Reja: sug’oriladigan yerlarda sho’rlanishning tasiri tuproqda tuzlar to’planishidagi geokimyoviy jartayonlar tuzlarning suvda eruvchanlik darajasi



Download 26,84 Kb.
bet6/6
Sana23.06.2022
Hajmi26,84 Kb.
#697014
1   2   3   4   5   6
Bog'liq
SUG\'ORILADIGAN TUPROQLARNING MELEORATIV-EKOLOGIK XOLATI
kim informatika 8klass s ovz bosova, Elantra UZ 2022, 1-amaliy-topshiriq, Batirbay maqola, Katta, ulkan sonlar nomlanishi, Xalq yumshoq o\'-WPS Office, ish yoritish 64 toshKTI, insho, Independent work, 2 5386607601637133327, Birinchi-tartibli-oddiy-differensial-tenglamalarni-bir-qadamli-sonli-usullar-yordamida-yechish-Uslubiy-korsatma-AAbdirashidov, FUTBOL O`YINIDA TAYYORGARLIK TURLARINING O`RNI VA AHAMIYATI, Lesson 2, kompakt va bikompakt topologik fazolarning bazi xossalari, ҚИЁСИЙ АДАБИЁТ МАЖМУА ОХИРГИ ВА ЯНГИСИ

3. Sho’rlangan tuproqlarning kimyoviy muxim komponentlari. Tuproq tarkibidagi bir qator tuzlarning yana boshqa tuzlar ta’sirida eruvchanligi bir qadar ortadi yoki kamayadi. Shuningdek tuzlarning biri ikkinchisini zararsizlantirnshi (neytrallashi) xam mumkin. Ularning bunday xususiyatlari Tuzlar (ionlar) antogonizmi deb ataladi. Tuzlarni eruvchanligi ularning tabiatiga, xaroratiga, bosim, suvda erigan moddalar va gazlar miqdoriga bog’liq. Suvda xloridlar, sulfatlardan esa MgSO4 juda yaxshi eriydi. natriy va kaliy sulfatlar (Na2SO4, K2SO4) kam, gips (CaSO4) juda yomon eriydi. Xaroratning oshib borishi bilan ayrim tuzlarning (MgCl2, SaS12, MgSO4, Na2SO4) eruvchanligi ortadi. CaSO4 tuzining suvda eruvchanligi, xaroratga kam bog’liq, Na2SO4 eruvchanligi 0-10° xaroratda yuqori emas, xarorat 30° gacha oshganda keskin ortadi, yuqori xaroratda juda kam o’zgaradi.Tuzlarning suvda eruvchanligi, xavodagi CO2 gazining miqdoriga xam bog’liq. Xavoda, shuningdek suvda CO2 ning ortib borishi bilan CaCO3 tuzining eruvchanligi 0.0634 dan 1,0980 g/l gacha ortadi. Agar tuproq xavosi 0,2% CO2 ushlagan bo’lsa CaCO3 tuzining eruvchanligi uning odatdagi miqdoriga (C02-0,03%) nisbatan 15 marta ortadi.


Tuzlar



Xarorat, °C



0

10

20

30

40

50

Ca(Na3)2

756

816

879

958

1085 ’

-

NaNO3

570

607

646

686

724

762

Mg(NO3)2

547

566

585

608

630

657

CaCI2

513

650

725

797

1020

1160

MgCI2

460

467

473

480

491

502

NaCl

318

317

317

317

318

319

Na2SO4

45

90

185

373

430

415

MgSO4

208

316

355

398

419

466

CaSO4 x 2H2O

1,76

1,93

2,06

2,12

2,10

2,07

CaSO4 x 5H2O

-

9,9

7,8

6,6

5,5

4.6

NaHCOj

68

80

93

107

121

137

Na2CO3

70

122

213

371

444

429

Odatda, yer ustki suvlarida erigan xolatda, bir nechta tuzlar bo’ladi. Ularning xar birini eruvchanligi xaroratdan tashqari boshqa tuzlar va gazlar konsentratsiyasiga xam bog’liq. Xaroratipng o’zgarishi, eritmadagi boshqa tuzlar va gazlarning miqdori va nisbatlariga, eritmaning fizikavii xossalari va mavjud Xar bir tuzning eruvchanligiga ta’sir ko’rsatadi. Masalai, NaCl tuzi mavjudligida CaSO4 ning eruvchanligi uning (NaCl) konsentratsiyasi ortib borishi bilan oshib boradi. Tuproq erptmasida NaCl yuqori miqdorda bo’lganda gipsning (CaSO4 x 2N2O) eruvchanligi kesknn ortadi va u kapillyar suvlar bilan yuqoriga xarakatlanib, natijada tuproqda va uning yuzasida (ustki qatlamlarida) gipsning to’planishini sodir etadi.

Odatda, yer ustki suvlarida erigan xolatda, bir nechta tuzlar bo’ladi. Ularning xar birini eruvchanligi xaroratdan tashqari boshqa tuzlar va gazlar konsentratsiyasiga xam bog’liq. Xaroratipng o’zgarishi, eritmadagi boshqa tuzlar va gazlarning miqdori va nisbatlariga, eritmaning fizikavii xossalari va mavjud Xar bir tuzning eruvchanligiga ta’sir ko’rsatadi. Masalai, NaCl tuzi mavjudligida CaSO4 ning eruvchanligi uning (NaCl) konsentratsiyasi ortib borishi bilan oshib boradi. Tuproq erptmasida NaCl yuqori miqdorda bo’lganda gipsning (CaSO4 x 2N2O) eruvchanligi kesknn ortadi va u kapillyar suvlar bilan yuqoriga xarakatlanib, natijada tuproqda va uning yuzasida (ustki qatlamlarida) gipsning to’planishini sodir etadi.


Tuzlar



Xarorat, °C



0

10

20

30

40

50

Ca(Na3)2

756

816

879

958

1085 ’

-

NaNO3

570

607

646

686

724

762

Mg(NO3)2

547

566

585

608

630

657

CaCI2

513

650

725

797

1020

1160

MgCI2

460

467

473

480

491

502

NaCl

318

317

317

317

318

319

Na2SO4

45

90

185

373

430

415

MgSO4

208

316

355

398

419

466

CaSO4 x 2H2O

1,76

1,93

2,06

2,12

2,10

2,07

CaSO4 x 5H2O

-

9,9

7,8

6,6

5,5

4.6

NaHCOj

68

80

93

107

121

137

Na2CO3

70

122

213

371

444

429

CaCI2 ishtirokida MgCI2 tuzining eruvchanligi keskin kamayadi. Xuddi shunday xolat NaSO4 va MgCl2 ishtirokida CaSO4 uchun xam kuzatiladi. CaCO3 tuzining eruvchanligi NaCl ishtirokida taxminan 22 marta, Na2SO4 ishtirokida esa 50 va undan ortik marta ortadi. MgCO2 ning eruvchanligi NaCl ishtirokida 4 marta, Na2SO4 ishtirokida esa 5 marta ortadi. Tuproqlarda tuz to’planish jarayoni asosan, bug’lanish va transpiratsiya jarayonlari avjiga chiqqan kech baxor, yoz va kuzda sodir bo’ladi. Qishda va erta baxorda tuproqlarni yoginlar ta’sirida yuvilishi tuzlarni (NaCl, Na2SO4) erishiga olib keladi va ularni pastga xarakatlanayotgan suvlar bilan grunt suvlarigacha yetib borishi, ular mineralizatsiyasini oshiradi. Natriy sulfat, gips va kalsiy karbonat deyarli qaytarilmas xolatda cho’kmaga tushadi va faqat mavsumiy sho’rsizlanish davrida grunt suvlariga borib qo’shiladi.

CaCI2 ishtirokida MgCI2 tuzining eruvchanligi keskin kamayadi. Xuddi shunday xolat NaSO4 va MgCl2 ishtirokida CaSO4 uchun xam kuzatiladi. CaCO3 tuzining eruvchanligi NaCl ishtirokida taxminan 22 marta, Na2SO4 ishtirokida esa 50 va undan ortik marta ortadi. MgCO2 ning eruvchanligi NaCl ishtirokida 4 marta, Na2SO4 ishtirokida esa 5 marta ortadi. Tuproqlarda tuz to’planish jarayoni asosan, bug’lanish va transpiratsiya jarayonlari avjiga chiqqan kech baxor, yoz va kuzda sodir bo’ladi. Qishda va erta baxorda tuproqlarni yoginlar ta’sirida yuvilishi tuzlarni (NaCl, Na2SO4) erishiga olib keladi va ularni pastga xarakatlanayotgan suvlar bilan grunt suvlarigacha yetib borishi, ular mineralizatsiyasini oshiradi. Natriy sulfat, gips va kalsiy karbonat deyarli qaytarilmas xolatda cho’kmaga tushadi va faqat mavsumiy sho’rsizlanish davrida grunt suvlariga borib qo’shiladi.

Baxorning oxiridan mavsumiy tuz to’planishning navbatdagi yillik sikli yana qaytariladi, keyinrok yomgirli mavsum - yangi sho’rsizlanish mavsumi va grunt suvlarining oson eruvchi tuzlar bilan boshppi bilan almashadi. Bu tipdagi tuz rejimining asrlar davomida xukm surishi (takrorlanishi) grunt suvlari bilan olib kelinadigan tuzlarni shunday tabaqalanishiga olib keladiki, natijada R2O3 va SiO4, CaMg(CO3)2 CaCO3 va CaSO4 grunt va tuproqlarda qaytmas xolda to’planadi (cho’kmaga tushadi): Na2SO4 sho’rxoklarning zichlashgan yoki mayin tuzli gorizontlarini xosil qiluvchi tuproq gorizontlari va grunt suvlari oralig’ida taqsimlanadi, NaCl, MgCl Mg SO4 va Na2SO4 ning bir qismi tuproq eritmasi va grunt suvlarida to’planadi va aylanma xarakatlanib (sirkulyatsiyalanib) turadi. Na2SO4 mavsumiy sho’rlanish davrida tuproq yuzasiga jadal o’tishi, kish davri va baxorda (Sovuqda) juda oz erishi sababli, xlorli tuzlarga nisbatan kam yuviladi va shuning uchun xam yildan-yilga sho’rxoklarning ustki gorizontlarida saqlanib koladi. Natijada natriy sulfat tuziga boy, xlor tuzlariga nisbatan kambag’al, gipslashgan va yuqori karbonatlashgan sho’rxoklashgan tuproqlar rivojlanadi.

Baxorning oxiridan mavsumiy tuz to’planishning navbatdagi yillik sikli yana qaytariladi, keyinrok yomgirli mavsum - yangi sho’rsizlanish mavsumi va grunt suvlarining oson eruvchi tuzlar bilan boshppi bilan almashadi. Bu tipdagi tuz rejimining asrlar davomida xukm surishi (takrorlanishi) grunt suvlari bilan olib kelinadigan tuzlarni shunday tabaqalanishiga olib keladiki, natijada R2O3 va SiO4, CaMg(CO3)2 CaCO3 va CaSO4 grunt va tuproqlarda qaytmas xolda to’planadi (cho’kmaga tushadi): Na2SO4 sho’rxoklarning zichlashgan yoki mayin tuzli gorizontlarini xosil qiluvchi tuproq gorizontlari va grunt suvlari oralig’ida taqsimlanadi, NaCl, MgCl Mg SO4 va Na2SO4 ning bir qismi tuproq eritmasi va grunt suvlarida to’planadi va aylanma xarakatlanib (sirkulyatsiyalanib) turadi. Na2SO4 mavsumiy sho’rlanish davrida tuproq yuzasiga jadal o’tishi, kish davri va baxorda (Sovuqda) juda oz erishi sababli, xlorli tuzlarga nisbatan kam yuviladi va shuning uchun xam yildan-yilga sho’rxoklarning ustki gorizontlarida saqlanib koladi. Natijada natriy sulfat tuziga boy, xlor tuzlariga nisbatan kambag’al, gipslashgan va yuqori karbonatlashgan sho’rxoklashgan tuproqlar rivojlanadi.


Download 26,84 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa