46
II bap. K.MAMBETOVTİŃ TARIYXIY SHÍǴARMALARÍNDAǴÍ
GÓNERGEN SÓZLERDİŃ SHIǴISI BOYINSHA TÚRLERİ.
Til-jámiyetlik qubılıs bolǵanlıqtan jámiyettıń rawajlanıwı menen ózgerip
rawajlanıp baradı. Jámiyet ómirinde bolǵan hár qanday ózgeris tildiń sózlik
quramında óz kórinisin tabadı. Qálegen tildiń sózlik quramına
basqa til
elementleriniń kirip keliwine túrli tarıyxıy jaǵdaylar sebepshi boladı. K.
Mámbetovtıń tarıyxıy romanlarınıń sózlik quramındaǵı gónergen sózler qatlamınıń
shıǵısı boyınsha hár qıylı bolıwı da xalıqlar arasındaǵı ekanomikalıq, siyasıy,
áskeriy qarım-qatnaslardıń nátiyjesi bolıwı sózsiz.
VII ásirdiń ortalarında Orta Aziyaǵa arab basqınshılarınıń
keliwi
nátiyjesinde Orta Aziya bir-birine ǵárezsiz birneshe mámleketlerge bólinip ketedi.
VIII ásirdiń aqırlarında arablardıń Xorezmdegi ústemligi bekkemlene basladı.
Xorezmniń arablarǵa tolıq baǵınıwı da usı jıllarǵa
tuwra keledi, bul Xorezmniń
İslam Dinin qabıl etiwi menen tamamlanadı. Orta Aziyadaǵı arablardıń ústemligi
uzaǵına turmaydı. IX ásirde arablardan ǵárezsiz mámleketler payda bola baslaydı.
Usınday mámleketlerdiń biri «Samaniyler» mámleketi bolıp esaplanadı.
Samaniyler mámleketi dáwirinde házirgi tájik hám parsı tillerinde tiykar bolǵan,
bul orta ásirlik parsı tili birotala qáliplesip rásmiy mámleketlik hám
jazba
ádebiyattıń, poeziyanıń tili boldı. Parsı ádebiy tili menen bir qatarda ilim hám
nızam tili bolǵan arab tili de keń taralǵan edi. Usı dáwirdegi Abu Rayxan Beruniy,
Abu Ali İbn Sina usaǵan kórnekli alımlar ózleriniń
mashhur miynetlerin arab
tilinde jazdı.
X ásirdiń aqırında Orta Aziyadaǵı Samaniyler mámleketi ıdıray baslaydı.
Xorezm Ǵaznawiyler qol astına ótedi. Ǵaznawiylerdi seldjukler basıp alǵannan
keyin XII ásirdiń aqırına deyin Xorezm seldjuklardıń qol astında boladı.
Mongollardıń shabılıwı Orta Aziya hám basqa da úlkelerdiń xalıqlarınıń
tarıyxıy ómirinde úlken iz qaldıradı. Bunday belgiler qaraqalpaqlardıń urıw-
qáwimlik quramında, tilinde hám olardıń ómiri-niń basqa da tarawlarında óz
sáwleleniwin taptı.
47
Bunnan kórinip turǵanınday arab, parsı hám monǵol basqınshılarınıń qol
astında turǵan túrkiy xalıqları, sonıń ishinde qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına bul
tillerdiń elementleriniń sińisip qalıwı tábiyǵıy nárse.
Biz tarıyxqa názer taslay otırıp, arab, parsı-tájik hám monǵol tillerine ortaq
sózlerdiń qaraqalpaq tilinde ne ushın basım ekenligine juwap tabamız. Házirgi
qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında qaraqalpaq tiliniń óz sózlik qatlamın qurawshı
sózler menen bir qatarda arab-parsı tilerinen awısqan sózler barlıq táreplerin óz
ishine alatuǵın bay sózlik ǵáziyneni qurap tur.
K.Mámbetovtıń tarıyxıy romanındaǵı gónergen sózlerdiń de shıǵısı boyınsha
hár túrligi kózge taslanadı. Sonlıqtan romandaǵı gónergen sózlerdiń shıǵıs
dereklerin bir neshe toparǵa bólip qaraymız:
Ulıwma túrkiy tillerine ortaq sózler.
Túrkiy hám manǵol tillerine ortaq sózler.
Arab tilinen awısqan gónergen sózler.
Parsı tilinen kirgen sózler.
Orıs hám orıs tili arqalı basqa tillerden kirgen sózler.
Do'stlaringiz bilan baham: