlar tarbiyasini ko'rganligidan kelib chiqdilar. Umuman olganda, «Iskandar tilsimi», «Iskandar oyinasi» atamalari mumtoz adabiyotimizda ko'p uchraydi. Navoiy «Layli va Majnun»da «Iskandar oyinasi»ga izoh ham bergan edi. Unga ko'ra, Iskandar po'latdan bir oyna yasagan. Rumda baland minora qurib, oynani Farangistonga qaratib o'rnatgan. Oynada butun Farangiston aks etib turgan. Shu sababli uni «Oyinayi jahonnamo» yoxud «Oyinayi lskandariy» deganlar.

Navoiy o'z asarini «Saddi Iskandariy» deb atadi. Iskandar haqidagi kitoblarda uning odamxo'r ya'jujlardan saqlanish uchun ulkan bir devor qurdirgani aytiladi. Bu devor Qirvon o'lkasida Qof tog'ining etagida ekan. Bu devorning tarixan qay darajada aniq va to'g'riligi haqida bir narsa deyish qiyin. Lekin uning katta ramziy ma'nosi bor. U ezgulik va yovuzlik o'rtasidagi devor. Bu devorni barcha xalqlar birgalashib quradilar. Navoiy slut tariqa Iskandarning jahongirligiga emas, insonparvarligiga diqqatni qaratadi.

«Saddi lskandariy» Navoiy «Xamsa»sidagi eng yirik dostondir. U 89 bob va 7215 baytdan tashkil topgan. Aruzning mutaqorib bahrida (fauvlun fauvlun fauvlun fauvl) (V - - V - - V - - V -) yozilgan.

Asar voqealari Iskandarning tug'ilishidan boshlanadi. Umuman, Iskandarning nasl-nasabi borasida antik zamonlardan buyon olimlar turlicha fikrlar bildiradilar. Ba'zilari uni Eron shohi Doro II ning o'g'li qilib ko'rsatadilar. Ba'zilari esa Misr far'avnlariga olib borib bog'laydilar. Yana bir nuqtai nazarga ko'ra — u topib olingan farzand.

Faylaqus (Filipp) tangridan farzand so'rardi. Bir kuni ovdan qaytarkan, shaharga kiraverishdagi vayronada yangi ko'zi yorigan ayolga duch keladi. Chaqaloq o'g'il bola bo'lib, sergak, ona esa o'lib bo'lgan edi. Shoh o'likni dafn yettiradi, bolani o'g'il qilib oladi. Unga Iskandar deb nom qo'yib, uning tarbiyasi bilan shug'ullanadi. O'limi oldidan esa uni valiahd qilib tayinlaydi va o'z o'rniga shoh qilib qo'yadi.

Navoiy o'z dostoniga shulardan biri (variant)ni asos qilib oladi. Dostonning keyingi bobida himmat haqida gap ketadi. Bob:

Birovkim, anga himmat o'ldi baland,

Erur olam ahli aro arjumand, —

misralari bilan boshlanadi. Shoir fikricha, agar kishining bir chaqa puli bo'lmasa ham, himmati bo'lsa, u kambag'al emasdir. Kimning himmati bo'lmasa, o'sha kambag'al. Himmatli kishilar faqirlikni shohlikdan ustun qo'yadilar.

Bu fikr-mulohazalarning isboti uchun Navoiy shunday bir hikoya keltiradi. Iskandar taxtga chiqqach, jahonga hokim ho'lish fikri tug'iladi. Qaysi mamlakatlar unga tobe' bo'lgan bo'lsa, o'shalarning shohlarini yana o'zlariga boshliq qilib tayinlaydi va o'z yurishlarini davom ettiradi. Mag'rib (hozirgi Jazoir, Marokash, Tunis ko'zda tutilgan) mamlakatiga borganda ish urushga aylanadi. Mag'rib shohi jangda halok bo'ladi. Iskandar mamlakatda adolat o'rnatmoq uchun o'sha yerlik bir musofir kishini izlaydi. Unga asli podshohzoda bo'lgan, lekin odamlardan uzilib, qabristonlarda yashab yurgan bir kishini hnsiya etadilar. Iskandar topshirig'i bilan uni topib keladilar. Bosh yalang, oyoq yalang, yoqavayron bu darvesh kishi ikki qo'lida ikkita bosh chanog'ini ko'targancha kirib keladi. Iskandar u bosh chanoqlarni nima uchun ko'tarib yurganini so'raydi.

Qabristondan o'tayotganimda ularni necha bor ko'rganman. Qay biri shohniki-yu, qay biri gadoniki, hech ajratolmadim. Hular o'lganda-ku bir ekan, tiriklikda nega nizo qiladilar?

Bu gaplar Iskandarga ma'qul bo'ladi, darveshga mamlakati shohligini taklif etadi. Darvesh ko'nmaydi. Uning himmati quyidagi to'rt narsani xohlar edi: so'ngida o'lim kelmaydigan hayot, qarilik bilmaydigan yigitlik; kambag'allik yuzini ko'rmaydigan boylik; g'amsiz shodlik.

Iskandar xijolatdan lol qoladi. Darveshning himmatini o'zinikidan baland ko'radi.

Shu tariqa asarda ma'lum voqea, so'ng uni izohlovchi axloqiy sifat va shunga mos hikoya keltiriladi. Oxirida xulosa chiqariladi.

Shoir Iskandar tarixini yozmoqchi emas. Iskandar bilan bog'liq voqealarning ma'nosini ochmoqchi. Shuning uchun voqealar "Izoh va talqinlar, hikoyatlar, savol-javob va lirik chekinishlar bilan almashinib keladi.

Iskandar taxtga chiqar ekan, o'z atrofiga olimlarni to'playdi, ularning maslahati bilan ish ko'radi. U umuman taxtdan bezor. Otasi taxlni unga topshirganida qattiq tashvishda qoladi. Bir yoqdan ota vasiyati, ikkinchi tomonda taxt ishlariga o'zida rag'bat sezmaslik. Oxiri xalqni yig'ib, maslahat soladi. Xalq uning sho' bo'lishini qattiq talab qilib turib oladi. Shundan keyingina Arastu tojni olib uning boshiga kiygizadi. Shunda ham u el oldiga shart qo'yadi. Kimning arz-dodi bo'lsa, shohni o'zi bilan ten ko'rib, ahvolini aytishini so'raydi. Shundan so'nggina davlat ishlariga kirishadi. Awalo, mazlumning haqini haqlab, zolimning qo'lini kalta qiladi, adolatni yo'lga qo'yadi. Fuqaro ehtiyojini hisobga olib, uni ikki yillik soliqdan ozod etadi.

Xo'sh, adolatning o'zi nima? Oldin shoir uning ta'rifmi beradi. Bu ta'rif ko'pincha hadislar bilan tushuntiriladi. Masalan, bir soatlik adolat farishtalaming, dunyodagi barcha insonlarning toatidan afzal degan hadis keltiriladi. So'ng Hindistonni olganida elga qilgan birgina adolati bilan jannatga tushgan Mahmud G'az- naviy haqidagi hikoyat ilova qilinadi. «Hikmat» bobidan esa Iskandarning Arastu bilan adolat haqidagi savol-javobi o'rin olgan. Arastu ftkricha, shoh odil bo'lsa, olam unga tobe bo'ladi. Chunki adolat qaror topgan mamlakat obod bo'ladi. Obod mamlakatning xalqi esa badavlat bo'ladi. Boylik askarga kuch beradi. Unday qo'shin hamisha g'olibdir. Raiyat esa minnatdordir.

Iskandarning Doro bilan to'qnashuviga bag'ishlangan tasvirlar ham dostonning qiziqarli va mazmundor sahifalaridandir. Doro nega mag'lub bo'ldi?

Rum mulki Eronga har yili tuxum shaklidagi ming oltin xiroj to'lar edi. Iskandar buni to'xtatadi. Elchiga: «Tuxum beradigan qush allaqachon uchib ketgan», — degan javobni aytadi. Doro g'azabga kelib, bir chavgon va to'p, bir xalta kunjut bilan boshqa bir elchini yuboradi. Elchi xaltadagi kunjutni yerga ag'daradi. Buning ma'nosi shu ediki, sen hali dimog'idan sut hidi ketmagan birgo'daksan, chavgonni olib, to'p o'yna. Agar xayolingga ixtilofu nizo kelgudek bo'lsa, askarlarimiz sanog'ini mana shu kunjutlar qadar bilgin! Iskandar bunda boshqa ma'no ko'radi. Dumaloq koptok, uningcha, yer yuzidir. Koptokning Iskandarga taqdim etilishi uning dunyoni olajagiga ishoradir. Chavgon esa Doroning o'z mamlakatini topshirmog'iga belgidir. Kunjutni esa u o'zining qushlari (askarlari) uchun himmat qilingan oziq deb hisoblaydi. Iskandar farmoni bilan sonsiz tovuqlarni haydab keladilar. Kunjutdan bir dona ham qolmaydi. Xuddi shu o'rinda muxolifat — kelishmovchilik nima? U qanday kelib chiqadi? Uning oldini olish mumkinmi? Mana shu savollar o'rtaga qo'yiladi.

Jahon ichra mavjud erur necha xayl

Ki, borig'adur kina qilmoqqa mayl, —

deb yozadi shoir. Uningcha, birining ikkinchisidan o'zish istagi, o'zmaganning o'zganga g'ashligi inson tabiatida bor. Ko'rolmaslikka moyillikni harbir millatdan, har bir toifadan topish mumkin. Hamkasblaiga qarang, biri mohirroq bo'lsa, ikkinchisi g’ashlanadi, sen-men boshlanadi. Biri ikkinchisini yo'qotishga kmshadi, go'yo shu bilan unisiga yer kengayadi. Bu nizodir, Irlishmovchilikdir. Bu hoi davlat ishlarida yanada aniqroq ko'rinadi. Shohning yuz ming odami bo'lsa-yu, hammasi noib bo'lsa, birortasi undan uzoqroq turishni istaydimi? Yo'q. Amirlar noiblikka, tumanboshilar amirlikka, qushbegilar tumanboshilikka intiladilar. Harbirguruh o'zidan yuqoridagilar safiga o'tishni orzu qiladi. Kin va nizoning manbai shu yerda. Kishilar shohga qancha yaqin bo'lsalar, ularning adovati shuncha ko'p va kuchli bo'ladi. pastdagilarning jahllari qanchalik qattiq qo'zg'almasin, xusumatlari yengil o'tadi, ulardan keladigan zararning ko'lami karn.

Bu zarar mansabning ko'lami oshgan sayin kuchayib boradi. Shu jihatdan, o'rta bo'g'indagilarning nizolari ashaddiyroq va ularning noahilligidan keladigan zarar ko'proq bo'ladi. Ular lufayli ko'plab odamlar azobga qoladilar, ko'plab xonadonlar huziladi. Mabodo bu mojaro oliy martabali sultonlar o'rtasida kechsa-chi? Buni jahon ichra tushgan to'fon deyaver. Bundan jahon ahli vayron bo'ladi:

Bu go'yo jahon ichra to'fon erur

Ki, andin jahon ahli vayron erur.

Ne to'fon, balo bahri chayqolg'oni,

Jahon ahli suv ostig'a qolg'oni.

Ikki shoh urush va adovatga bel bog'lasa, jahon ahli ikki qo'shinga bo'linib, bir-biriga qarshi o'tkir tig' ko'tarib, bir- birini halok qilishga kirishadilar.

Shoir urushning dahshatli manzaralarini chizadi. Bu manzaralar beixtiyor temuriylar, xususan, Husayn Boyqaroning o'z o'g'illari bilan bo'lgan kurashlarini esga soladi:

Ato bir taraf gar erur, filmasal,

Yana jonib o'lsa, o'g'ulg'a mahal.

Ikisig'a kin o'ti solg'ay g'azab,

Ul o't qon icharg'a qilib tashnalab.

Atojon berib, o'g'lin o'lturgali,

O'g'ul ham anga tiyg'i kin surgali.

Qarindosh topsa qarindoshini

Damodam tilab kesgali boshini.

Qondosh, qarindoshlar shu ahvolda bo'lsa, yotlar qanday bo'ladi?

Bu nav' o'lsa mundog' iki zot aro, Ne bo'lg'ay gurnon qil iki yot aro?

Xuddi shu o'rinda shoir ikki jahondor — Chingiz va Xorazmshoh urushidagi qirg'inni ikki do'stning ittifoqligi daf etgani haqidagi rivoyatni keltiradi. Urushda ikki do'st kofirlar qo'liga asir tushadilar. Qatl payti «Oldin meni o'ldir!» deb tig' talashadilar. Bu voqea Chingizning tushiga kiradi va ularni ozod qilib, qirg'inni to'xtatadi.

Muxolifat — noahillik hech bir millatga to'g'ri kelmaydi. Nizo va janjal-ku hech bir zamonda ma'qullangan emas. Bas, shunday ekan, qanday qilib bularning oldini olish mumkin? Iskandar Arastuga shu haqda savol beradi. Arastu bu nozik savolga javob berar ekan, nizolarni aql umuman rad etgani holda, ayrimlarini ma'qullashini ham aytadi. Chunonchi, birovning nojo'ya ishidan el-yurtga zarar yetadigan janjal chiqadigan bo'lsa, birov shu ishni man etish imkoniyatiga ega bo'Isa-yu, bundan o'zini chetga olsa, u kechirarli emas. Agar u bu nojo'ya ishidan qaytmasa, shu ishni albatta qilaman deb turib olsa, uning bu ishni bajarishga qattiq bel bog'laganligi ma'lum bo'lgach, yanada qat'iyroq man qilish lozim bo'ladi. Bunga ham qanoatlanmay, ishni to'xtatmasa, u paytda nizoga ehtiyoj tug'iladi. Modomiki, bu ishning janjalsiz ham bo'lish imkoniyati yo'q ekan, shunday shartga rioya qilmoq lozim: dushman bilan olishishga o'zi qodirmi, yo'qmi? G'alabaga ko'zi yetsagina olishgani durust. Quvvatini barobar hisoblasa, mojaroga hojat yo'q. Kuchi yetmasligini his qilsa, nasihat bilan kifoyalanmoq kerak. Nasihat ham jo'yali bo'lsin, jahl uyg'otmasin.

Navoiy Iskandar va Doro urushiga kitobxonni shunday tayyorlab keladi. Biroq kutilgan dahshatli to'qnashuv yuz bermaydi. Shoir yana ramziy hikoyalar, ruhiy holatlar, adolat va adolatsizlikning oqibatiga ishora qilish orqali masalaning eng to'g'ri yechimini topishga urinadi. Ikki qo'shin bir-biriga yuzma-yuz bo'lar ekan, Iskandar oqibatni o'ylaydi. U Doroni vit'ldan qaytarmoqchi edi, bo'lmadi. Ilmu hikmat da'vosi bilan hovvliqib urushga kirishdimikin? Shu payt katta xarsang ustida har biriga shiddat bilan tashlanib urushayotgan ikki kaklikka ko'zi tushadi. Biri — katta, baquvvat, bu — Doro, o'ylaydi Iskandar. lkkinchisi — kichik, zaif, bu — men. Shu on to'satdan bir burgut pastga sho'ng'iydi-yu, kuchlisiga chang solib, uni osmonu falakka olib ketadi. Iskandar buni yaxshilikka yo'yadi.

Urush boshlanadi. Biroq ko'p o'tmay, Doroning noiblari Miyonat qiladilar. Doro yarador holda Iskandar qo'liga asir tushadi.

So'ng shohlikning tartib-qoidalari, shohning aql-farosati, didi va zehni, mehri va qahri haqidagi bob keladi. Keyin Abusaid Mirzoning o'z sipohiga yaxshi qaramaganligi uchun urushda mag’lubiyatga uchrab, asir tushganligi voqealari beriladi. Xullas, dostonda Navoiyning odil shoh haqidagi fikr-qarashlari, birinchi navbatda, Iskandar misolida ifoda qilinadi. Uning shohlik va saltanat ishlari borasidagi Arastu bilan qilgan savol-javoblaridagi mulohazalar, turli-tuman voqeiy hikoyalar va rivoyatlar esa buni to'ldirib boradi.

Dostonda Iskandar tarixini yaratish maqsadi qo'yilgan ho'lmasa-da, kitobxon uning yurishlari haqida ma'lum tasavvurni oladi. Masalan, Iskandar Eronni egallagach, jahonni fath etishga kirishadi. Ko'p podshohlar unga bo'yin egib keladilar. Kashmir, Hind, Chin xoqonlarigina o'zlarini tortadilar. Iskandar Xuroson va Movarounnahrni qo'lga oladi. Hirot, Samarqand shaharlarini egallaydi. So'ng Kashmir ustiga qo'shin tortadi. Ilm va hikmat bilan Kashmirni zabt etadi. Buni ko'rgan Hind shohi Iskandarga urushsiz tobe' bo'ladi. Chin xoqoni elchi kiyimida Iskandar huzuriga kelib, uning .ha'nu shuhratiga tan beradi. Sovg'a-salomlar bilan jahongirga pcshvoz chiqadi. Iskandar Mag'ribga yo'l oladi. Suvu quruqliklardan o'tib, Mag'ribga yetib boradi va uni o'ziga bo'ysun diradi. U yerdagi aholini vahshiylardan himoya qiladi. Shimol stfarini boshlaydi. Farang, Rusdan o'tib, Qirvonga to'g'ri bo'ladi. U yerdagi xalqni ya'jujlardan saqlash uchun Saddi Iskandariyni qurdiradi. Rumga qaytib keladi. Bir muddat turib, dengiz safariga chiqadi. Shisha sandiq yasab, dengiz tubiga tushadi. Turfa ajoyibotlarni ko'rib, vataniga qaytadi. Ko'p o'tmay, kasallanib yotib qoladi. Onasi (tarbiyachisi) Bonuga o'g'illikni o'rniga qo'ya olmaganidan uzr so'rab xat yozadi. Vafot etar ekan, Iskandar bir qo'lini tobutdan chiqarib qo'yishni iltimos qiladi. Bu bir ibrat, pand edi. Jahonni egallagan jahongirning u dunyoga hech bir narsasiz, ochiq qo'l bilan ketayotganiga ishora edi. Bu dunyoda qo'lga kiritgan butun davlating shu dunyoda qoladi, binobarin, har bir nar- sada aql bilan ish tutmoq lozim, degan ma'noni anglatardi.

Muhimi shundaki, shoir bunda ham oldingilardagi kabi voqealarni iloji boricha ko'proq Xuroson va Movarounnahr bilan bog'lashga harakat qiladi. Chunonchi, Samarqand va Hirotning bino qilinishiga alohida to'xtaydi. Doro va Iskandar to'qnashuvi munosabati bilan askarlarni ta'rif etarkan, «ikki o'rim sochdek biri-biroviga chirmashib ketgan yuz ming sonlik o'zbek va mang'it qahranionlari»ni iftixor bilan tilga oladi. Bu lasodif emas. Nizomiy ham o'z «lskandamoma»sida Iskandar safarini Ozarbayjonga burgan va uni Barda malikasi No'shoba bilan uchrashtirgan edi.

«Saddi Iskandariy» so'ngida ham «Sab'ai sayyor»dagi singari ustozlar bilan g'oyibona muloqot bor. Navoiy o'z «Xamsa»sini yakunlaydi. Uni boshlashidan oldin borib fotiha olgan ustozi va piri Jomiy huzuriga boradi. Ustoz kitobni varaqlar ekan, iste'dodli shogirdi sha'niga yuksak maqtov so'zlarni aytadi. Navoiy bir lahza xayolga cho'mib, Firdavsiy, Nizomiy, Sa'diy Sheroziy, Xusrav Dehlaviy kabi buyuk shoirlar bilan muloqotga kirishadi. Ustozlar uni muborakbod etadilar, haqqiga duo qiladilar.

Darhaqiqat, Nizomiy va Xusrav Dchlaviydek shoirlardan keyin «Xamsa» yozmoq buyuk jasorat edi. Bu borada katta tajribalari bo'lmagan, turkiyda yozmoq esa yuz karra jasorat edi.

U o'z oldiga qo'ygan maqsadini sharaf bilan ado etdi. O'z davrining eng mashhur shoirlari e'tirofini qozondi. Zamonining alloma shoiri, ustozi Jomiyning yuksak bahosiga musharraf bo'ldi. Darhaqiqat, Navoiy turkiy til va adabiyotni jahoniy tniqyosga olib chiqdi. Uning «Xamsa» sidagi dostonlar esa turkiy adabiyotda ko'plab naziralar yozilishiga turtki bo'ldi. Farhod, Shirin, Layli, Majnun, Iskandar obrazlari she'riyatda an'anaviy timsollarga aylanib qoldi. Hatto ayrim sabablar bilan yozma adabiyoti kechroq boshlangan qozoqlarda mashhur oqin Abay (XIX asr) «Iskandar» dostonini bitdi.

Navoiyning «Lison ut-tayr»ida Qaqnus degan qush hikoyati bor. Uning har bir pati bir rangda bo'lar ekan. Tumshug'ida sonsiz-sanoqsiz teshiklar bo'lib, har biridan alohida ohang taralar ekan. U hech bir qushga o'xshamas, o'zi ham yakka-yolg'iz hayot kechirarkan. Bir kuni Faysog'urs (Pifagorning sharqcha nomi) lining yonidan o'tayotib ovozini eshitib qolibdi va musiqani kashf etibdi. Bu qush umrbo'yi o'tin yig'arkan. Umri poyonida yiqqan o'lini ustiga chiqib, shunday bir g'amgin, lekin dilkash sayrar ekanki, barcha qushlar va vahshiy hayvonlar jam bo'lar va ko'pi halok bo'lar ekan. So'ngida bu qush g'oyat dardli bir nola tortarkan va undan xirmonga o't ketarkan, qushning o'zi ham o'tinga qo'shilib yonarkan. Uning kulidan esa yangi «Qaqnusbacha» bosh ko'tarib, o'tin yig'ishga tushar ekan.

Buyuk shoir Farididdin Attomi ota Qaqnusga, o'zini esa u yoqqan va yongan olov kulidan chiqqan «Qaqnusbacha»ga qiyos qilgan edi. Bunga sal kengroq qaraladigan bo'lsa, Navoiy o'zigacha bo'lgan Sharq adabiyotining ulkan merosini o'z aqli va tafakkurida iamuljam etgan va uning samarasi sifatida maydonga kelgan ijodkor edi. Uning hayot tarzida ham qaqnusga o'xshashliklar mo'l edi.

Shoir o'zining «Muhokamat ul-lug'atayn»ida yozadi: “...umidim uldur va xayolimg'a andoq kelurkim, so'zum martabasi avjdan quyi inmagay...”

Darhaqiqat, shunday bo'ldi. Shoirimiz aytganidek, Navoiy «Temur tig'i yetmagan joyni qalam bilan oldi». Uning shuhrali hayotlik paytidayoq hammayoqqa ketdi. U zamonasining Lutfiydek «Malik ul-kalom»ini hayratga solganida 15 yoshda edi. 24 yoshida muxlislari uning she'rlarini to'plab, devon tuzdilar. Zamondoshlari unga bag'ishlab o'nlab asarlar yozdilar.

Ulug' shoirning kitoblari qayta-qayta tarjima qilindi. Masalan, «Majolis un-nafois» shoir vafotidan ko'p o'tmay uch marotaba forsiyga o'girildi. «Sab'ai sayyor» asari XVI asrdayoq italyan tiliga tarjima qilingan edi. Shoir asarlariga bag'ishlangan maxsus lug'atlar paydo bo'ldi.

Navoiy ijodiyoti XX asr boshlarigacha turkcha-chig'atoycha deb nomlangan eski o'zbek tili va adabiyotining eng ko'rkam, eng sara sahifasi o'laroq umumturk madaniyatining jahoniy shuhratini ta'min etib keldi. Bugun yangi tarixiy sharoitda turkiy qavmlarning aksariyati mustaqil bir davlat va mamlakat sifatida yashab turgan, mustaqil bir millat sifatida shakllanib, o’zining yangi til va adabiyotini yaratgan bir paytda tili, dili, dini bir bo’lgan turkey dunyoni madaniy asoslarda birlashtirishdek ulug’ va muqaddas bir ishga xizmat etmoqda. U birgina o’zbekning emas, butun turkey olamning boshida toj bo’lib turibdi.


5-mavzu

Xamsa”, “Xayrat-ul-abror”, “Farhod va Shirin”



REJA:


  1. “Hayrat ul-abror” haqida

  2. Asar boblari sharxi

  3. “Farhod va Shirin”

Qariyb ikki yuz yildan keyin birdaniga ikki buyuk xamsanavis maydonga chiqdi. Bular Navoiy va Jomiy edilar. Alisher Navoiyning „Xamsa"si boshqalardan farqli ravishda turkiy tilda yozildi va umumjahon adabiyotining yuksak cho'qqisi bo'lib qoldi. Navoiy „Xamsa"si XV asrda yashagan ajdodlarimiz ma'naviy holatining ko'zgusi bo'lib, unda o'sha davr ijtimoiy turmushi, xalq hayoti, urf-odatlari, din-diyonat, axloq-odob haqidagi qarashlar o'z aksini topgan. Navoiy „Xamsa"si yaxlit asardir. Buyuk shoir unda zamonasining barcha dolzarb masalalarini qalamga oladi. Har besh doston bir-biri bilan ich-ichidan mustahkam bog'langandir. Masalan, „Hayrat ul-abror"da shoir umr, uning mazmuni, tabiat, jamiyat va inson munosabatlariga doir savollarni qo'yadi, keyingi dostonlarda muayyan taqdirlar, voqealar misolida ularga javob berishga harakat qiladi.

Hazrati Navoiy 1485-yilda „Xamsa"ni tugallab, Husayn Boyqaroga taqdim etganida, asarning ahamiyatini tushungan hukmdor g'oyat qattiq hayajonga tushadi. Sulton o'zining oq otini keltirishlarini buyuradi. Otni keltirishgach, Navoiyni unga mindiradi. Shoir egarga o'tirishi bilan Sulton Husayn otning jilovidan ushlab, yetaklay boshlaydi. Alisher Navoiy hushidan ketadi. Uni egardan ko'tarib oladilar. Tarixda bunday hoi ko'rilmagan, hech bir zamonda shoh shoirga jilovdorlik qilmagandi.

Hayrat ul-abror". Navoiy davr an'anasiga rioya qilgan holda boshqa asarlari singari dostonlariga ham arabcha nom berdi va „Xamsa"dagi birinchi dostonni „Hayrat ul-abror" deb atadi. U bugungi o'zbek tilida „Yaxshi kishilarning hayratlanishi" degan ma'noni anglatadi. Doston 3988 baytdan iborat bo'lib, 64 bob, 29 maqolatdan tashkil topgan. U aruzning sari' bahrida yozilgan. Asar an'anaviy muqaddima — „hamd va na't" bilan boshlanadi. Nomidan kelib chiqqan holda „hamd"da Allohning maqtovi, sifatlari, „na't"da payg'ambarimiz madhi beriladi. Navoiyning dunyo haqidagi qarashlari mana shu muqaddimada o'z aksini topgan. Uningcha, dunyoning boshi ham, oxiri ham, yaratuvchi ham, kuzatuvchi ham Allohdir:

Avval o'zing, oxir-u mobayn o'zing,

Barchag'a xoliq, borig'a ayn2 o'zing.

Bir vaqtlar bu jahon pinhon (yashirin) edi. Na yer. na ko'k na kun, na tun— hech narsa yo'q edi. Hamma-hammasi sening bag'ringda edi,— deya davom etadi shoir.— Sendan boshqa hech kim, hech narsa yo'q edi. Nozir ham, manzur ham o'zing eding ishqingdan mast, husningdan masrur eding. Husning jilvasig; chek-u chegara yo'q edi. Senga bir ko'zgu kerak bo'ldi va shi maqsad bilan dunyo maydonga keldi. Demak, dunyo senin; jamolingga bir oynadir. Sening qudratli, har narsani yaratmoqq qodir xazinangda esa ko'p narsa bor edi. Lekin bularnin, barchasidan maqsad inson edi. Sen dunyoni g'oyat go'zal (latif qilib yaratding, lekin hammasidan insonni ulug' (sharif) aylading Binobarin, Alloh har narsadan ulug' va yaqin tutgan inson han tabiatning, ham jamiyatning gultojidir. ^Shoirning Alloh, borliq inson haqidagi fikrlari shunday. U, dunyoni Allohning namoyoi bo'lishidir, deb biladi. Inson esa uning markaziy siymosi.

Ikki bob ustozlar ta'rifiga bag'ishlangan, ikki bob so'z va undaj ma'no haqida. So'ng, Husayn Boyqaroga, ulug' pirlar— Bahovuddi Naqshband, xoja Ahrorga bag'ishlovlar keladi. Nihoyat, yigirm ikkinchi bobdan maqolatlar boshlanadi. Birinchi maqolat iymo haqida. Ikkinchi maqolat islom haqida. Uchinchi maqolat shohi? haqida. Shu tariqa har bir maqolat bir mavzuga bag'ishlangan. Muall dastlab mavzu bilan tanishtiradi. Unga munosabat bildiradi, ya'i tasdiq yo inkor etadi va unga munosib biror ibratli hikoya keltirad Shoir uchinchi maqolatda bevosita shohga murojaat'qiladi: „Ei dabdabasi olamni tutgan sulton, senga haq (Xudo) hukmfarmoli berdi, qo'lingni baland qilib, ne-ne buyuklarni qoshingda past etd Xizmatingga elni majburlab, oldingda qomatlarini egdi. Lekin shui bilki, sen ham ularning ko'pidan ojizroq bir bandasan. Ular tufrog'- scn nur emassan, shakl-u shamoyiling ham, a'zo-yu tanalarir ham teng. Tangri seni saltanat osmoniga chiqarib qo'ygan ekan, o qudratini namoyish qilayapti. U — senga vazifa topshirgan. Birincl vazifa — bergan ne'matiga shukur qilmoq, ikkinchisi — xalqi xurram tutmoq, haqini haqlab bermoq, asramoq. U senf omonat berilgan. Agar sen elning bir siniq ignasini torti olsang, oxiratda olmos xanjar bo'lib bag'ringga qadaladi. Ingichl bir ip kabi zarar yetkazgan bo'lsang, uni seni halok qiluvchi ilon deb bilaver... Sen-chi, ishratga, maishatga botgansan, zulmj zo'r bermoqdasan... Beayb parvardigor, lekin ayb qildingmi tavba ham qil! Adolatsizlik qildingmi, adolat ham qil". Navoiyning fikrlari zamonasining aysh-ishratga berilgan, o'zaro taxt talashib qanchadan qancha qirg'in-barotlarga sabab bo'lgan temuriy shahzodalarga achchiq tanbehi edi.

Dostondagi bir qator maqolatlar odob-axloq haqida. Chunonchi, beshinchi maqolat karam haqida. Karamning ma'nosi keng. U mehr-marhamat ko'rsatish, saxiylik, ehson qilish kabilarni anglatadi. Saxiylik insondagi xislatlarning eng ulug'i. Baxillik eng tubanidir. Biroq, har narsaning ham me'yori bor. Ortiqcha saxiylik isrofdir. Isrof esa baxillik bilan teng. Qolaversa, har qanday saxiylikda ham ma'lum tartib bor. Chunonchi, birinchidan, faqat dovruq qozonmoq uchungina mol-dunyo sovurmoq saxiylik emas, hatto aqldan emas. Bunday ishni yo mast, yo telba qiladi. Mast va telbani odam deb bo’ladimi? Ikkinchidan, shunday odamlar borki: „Yoyar anga supraki, ul och emas, Berur anga to'nki, yalang'och emas". Bunday kishini ham saxiy deb bo'lmaydi. U quyoshga yordam beray deb kunduzi sham yoqadigan odamga o'xshaydi. Uchinchidan, birovlardan olgan narsani tarqatgan kishini ham saxiy deb bo'lmaydi. Shunday kishilar borki, xalqning moliga ko'z olaytirib, tama qilaveradilar. So'ng ularning bir qismini ulashib, o'zlarini saxovatli ko'rsatmoqchi bo'ladilar. Ularning sochgani ham tashlandiq narsalar, olgani ham. Chunki olmog'idan ziyondan boshqa narsa kelmaydi, bermog'idan esa hech bir foyda yo'q:

Olmog'idin g'ayri ziyon bud yo'q,

Turfa bukim bermog'idin sud yo'q.

To'rtinchidan, so'ramasa bermaydigan kishini ham saxiy deb bo'lmaydi:

Oni dog'i dema saxiykim, kishi

To tilamay bermak emasdur ishi.

Xo'sh, unda saxiy kim? Shoir so'fiyona axloq o'lchovlaridan kelib chiqib saxiy kishining sifatini bayon etadi:

Oni saxiy onglagil, ey hushmand,

Kim ani davlat qilibon sarbaland.

Holi agar yaxshi durur, gar taboh ,

Kimsadin etmas tama'yi mol-u joh.

Bunday odam Yaratgan nima bersa, qanoat etadi, nimani buyursa, bo'ysunadi. Qo'lida bor narsa bilan qo'li qisqa odamni xursand qiladi. Dengizning oldida tursa ham undan bir tomchi suv so'ramaydi, birovning yarasini ko'rsa, malhamini ayamaydi. Muhtoj odam bir narsa so'rasa, qo'lidan kelganicha unga xayr qiladi...

Maqolatlardan biri Vatan haqida. Shoir vatani Xuroson va Hirotni ulkan mehr bilan suyadi, ularni baland pardalarda vasf etadi:

Ziynat aro ravzayi rizvondur ul,

Ravzani qo'y, mulki Xurosondur ul,

— deb yozadi shoir. Xuroson shaharlarini latofatda jannatga qiyos etadi. Xuroson jahonning ko'ksidir, Hirot esa shu siynadagi yurakdir, deya davom etadi shoir va o'quvchini shahar tomon ''boshlaydi. Arki to'qqiz osmonday buyuk, devorlarining kunguralari quyoshday tovlanadi, atrofidagi xandaqlar yer qa'riga kirib ketganday. Shaharga kirish bilan to'rt tomonga ketgan ulkan yo'llar bozorlarga olib boradi. Bazzozlar oldida osmon atlaslari kabi rang- barang kiyim-kechaklar, qutichalarda osmondagi yulduzlar qadar sonsiz-sanoqsiz javohirlar. Har qanday odamning aqli shoshadi. Navoiy o'zining mehnati singgan binolar, jumladan, Masjidi Jorne ta'rifiga o'tadi. Uning o'zini bir olam deb ataydi. Masjid toqining o'zi bir katta osmon. Minbari osmonga zina bo'la oladi. Oy — unga qandil, osmon kamalagi (qavsi kuzah) — mehrob. Madrasalar- chi? Ularning har biri ulug'vorlikda ko'k madrasasi (osmon gumbazi)dan ham baland, gumbazlari osmon gumbazini eslatadi. Har koshi.nida quyosh aksi tovlanib, ko'k gumbazi ichida quyosh yurgandek bo'ladi.

Bu maqolat XV asrdagi Hirotning tasvirini, manzaralarini beradi. Biz shaharning geografik joylashishidan qurilishigacha, tabiatidan madaniyatigacha bo'lgan qimmatli ma'lumotlar bilan tanishamiz. To'g'ri, ular oshiribroq tasvirlangan. Bu Sharq adabiyotidagi ustuvor ijodiy serbo'yoq uslub bilan izohlanadi. Uzoq davr mobaynida mubolag'a she'rning ziynati sifatida qaralgan. Ajdodlarimiz „Ahsanahu akzabahu" (eng yaxshi she'r — eng yolg'on she'r) degan naqlga amal qilganlar.

Farhod va Shirin" dostoni. Navoiyning komil inson haqidagi orzu-o'ylari „Xamsa"ning ikkinchi dostonidagi Farhod timsolida o'z ifodasini topdi. Bu mavzu aslida eski bo'lib, muayyan tarixiy shaxslarga borib bog'lanadi. U ilgari ko'proq „Xusrav va Shirin" shaklida mashhur edi. Milodiy 590- yilda taxtga chiqib, 628- yilda o'ldirilgan Eron shohi Xusrav Parvezning go'zal Shiringa bo'lgan muhabbati ko'pgina tarixiy asarlarda qayd etilgan. Tarixchi Tabariy (923- yili vafot etgan) fikricha, zamonasida Shirindan go'zalroq ayol bo'lmagan. Nima boiganda ham, o'z sevgisini o'limi bilan isbot etgan bu suluv malika haqida ko'plab rivoyat va afsonalai to'qilgan. U haqda birinchi marotaba Firdavsiy o'zining „Shohnoma" dostonida yozgan. Nizomiy esa uni alohida ishqiy-sarguzasht doston holiga keltirdi. Nizomiyning „Xusrav va Shirin" dostoni XlVasrda Qutb tomonidan turkiyga tarjima ham qilingandi.

Navoiyning o'zi „Farhod va Shirin"ni „shavq dostoni" deb ataydi. Asarda ishq inson hayotining mohiyati tarzida tasvirlanadi. Lekin bu xususiyat avomga xos jo'n ishqqa emas, ilohiy ishqq'a tegishlidir. Aytish kerakki, asarda majoziy va ilohiy muhabbat tushunchalari bir-biri bilan chambarchas bog'langan. Ularni ajratib bo'lmaydi. Chunki, Allohga bo'lgan ishq uning jilvasi bo'lmish insonga bo'lgan muhabbatdan boshlanadi. Dostonda ilohiy va majoziy ishqning biri ikkinchisini to'ldirib boradi. Shoir bunga nuiqaddimadayoq ishora qiladi:

Ki inson ko'nglin etti gulshani ishq.

Bu gulshanning harimin maxzani ishq .

Ne maxzan, har durri sham'i farog'i

Ne dur, ne sham', durri shabeharog'i.

Va lekin husn o'tin aylab jahonso'z,

Bularni andin etti olamafro'z.

... Quyosh ma'shuq-u har zot o'ldi oshiq,

Dema har zot, zarrot o'ldi oshiq.

Navoiy Fikricha, xamsachilikdagi bir doston boshqasini takrorlamasligi kerak. O'zga ijodkor yozib ketganini qaytarish shoirlikka munosib emas. Shu sababli Navoiy oldingi xamsanavislarga e'tirozlar ham bildiradi. Shoir e'tirozlaridan eng muhimi, Xusravning Shirin muhabbatiga loyiq emasligida. U — komil inson ham, Shiringa munosib ham emas. Chunki u — ishqda beqaror. Ko'nglini esa taxt ishqi, havo-yu nafs egallagan. Shu bois buyuk shoir quyidagi fikrida haq edi:

Vale chekkanlar ushbu jomdin roh,

Sarosar bo'ldilar, Xusravga maddoh.

Ya'ni: bu jomdan may ichganlar — bu mavzuda doston yozganlar boshdan oyoq Xusravning maddohi bo'lib qoldilar. Xullas, Navoiy dostonning qurilishi, mazmunini tamomila o'zgartiradi va o'z dostoniga Farhodni bosh qahramon qilib oladi. Bu xamsachilikka shoir kiritgan eng katta yangilik edi. Farhod haqida Navoiydan oldin ham dostonlar yozilgan. Masalan, 1369-yilda Ozarbayjonda Orif Ardabeliy degan shoir „Farhodnoma" dostonini yozgan. Biroq Navoiyning undan xabardor bo'lgan-bo'imagar noma'lum. Chunki shoir „Farhod va Shirin" muqaddimasida unin ismini tilga olmaydi.

„Farhod va Shirin" dostoni voqealari Chin xoqonining fai zandsizligi va uning so'ngsiz iztiroblari tasviri bilan boshlanad Asarda farzandsiz xoqon holati:

Ne chekkay ko'kka boshni tojdore,

Yo'q ersa bir dur andin yodgore

tarzida ifodalanadi. Nihoyat uning iltijolari qabul bo'lib, Tang unga bir o'g'il hadya etadi. Navoiy bolaning o'sishi, tarbiyas ota-bolaning muomala-munosabatiga alohida e'tibor qaratadi. Ung berilgan ism ham shunchaki, tasodifiy emas, chuqur ma'nol mazmunli. Farhodning tug'ilganidanoq:

Yuzinda ishq asrori yozilg'on,

Ichinda dard ta'vizi qozilg'on.

Farhodning azaldan boshqacharoq ekaniga e'tibor qilis tabiatan bu xildagi o'ychan, jiddiy odamlar qanday g'amdan iztiro chekishlari mumkinligi xususida xulosa chiqarish imkonini berad Farhod tug'ma ishq kishisi edi. Tug'ilishdanoq Alloh jamoliga intili yashashga mahkum shaxslarga bu hayotda ko'p yashas buyurilmagan bo'ladi. Atrofdagi oddiy bandalar kabi nafs istakla bilan o'rab olinmagan Farhodning o'n yasharligida:

Jahonda qolmadi ul yetmagan ilm.

Bilib tahqiqini kasb etmagan ilm

darajasiga erishishi ham anglashilarli. Allohning mchri tushgan v umrini unga yetishishga bag'ishlagan zotlarda yuksak qobiliyat bo'lisl aslo tasodifiy emas. Dostonda tez so'nadigan sham yorqinroq ni taratgani singari, dunyodan erta ketishi peshonasiga yozilgan dah ham shoshilib yashashi ifodalangan. O'smir yoshida yigirma yashj odamning jussasi, kuchi va aqliga ega bo'lgan Farhodni avji yigitlikd g'am-alam o'z bag'riga olgani tasviri juda ta'sirli yo'sinda berilgan:

Asiri dard ichi-yu toshi oning,

Ki, to o'n to'rt bo'ldi yoshi oning.

Ayni sho'xlik qilib, hayot lazzatlaridan bahramand bo'ladiga yoshdagi o'smir g'amginligining sabablari haqida o'ylab ko'ris kerak. Chunki o'ylay boshlagan, o'zicha xulosa chiqaradiga odamgina ulg'ayadi. Aksincha bo'lsa, kishi qirq yoshida ham balog'atj yetmay yuraverishi mumkin. Asarda Farhodning cheksiz jismoniy qudrat, tengsiz ijodiy iste'dod egasigina emas, balki yuksak ma'naviyat sohibi ham ekani tasvirlangan. Undagi bu sifatlar bir-biri bilan bog'liqdir. Chunki Yaratgan jamoliga yetishish yo'lidagi komillik manzillaridan o'tish odamni har jihatdan yuksaltiradi. Farhod boshdanoq ana shu yo'Iga talabgor bo'lgan yo'lovchi edi. Asardagi:

Demonkim, ko'ngli poku ham ko'zi pok,

Tili poku, so'zi poku, o'zi pok

satrlaridan yigitning ichki olamini bir qadar anglash mumkin.

Farhod rangining siniqib, g'amgin tortib borayotganligi atrofdagilarni hayron qoldiradi, xoqonni tashvishga soladi. Farhodning ko'nglini ochish uchun yilning to'rt fasliga moslab to'rt qasr quradigan bo'ladilar. Shu asnoda Farhod Qorandan tosh yo'nish, Boniydan me'morlik, Moniydan naqqoshlik sirlarini o'rganadi. Qasrlar bitadi. Har fasliga mos shohona bazmlar boshlanadi, biroq Farhodda o'zgarish bo'lmaydi. Ota so'nggi chorani ishga solib, o'g'liga taxtni bermoqchi bo'ladi. Alisher Navoiy dostonning shu o'mida davri uchun o'ta muhim bo'lgan toj-taxt talashuvlari muammosiga o'ziga xos yo'sinda munosabat bildiradi. Tetik va soppa-sog' shohning taxtni o'g'liga bermoqchiligi, o'g'ilning esa uni rad etishi faqat asar sujeti talabi bilan obrazlarning tabiatini ochish yo'ligina emas, balki Husayn Boyqaro bilan uning farzandlarini tarbiyalash vositasi ham edi. Navoiyga masalaning mana shu tarbiyaviy tomoni ham muhim. Buyuk shoir shoh bilan shahzoda munosabatlari ota-o'g'lining bir-birlari oldilaridagi burchlari asosiga qurilmog'i kerak, deb hisoblaydi va xoqon bilan Farhod munosabatlarini zamondoshlariga o'rnak qilib ko'rsatmoqchi bo'ladi. Ota va bolaning ushbu masala atrofidagi o'zaro savol-javoblari dostonning eng maroqli sahifalaridandir.

Ota nimaiki tilagan bo'lsa, Alloh hammasini berganini, mamlakati farovon, boyliklari haddi hisobsizligini, yoshi ham ellikdan oshib, oltmishga yaqinlashayotganini, kuch-quvvati asta- sekin ketayotganini aytadi:

Qarimoq aybini yoshursa bo'lmas,

Borur chog' bo'ldi, boqib tursa bo'lmas.

Asarda qarilikdan shikoyat qilayotgan bo'lsa-da, xoqon, hayotidan ko'ngli to'ladigan jihatlari ko'pligini, ayniqsa, Farhodday farzandning otasi bo'lgan kishi o'lsa ham g'am yemasligi mumkinligini bildirgani samimiy tasvirlanadi:

Atoki sen kibi farzandi bo'lg'ay,

Hayoti naxlining payvandi bo'lg'ay.

O'lim vaqti yetishgach, g'am yegaymu,

Agarchi o'lsa ham o'ldum degaymu?

Ki o'lmasdin burun ochib ko'zumni.

Sarir uzra yigit ko'rsam o'zumni

Ki, ya'ni toj-u, taxt-u, saltanat ham.

Sipoh-u, mulk-u. mol-u, mamlakat ham.

Manga shahlikda qulluq ham qil emdi,

Atoliq ham, o'g'ulluq ham qil emdi.

Dostonning shu o'rinlarida shoirning poetik mahorati yaqqol namoyon bo'ladi. Xoqonning gaplaridagi nazokat, fikrni ifodalash odobi muallif tomonidan yuksak san'atkorlik bilan aks ettirilgan. Uning „senday valiahdga ega podsho o'lsa ham o'lmaydi" degan minnatdorchiligi samimiy. Xoqon taxtda o'g'lini „ko'rmoqchiligini tirik ekanligimda taxt uzra o'zimni bir ko'rishga muyassar bo'lsam edi" yo'sinida orzumandlik bilan ifodalashi uning yuksak madaniyatidan belgidir.

Farhod otasining taxtni egallash haqidagi taklifini nazokat bilan rad etganini tasvirlar ekan, shoir yigitning aql-u zakovat, odob-axloq, insof-diyonatda tengsiz ekanligini ko'rsatadi. O'g'il otaning buyrug'iga bo'ysunmasligi mumkin emas. Farhod ota taxtini olmasligi bilan uning gapini ikki qilgan, buyrug'ini bajdrmagan bo'lardi. Ota irodasiga qarshi borish uning tabiatiga yot edi. U o'ziga o'ta talabchan bo'lgani va toj-taxtni egallashga mutlaqo qiziqmagani uchun ham g'oyat oqilona yo'l topadi. Farhod mamlakat va uning tashvishlari katta, o'zining esa kichikligini, binobarin, tajribasiz g'o'r bola saltanat boshqarishni eplolmasligi mumkinligini bildirib, ish o'rganish, tajriba orttirishga ijozat so'raydi. Bu tasvir doston bosh qahramoni tabiatini ko'rsatish jihatidan ham. asardagi keyingi voqealar rivojini ta'minlash nuqtayi nazaridan ham g'oyat muhim o'rin tutadi. Ya'ni Farhodni saltanat ishlariga o'rgatish maqsadida uni saroyning ko'zdan pana joylari bilan tanishtirishadiki, bu — voqealaming keyingi rivoji uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega edi. Navoiyning mahorati ham shundaki, ulkan dostondagi biror voqea o'z-o'zidan tasodifiy ro'y bermaydi. Undagi har bir tasvir muayyan sabab va tegishli oqibat og'ushida ko'rsatiladi.

Farhodning ko'nglini olish, uni tushuniksiz g'amdan chalg'itish hamda mamlakat yumushlariga o'rgatish maqsadida xoqonning behisob xazinasidagi eng g'aroyib narsalarni ko'rsatishi va bunga yigitning munosabati ifodalangan o'rinlar puxta ishlangan. Hamma narsani bilishga, tushunishga intiluvchi Farhodning ko'rish taqiqlangan parda ortidagi eshikka kirishni juda istab qolishi tabiiy edi. Dostonda hazrati Navoiy kishi o'z taqdirini shu tariqa kashf etishiga nozik ishora qiladi. Parda ortidagi xonada saqlanayotgan sirli sandiq, undagi sehrli ko'zgu, oynada Shirinning siymosi namoyon bo'lishi va uni ko'riboq Farhodning oshiq bo'lib qolishi singari holatlar o'spirinning o'z qismati sari shiddat bilan borishi ifodasidir. Yigitning ko'zgudagi qiz jamolini ko'rib hushidan ketishi va o'ziga kelgach, boshida yig'lab o'tirgan ota-onasini ko'rib, qattiq xijolat bo'lishi tasvirlangan o'rinlarda Farhod tabiatiga xos eng ezgu fazilatlar aks etgan. Bu hoi asarda:

Tutubso'gin ato birla anosi.

Muni ko'rgoch, halok etti hayosi

tarzida ifodalanadi.

Navoiy noreal holat va hodisalarni aks ettirish asnosida qahramonlar ruhiyati va xatti-harakatining real tasvirini chizadi. Chunonchi, buyuk san'atkor tomonidan Farhodning hushiga keliboq yana ko'zguga nazar tashlagani, uning esa xuddi oldingiday qora tortib, oddiy oynaga aylanib qolganini ko'rishi tasvirida ulkan mantiq bor. Dostonda Farhod tabiatiga xos xususiyatlar uning: „Dedi: Har ishki qilmish odamizod, Tafakkur birla bilmish odamizod" yoki „Topilmas mushkile men qilmag'on hal" singari fikrlarida yaqqol namoyon bo'ladi. Yigitning bu iqrorlari uning manmanligidan emas, balki inson tafakkuriga bo'lgan cheksiz ishonchidan ekanligi tasvir maromidan sezilib turadi. Farhod ko'zguning sehrini bilish uchun bajarilishi lozim bo'lgan o'ta og'ir shartlarni ado etishga tutinganida, o'zining qanchalik dovyurak yigitligini ko'rsatadi. Farhod ko'ziga ko'zguda ko'ringan o'zining holati tasviri dostonda:

O'zining shakli birla navjavone,

Demakim navjavone, notavone.


Hamul xayl ichra aylab peshavarlik,

Demakim peshavarlik, teshavarlik

satrlarida berilishi ham tasodifiy emas. Oldinda nima kutib turganini bilgani holda Farhodning ahdidan qaytmasligi uning komillik yo'liga, ishq yo'liga astoydil kirmoqchiligidan dalolatdir. Tasvirda yigitning notavonligiga urg'u berilayotganligi ham besabab emas.

Dostonda ma'no ifodalashgagina emas, bu ifodalaming go'zal shaklda berilishiga ham yetarlicha e'tibor qaratilgan. Jumladan, asarda Shirin va kanizlarining go'zalligi tasvir etilgan o'rinlarda ham shoir qator badiiy kashfiyotlar qilganini ko'rish mumkin:

Quyoshg'a tarli uchun tashlab rux-u ot,

Vale yuz qatla' har soat qilib mot.

Bu misralarida go'zallik bobida quyosh bilan bellashib, unga tarh berganiga qaramay, ustun kelgan Shirin holati ruxi bilan otini olib qo'yib, raqibiga qarshi o'ynayotgan va uni har soatda yuzlab marta mot qilayotgan shaxmatchiga o'xshatiladi. Dostondagi:

Chu nogah otg'a ul yon mayl berdi,

Ki, Farhodi hazin timsoli erdi.

Aning ruxsoriga chun boqti timsol,

Tani timsol yanglig' bo'ldi behol

tasviridagi yashirin nazokatni ham ilg'ab olishi joiz. Chunki ikki baytda uch bora takrorlanayotgan timsol so'zi har safar o'zgacha ma'no nozikligiga ega bo'lganki, e'tibor qilmagan va o'zida'she'riy nazokat tarbiyalamagan kishi undan zavqlana olmaydi. Keltirilgan misoldagi birinchi „timsol" so'zi o'xshash ma'nosini anglatsa, ikkinchi bor ishlatilganda, ramz, belgi ma'nolarini bildiradi, uchinchi bor qoilanilganda esa jonsiz sanamday ma'nosini beradi. Va har biri tasvirning ta'sirchanligini oshirishdan tashqari, qahramonning aniq ruhiy holatini ifodalashda qo'l kelgan.

Dostonning Farhod bilan Shirin uchrashuvi tasvirlangan o'rinlar ham ta'sirchanligi bilan ajralib turadi. Bunda ikki oshiq munosabatlaridagi samimiylik, tozalik, ma'naviy yuksaklik singari jihatlar ko'zga yaqqol tashlanadi. Farhod tog' qazuvchilarga yordam berishga qaror qilar ekan, shu bahonada Shirinni ko'rib qolishdan umid qilmaydi. Haddan ortiq mashaqqatli mehnatdan ezilib, yigitligida cholga aylanib qolayotgan chorasiz kishilarga rahmi kelganidan ulaiga ko'mak berishga tutinadi. Bu hoi dostonda Farhod tilidan:

Hunarni asrabon netkumdur oxir,

Olib tufroqqamu ketkumdur oxir

tarzida ifodalanadi. Navoiy qahramonni cheksiz kucb egasigina qilib tasvirlamaydi, balki uni o'ta bilimdon odam sifatida ham ko'rsatadi. Tog' qazishga tayyorlanishi tasvirlangan o'rinlarda Farhodning ishbilarmonligi, bilimdonligi yorqin ifodalangan. Muallif Farhodga xos ezgu sifatlarni Shirin nazari bilan:

Jabinida muhabbat dardi zohir,

Uzori uzra g'urbat gardi zohir.


Tanida benavolig'din asarlar,

Yuzida oshnolig'din xabarlar

tarzida aks ettirar ekan, Farhodning kimligi haqida xabar beribgina qolmay, birinchi marta ko'rayotgan kishisidan shuncha fazilatlar topgan Shirinning sinchkovligini ham ustalik bilan ifodalaydi. Buni ilg'ab olishi juda muhim. Shuningdek, Shirinning Farhodga bergan:

Ne sen o'xshab jahonda bir kishiga,

Ne qilg'on ishing o'xshar el ishiga

yo'sinidagi bahosi aniqligi va odilligi bilan o'quvchi e'tiborini tortadi.

Sevishganlar uchrashuvi aks etgan lavhalar dostonning eng dramatik o'rinlari deyish mumkin. Buni Shirinni tanib qolgan Farhod holati ifodasining avji bo'lmish:

Yiqib jismini anfosi shitobi,

Teshib ko'ksini ko'ngli iztirobi

satrlarida yaqqol ko'rish mumkin. Dostondan Farhod ko'nglidagi hayajonlar avj nuqtada aks ettirilgan o'rinlar juda ko'p va ularni topib, izohlash kishida badiiy did va ma'naviy sifatlarni shakllantirishda muhim o'rin tutadi. Asarda bir-biriga bog'lanmagan va biri ikkinchisidan kelib chiqmaydigan biron tasvir yo'qligi Navoiy badiiy dahosining qudratini ko'rsatadi. Chunonchi, Shirinning niqobini ochib yuborgan yel qayerdan paydo bo'lgani tasviri Farhod muhabbatining ko'lamini aks ettirishi jihatidan ham, voqealarning bundan keyingi tabiiy rivojini ta'minlashi jihatidan ham o'ta muhimdir.

Navoiy oshiq yigit holatini mubolag'ali yo'sinda tasvirlar ekan, ularning birortasi ham o'quvchiga sun'iy bo'lib ko'rinmaydi:

Birovkim aks ko'rgach hushi ketsa,

O'zin ko'rgach netong, jon tarkin etsa

tasvirida qizning ko'zgudagi siymosini ko'rib hushidan ayrilgan Farhodning Shirinni o'ngida uchratgandagi holati juda real va asosli yo'sinda ko'rsatilgan. Dostondagi:

Aningdek chekti ohi otasholud,

Ki, oyni abr aro yoshurdi ul dud

shaklidagi mubolag'ali tasvirda ham qahramon ruhiyatining mislsiz tug'yoni tasviri chizilgan badiiy manzaraning quyuqligini deyarli sezdirmaydi.

Xusrav bilan Farhodning mashhur tortishuvi aks etgan lavhalarda har ikki qahramonga xos sifatlar yaqqol ko'rinadi. Garchi, asarda Xusrav alohida tavsif qilinmagan bo'lsa-da, uning bergan savollari shaxsiyatiga xos belgilarni juda yorqin ko'rsata olgan. Asarda Farhod tabiatiga xos kamtarlik va bunga shohning munosabati:

Adab birla hayo rasmin qilib fosh,

Burun indurdi majlis ahlig'a bosh.


Chu da'b1 yo'q edi so'rmay demak so'z,

Og'iz so'zdin tikib, tikti quyi ko'z.


Shukuhidin yetib Xusravg'a tag'yir ,

Qilib ishqi o'ti ko'nglig'a ta'sir.

tarzida tasvirlanadi. Yigitning zolim shoh bilan qilgan so'roq-javobi har ikki qahramon mohiyatini aks ettirish va Navoiyning,badiiy hamda ma'naviy niyatini ifodalashi jihatidan beqiyosdir. Bu munozarani tushunishda jo'nlikdan, uni qarashlar kurashi debgina talqin etishdan saqlanish kerak. Bahslashayotgan shaxslarga xos sifatlar ularning tilida qanday namoyon bo'layotganini ilg'ab olish muhim ahamiyat kasb etadi. Shoir Farhod shaxsiga xos jihatlarga alohida e'tibor qilar ekan, Xusrav tabiatiga xos maxsus sifatlarni ham nazardan qochirmaydi. Dostonda Farhod bilan Xusravning mashhur bahsi uning shoh ruhiy holati, kayfiyatining mevasi sifatida keladi:

Unutti aylamakni qatli bedod,

Anga boqib takallum qildi bunyod.

Dedi: qaydinsen, ey majnuni gumrah?

Dedi: majnun vatandin qayda ogah.

Dedi: nedur senga olamda pesha ?

Dedi: ishq ichra majnunluq hamesha.

Dedikim: ishq o'tidin de fasona!

Dedi: kuymay kishi topmas nishona.

Dedikim: kuymagingni ayla ma'lum!

Dedi: andin erur joh ahli mahrum!

Dedi: qay chog'din o'ldung ishq aro mast?

Dedi: ruh ermas erdi tang'a payvast.

Dedi: bu ishqdin inkor qilg'il!

Dedi: bu so'zdin istig'for qilg'il!

Dedi: ishq ahlining nedur hayoti?

Dedi: vasl ichra jonon iltifoti.

Dedi: dilbaringning de sifotin!

Dedi: til g'ayratidin tutmon otin!

Dedikim: ishqig'a ko'nglungo'rundur?

Dedi: ko'nglumda jondek yoshurundur.

Dedi: vaslig'a borsen orzumand?

Dedi: bormen xayoli birla xursand.

Dedi: joningni olsa la'li yodi?

Dedikim: ushbudur jonim murodi.

Dedi: ko'ksungni gar chok etsa bebok ?

Dedi: ko'nglum tutay ham ayla deb chok!

Dedi: ko'nglung fido qilsa jafosi?

Dedi: jonimni ham aylay fidosi.

Dedi: bu ishq tarki yaxshiroqdur!

Dedi: bu sheva oshiqdin yiroqdur!

Dedi: ol ganju qo'y mehrin nihoni,

Dedi: tufroqqa bermon kimyoni!

Dedikim: shahg'a bo'lma shirkat andesh!

Dedi: ishq ichra tengdur shoh-u darvesh!

Dedi: joningg'a bu ishdin alam bor,

Dedi: ishq ichra jondin kimga g'am bor?

Dedi: kishvar beray, kech bu havasdin!

Dedi: bechora, kech bu multamasdin2!

Dedi: ishq ichra qatling hukm etgum!

Dedi: ishqida maqsudumg'a yetgum.

Nechakim bo'ldi mushkul so'z xitobi.

Base oson anga yetti javobi.
Bu savol-javobda Farhodning ishq yo'lida sobitligi, yuksat insoniy fazilatlarga egaligi, odam va oshiq sifatida Xusravdan naqadai baland ekanligi yaqqol ko'rinib turadi. Alisher Navoiy o'zi bir umr orzu qilgan, tinim bilmay intilgan komil insonga xos barcha sifatlarni Farhodda aks ettirgan va undagi bu xususiyatlar asarning ayni o'rnida to'la-to'kis namoyon bo'lgan. Dostonda Farhod tomonidan aytilgan:

Murodim ishqida oimaklik erdi,

Bukun mundoq murodim tengri berdi

qabilidagi so'zlarda komillikka intilgan tanti oshiq tilagi go'za ifodalanganidan tashqari, yigitning xotirjamligi, sokinlig sabablarini izohlash jihatidan ham muhimdir. Bu hol asardagi:

O'tar dam o'yla foniy bo'ldi mutlaq

Kim, ul ishqini boqiy ayladi haq

baytida ham yaqqol namoyon bo'lgan. Farhod — g'oyat sodda ochiqko'ngil yigit. Odamlarga ishonadi. O'zi samimiy boMganlig uchun boshqalarni ham o'ziday ko'radi. Hech kimdan Firib va yomonlik kutmaydi. Xuddi shu soddaligi tufayli uni asir oladilar Yunonda asirlikda unga Suhayl va Suqrot ko'p mushkullarni ha qilish yo'llarini o'igatgan edilar. U Salosil qo'rg'oniga qamalganid; banddan osongina xalos bo'lib chiqib ketavcrishi mumkin edi. Bi necha marta bu ishni qiladi ham. Lekin yana joyiga qaytib keladi Chunki u tufayli zindonbonga ziyon yetishini istamaydi. Ung; Shirinning o'limi haqidagi soxta xabarni yetkazganlarida, boshlarin toshga urib, o'limni ixtiyor etganida ota-onasi bilan xayolar xayrlashar ekan, yuksak hayotsevarlik tuyg'ularini namoyish etadi qolganlarga umr va obodlik tilaydi.

Farhodning halokati munosabati bilan shoir tomonidan aytilgan: „haqiqatqa badal bo'ldi majozi", — degan iqrorini Alloh jamoliga yetishgan ishq ahli haqidagi ma'naviy xulosa deyish mumkin. Quyidagi misralarda shoir fikrini yanada kuchaytirganligini, Farhod timsolida ilgari surilgan qarashlarini oydinlashtirganini ko'rish mumkin:

Baqo shahrida sultonliqqa yetti,

Haqiqat mulkida xonliqqa yetti.

Tasavvufda insonning foniy dunyodagi umri — boqiy dunyodagi abadiy hayoti uchun badal, to'lov deb qaraladi. Agar odam ana shu to'lov, imtihon davrini yaxshi o'tkazsa, chin dunyoda go'zal ajrimga ega bo'ladi. Uning ruhi Yaratganning ruhiga qo'shiladi. Shutting uchun ham bir umr komillik yoiidan borgan Farhod garchi bu yolg'on dunyoda jisman halok etilgan bo'lsa-da, boqiylik shahrida sultonlik, haqiqat mamlakatida xonlik martabasiga erishgan hisoblanadi.

Dostonda boshqa timsollar ham g'oyat puxta ishlangan. Asarga epizodik tarzda kiritilgan personajlar tasviri ham mukammatligi bilan kishini hayratga soladi. Ba'zan shoir biror timsolga xos jihatni vositali yo'sinda tasvirlaydi. Chunonchi, Farhodning o'limi haqidagi xabar sababli Shirin va Mehinbonu qanday holatga tushganliklari aks etgan tasvirlar ularning shaxsiga xos jihatlarni har qanday tavsifdan ko'ra yaxshiroq ko'rsatgan. Yoki Mehinbonuning Shirin o'limidan keyingi holati:

Chu Shirin joni erdi, onsiz o'ldi,

Damekim o'ldi onsiz, jonsiz o'ldi

misralarida juda ta'sirli ko'rsatilgan. Masnaviydagi „onsiz", „o'ldi" so'zlarining o'rin almashishi va takror ishlatilishi bayt ma'nosini kuchaytirishga, uning ta'sir darajasini oshirishga xizmat qilgan. Asarda Shirinning jon berishi tasvirlangan o'rinlarda uning go'zal va oqila qiz hamda vafodor ma'shuqa tabiatiga xos jihatlari to'la namoyon bo'lgan.

Doston so'ngida berilgan shahzoda Shohg'aribga nasihat va yakuniy bob Farhod obrazining shoir zamonasidagi barcha shahzodalaiga ibrat hamda o'rnak qilib olinganini ravshan ko'rsatadi. Darhaqiqat, Farhod Navoiy idealidir. U — jismoniy jihatdan ham, ma'naviy jihatdan ham to'kis. Uning eng muhim xususiyatlaridan biri kishilarga yaxshilik qilish. „Farhod va Shirin" dostoni tasvirlangan voqealarning jozibadorligiga ko'ra ham, ehtiros bilan yozilganligi jihatidan ham adabiyotimizning eng go'zal namunalaridan bo'lib qoldi.

„Farhod va Shirin" dostoni oldingi shu mavzuda yozilgan asarlar singari hazaji musaddasi mahzuf (mafoiylun mafoiylun fauvlun v - - - v - - - v- -) vaznidadir.
Savol va topshiriqlar
1. Dostondagi „ Kishi gar qilsa ming yil podsholiq, Jahon mulkiga aylab kadxudoliq. Chu tortar oqibat jomi fanoni. Borar dam fahm etar bir damcha oni" misralarida xoqonning ojizligi qanday ifodalanganini tushuntiring.

2. Xoqon holatining: „Ne chekkay ko'kka boshni tojdore, Yo'q ersa bir dur andin yodgore" tarzida ifodalangani sababini anglating.

3. Endigina tug'ilgan chaqaloqning: „Yuzinda ishq asrori yozilg'on, Ichinda dard ta'vizi qozilg'on'ligi sababini izohlang.

4. Farhod qobiliyati haqidagi: „Jahonda qolmadi ul yetmagan ilm. Bilib tahqiqini kasb etmagan ilm" tasvirini izohlang.

5. O'smir Farhod „Asiri dard ichi-yu toshi oning, Ki, to o'n to'rt bo'ldi yoshi oning" ekanligining ilohiy sabablari haqida o'ylang.

6. Farhodning „Dedi: har ishki qilmish odamizod, Tafakkur birla bilmish odamizod" so'zlarini kimga, qachon, nima sababli aytganini tushuntiring.

7. Parda ortidagi xonani ko'rishga Farhodning juda qiziqib qolgani sababini doston matniga tayanib tushuntiring.

8. Farhodning: „Topilmas mushkile men qilmag'on hal", — degan fikriga doston matniga tayanib, munosabat bildiring.

9. Dostondan ko'zguningsehrini bilish uchun bajarilishi lozim bo'lgan shartlarni toping. Ularga tayanib, Farhod shijoatiga baho bering.

10. Farhodni oyinayi Iskandariyning nimasi hayratga soldi?

11. Dostondagi „Quyoshg'a tarh uchun tashlab rux-u ot, Vale yuz qatla' har soat qilib mot" misralarni izohlang.

12. Dostondagi: „Aning ruxsoriga chun boqti timsol, Tani timsol yanglig' bo'ldi behol" tasvirni sharhlashga urining.

13. Farhodning „Junun olg'ay ilikdin ixtiyomi" deyishiga nima sabab bo'ldi?

14. „Hunarni asrabon netkumdur oxir, Olib tufroqqamu ketkumdur oxir" so'zlariga tayanib, Farhod shaxsiyatini baholang.

15. „Jabinida muhabbat dardi zohir, Uzori uzra g'urbat gardi zohir. Tanida benavolig'din asarlar, Yuzida oshnolig'din xabarlar" satrlarida Shirin sinchkovligi qanday aks etganligini ayting.

16. Dostondan Farhod ko'nglidagi tuyg'ular avj nuqtada aks ettirilgan o'rinlarni topib, sharhlang.

17. Shirinning niqobini ochib yuborgan yel qayerdan paydo bo'lgani asarda qanday tasvirlanganiga tayanib, shoir mahoratiga to'xtaling.

18. „Aningdek chekti ohi otasholud, Ki. oyni abr aro yoshurdi ul dud" tarzidagi mubolag'ali tasvirning badiiy vazifasini izohlang.

19. „Adab birla hayo rasmin qilib fosh, Burun indurdi majlis ahlig'a bosh" tasviriga tayanib, Farhod tabiatini izohlang.

20. Farhodning: „Dedi: majnun vatandin qayda ogah" so'zlari o'z yurtini bilmasligini anglatadimi?

21. „Chu Shirin joni erdi, onsiz o'ldi, Damekim o'ldi onsiz, jonsiz o'ldi" baytidagi „onsiz", „o'ldi" so'zlarining o'rin almashishi ma'noga qanday ta'sir ko'rsatganini ayting.

22. „Dedi: ko'ksungni gar chok etsa bebok? Dedi: ko'nglum tutay ham ayla deb chok!" misralarini izohlang.

23. Farhodning: „Dedi: tufroqqa bermon kimyoni!" tarzidagi javobini izohlang. Chin oshiq kishi uchun nima qimmatliroq?

24. Farhodning: „Murodim ishqida o'lmaklik erdi, Bukun mundoq murodim tengri berdi" so'zlarida qanday ishq ko'zda tutiigan?

25. Shirinning jon berishi tasvirlarini qayta o'qib, izohlang.

26. „Chiqib gardun sori afg'oni oning, Fig'oni birla chiqti joni oning. Chu Shirin joni erdi, onsiz o'ldi, Damekim o'ldi onsiz, jonsiz o'ldi" satrlarida kimning holati tasvirlangan?

27. Shoirning: „Haqiqatqa badal bo'ldi majozi" misrasini o'qituvchi ko'magida izohlang.

28. „Baqo shahrida sultonliqqa yetti, Haqiqat mulkida xonliqqa yetti" satrlari mazmunini sharhlang.



6-mavzu


Download 477.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik