Makroiqtisodiy tahlil va pragnozlashtirish



Download 3.01 Mb.
bet1/7
Sana17.01.2017
Hajmi3.01 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7


Urganch Davlat Unversiteti Iqtisodiyot fakulteti 303 Iqtisod guruhi tolibi Sharipov Ibratning “Makroiqtisodiy tahlil va pragnozlashtirish” fanidan


KURS ISHI




Mavzu: Amerika Qo’shma Shtatlari iqtisodiy-itimoiy rivojlanishi va soliq tizmi:

Topshirdi: Sharipov I.

Qabul qildi: Matqulieva S.




Urganch 2014 yil
Mundarija

Kirish
I –BOB Amerika Qo’shma Shtatlari haqida umumiy ma’lumot.

1.1 AQSH buguni haqida.



    1. Geografik o’rni va tabiati.

    2. AQSH tarixi.

    3. Davlat tuzilishi.

    4. Aholisi.

II –BOB Amerika Qo’shma Shtatlar iqtisodiyoti o’ziga xos xususiyatlari.

    1. 2013 yilda AQSH ning makroiqtisodiy ko’rsatkichlari va ularning tahlili.

    2. AQSH qishloq xo’jaligi.

    3. AQSH sanoati.

    4. AQSH Eksporti va importi.

III –BOB AQSH soliq tizimi.

    1. Fеdеrаtiv vа konfеdеrаtiv dаvlаtlаrni soliq tizimini хususiyatlаri.

    2. Аmеrikа qo’shmа shtаtlаri soliq tizimining аsoslаri.

    3. Fеdеrаl soliqlаr.

    4. Dаromаd solig’i.

    5. Ish hаqidаn olinаdigаn soliqlаr.

    6. Korporаtsiyalаr foydаsigа solinаdigаn soliq.

    7. Maxsus soliqlаr.

    8. Shtаtlаrning soliq tizimi.

    9. Mаhаlliy soliqlаr.


Xulosa

Ilovalar

Foydalanilgan adabiyotlar


Kirish

“Manaviyat jamiyat ruhi bo’lsa,

Iqtisodiyot uning tanasi, va jonidir”

I.A Karimov

Mamlakatimiz xozirgi kunda dunyo sahnasiga chiqib, o’zining munosib o’rinlarni egallab kelayotir, xech kimga sir emas bugun O’zbekiston ulkan ishlar maydoniga aylanib ketgan desam mubolog’a bo’lmaydi. O’zbekistonda amalga oshirilayotgan Demakrotik, iqtisodiy, ijtimoiy islohati natijasi o’laroq O’zbekistonda kundan –kunga iqtisodiyoti yuksalib xalq farovonligi oshib bormoqda. O’zbekiston Prezidenti I.A Karimov 2013 yil yakuni va 2014 yilning ustuvor vazifalari nomli Vazirlar Mahkamasi qayd etadiki, 2013 yilgi iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor vazifalarini maqsadga yo’naltirilgan holda va tizimli amalga oshirish natijasida o’sishning barqaror yuqori sur’atlarini, makroiqtisodiy muvozanatlilikni saqlash, mamlakat iqtisodiyotini modernizasiyalash va diversifikasiyalash ta’minlandi.

Mamlakatning yalpi ichki mahsuloti 8 foizga, sanoat mahsuloti ishlab chiqarish hajmi 8,8 foizga, qishloq ho’jaligi mahsulotlari etishtirish xajmi 6,8 foizga, pudrat qurilish ishlari xajmi 16,6 foizga, hizmatlar ko’rsatish hajmi 13,5 foizga, chakana apit aylanmasi hajmi 14,8 foizga o’sdi. Yalpi ichki mahsulotning tarkibida hizmatlar ko’rsatish ulushi 53 foizgacha o’sdi.

Davlat byudjeti profisit bilan ijro etildi. Inflyasiya darajasi prognozdagidan past bo’ldi va 6,8 foizni tashkil etdi.

2013 yilda o’zlashtirilgan investisiyalar xajmi ekvivalentda 13,0 milliard dollarni tashkil etib, 2012 yildagiga nisbatan 11,3 foizga o’sdi. Horijiy investisiyalar xajmi 3,0 milliard AQSH dollaridan ortiq bo’ldi, uning 72 foizidan ortig’i to’g’ridan-to’g’ri horijiy investisiyalardir. Investisiya dasturi doirasida ishlab chiqarish yo’nalishida umumiy qiymati qariyb 2,7 milliard AQSH dollarini tashkil etgan 150 ta loyihani amalga oshirish tugallandi.

Ishlab chiqarish chiqimlarini rasionallashtirish, energiyani tejaydigan tehnologiyalarni joriy etish chora-tadbirlarining amalga oshirilishi natijasida ishlab chiqarilayotgan mahsulot tannarhini o’rtacha 11,2 foizga, yalpi ichki maqsulotning energiya sarfi ko’rsatkichini esa 15,3 foizga pasaytirish ta’minlandi.

Jahon bozori kon’yunkturasining beqarorligiga qaramay, eksport hajmining 10,9 foizga o’sishi ta’minlandi va tashqi savdo aylanmasining 1,3 milliard AQSH dollari miqdoridagi ijobiy saldosiga erishildi. Jami eksport hajmining 72 foizidan ortiqi hom ashyo bo’lmagan tovarlarga to’hri keldi.

Respublikaning bank tizimi barqaror faoliyat ko’rsatmoqda, uning apital etarliligi darajasi minimal halqaro standartlardan 3 baravar ortiq miqdorda saqlanib qolmoqda, likvidligi esa eng yuqori talablardan 2,2 baravar ko’pdir. O’tgan yili tijorat banklarining jami kapitali 25 foizga ko’paydi, kredit portfeli jami summasining 80 foizga yaqini ichki manbalar hissasiga to’g’ri keladi.

Qulay ishbilarmonlik muhitini shakllantirish borasida tizimli chora-tadbirlarning amalga oshirilishi kichik biznes sohasini yanada rivojlantirishga ko’maklashdi. Kichik tadbirkorlik sohasida 26 mingtadan ortiq yangi sub’ekt tashkil etildi, uning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi esa 55,8 foizgacha o’sdi.

Aholi bandligini oshirish dasturini bajarish yuzasidan ko’rilgan chora-tadbirlar 2013 yilda qariyb 970 ming nafar kishining ishga joylashtirilishini ta’minladi, ulardan 60,3 foizdan ortiqi qishloq joylarga to’qri keladi. Kasb-qunar kollejlarining 500 ming nafardan ortiq bitiruvchilari ishga joylashtirildi.

Aholi turmush darajasi va sifatini oshirish yuzasidan kompleks chora-tadbirlar amalga oshirildi. 2013 yilda byudjet tashkilotlari hodimlarining ish haqi, pensiyalar, stipendiyalar va ijtimoiy nafaqalar miqdori 20,8 foizga, aholining real daromadlari esa – 16 foizga o’sdi. Aholi jami daromadlarining yarmidan ortiqi tadbirkorlik daromadlari ulushiga to’qri keladi.

Qishloq joylarda 353 ta mavzeda umumiy turarjoy maydoni 1,5 million kvadrat metrdan ortiq bo’lgan 10 mingta shinam uylar qurildi, bu o’tgan yildagiga nisbatan 17 foiz ko’pdir.

Shu bilan birga, to’laqonli raqobat muhitini shakllantirish, biznesni yuritish shart-sharoitlari yuzasidan qabul qilinayotgan va amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar hali erkin bozor iqtisodiyoti talablari va tamoyillariga, umumiy qabul qilingan halqaro normalarga muvofiq emas.

Ishlab chiqarish chiqimlarining, ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarga materiallar va energiya sarfining yuqoriligi, shuningdek, soliq imtiyozlari va preferensiyalarga haddan tashqari berilish raqobatbardosh-lilikni oshirishda jiddiy to’siq bo’lmoqda. 140 tadan ortiq korhona, jumladan, 67 ta yirik korhona hanuzgacha zarar ko’rib ishlamoqda.

Xech kimga sir emas dunyo mamlakatlarida johon moliyaviy inqirozi alomatlari xaligacha saqlanib kelmoqda ayniqsa bu rivolangan mamlakatlar iqtisodiyoti jiddiy zarar ko’rmoqda. Keling johon moliyaviy inqirozi xaqida va uning kelib chiqishini ko’rib chiqaylik.

Bu inqiroz Amerika Qo‘shma Shtatlarida ipotekali kreditlash tizimida ro‘y bergan tanglik holatidan boshlandi. So‘ngra bu jarayonning miqyosi kengayib, yirik banklar va moliyaviy tuzilmalarning likvidlik, ya’ni to‘lov qobiliyati zaiflashib, moliyaviy inqirozga aylanib ketdi. Dunyoning yetakchi fond bozorlarida eng yirik kompaniyalar indekslari va aksiyalarning bozor qiymati halokatli darajada tushib ketishiga olib keldi. Bularning barchasi, o‘z navbatida, ko‘plab mamlakatlarda ishlab chiqarish va iqtisodiy o‘sish sur’atlarining keskin pasayib ketishi bilan bog‘liq ishsizlik va boshqa salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi.

Hozirgi vaqtda bir qator yetakchi tahlil va ekspertlik markazlari global moliyaviy inqiroz holatini va uning yuz berishi mumkin bo‘lgan oqibatlariga doir materiallarni o‘rganish va umumlashtirish natijasida quyidagi xulosalarga kelmoqda.1

Birinchidan, moliya-bank tizimidagi inqiroz jarayonlari deyarli butun dunyoni qamrab olayotgani, retsessiya va iqtisodiy pasayishning muqarrarligi, investitsiyaviy faollik ko‘lamining cheklanishi, talab va xalqaro savdo hajmining kamayishi, shuningdek, jahonning ko‘plab mamlakatlariga ta’sir ko‘rsatadigan jiddiy ijtimoiy talafotlar sodir bo‘lishi mumkinligi o‘z tasdig‘ini topmoqda.

Ikkinchidan, avj olib borayotgan global moliyaviy inqiroz jahon moliya-bank tizimida jiddiy nuqsonlar mavjudligi va ushbu tizimni tubdan isloh qilish zarurligini ko‘rsatdi. Ayni vaqtda bu inqiroz asosan o‘z korporativ manfaatlarini ko‘zlab ish yuritib kelgan, kredit va qimmatbaho qog‘ozlar bozorlarida turli spekulyativ amaliyotlarga berilib ketgan banklar faoliyati ustidan yetarli darajada nazorat yo‘qligini ham tasdiqladi.

Uchinchidan, moliyaviy-iqtisodiy inqirozning har qaysi davlatdagi miqyosi, ko‘lami va oqibatlari qanday bo‘lishi ko‘p jihatdan bir qancha omillardan kelib chiqadi. Ya’ni, bu avvalo, ana shu davlatning moliya-valyuta tizimi nechog‘liq mustahkam ekaniga, milliy kredit institutlarining qay darajada kapitallashuvi va likvidligi (to‘lov imkoniga), ularning chet el va korporativ bank tuzilmalariga qanchalik qaram ekaniga, shuningdek, oltin-valyuta zaxirasining hajmi, xorijiy kreditlarni qaytarish qobiliyati va pirovard natijada — mamlakat iqtisodiyotining barqarorlik, diversifikatsiya va raqobatga bardoshlik darajasiga bog‘liq.

To‘rtinchidan, jahon moliyaviy inqirozidan imkon qadar tez chiqish, uning oqibatlarini yengillashtirish ko‘p jihatdan har qaysi davlat doirasida va umuman, dunyo hamjamiyati miqyosida qabul qilinayotgan chora-tadbirlarning qanchalik samaradorligiga, ularning bir-biri bilan uyg‘unligiga bog‘liq.

2008 yil noyabr oyida Vashingtonda, jahon yalpi mahsulotining 85 foizini ishlab chiqaradigan 20 ta yirik davlat ishtirokida bo‘lib o‘tgan sammit global moliyaviy inqirozning ko‘lami tobora kengayib borayotganini tasdiqladi.

Ushbu sammitda bo‘lib o‘tgan muhokamalar shuni ko‘rsatdiki, bugun jahon moliyaviy inqirozining oldini olish haqida so‘z borayotgani yo‘q, balki undan qanday qilib chiqish yo‘llari izlanmoqda, xolos. Ya’ni, bu masalada vaziyat shu darajaga yetdiki, endi avvalgi marralarga qaytish haqida so‘z yuritishga asos yo‘q.

Muhokamalarda inqirozni keltirib chiqargan sabablar tahlili bo‘yicha sammit ishtirokchilarining yagona yondashuvga ega emasligi, shu bois ushbu global moliyaviy inqirozning jiddiy va uzoq davom etadigan oqibatlarini bartaraf etish yuzasidan umumiy va samarali dastur ishlab chiqish haqida gapirishga hali erta ekani ayon bo‘ldi.

Shu bilan birga, mazkur sammitning bo‘lib o‘tgani, unda jahon moliya inqirozi bilan bog‘liq muammolar va vujudga kelgan vaziyat muhokama qilinganining o‘zi umid uyg‘otadigan ijobiy hol ekani shubhasiz. Johon moliyaviy inqirozi salbiy ta’siri mana besh yildirki xali –xanuz sezilib kelmoqda. Ushbu kichik kurs ishida men AQSH iqtisodiyoti uning asosiy xusiyatlari, 2013 yildagi moliyaviy ahvolini tahliliga bag’ishladim zero prezidentimiz aytganlaridek rivojlangan mamlakatlar tajribasini o’rganmay turib rivojlanishning optimal yo’nalishlarni tanlab olish qiyin. AQSHsh hozirgi kunda YaIM hajmi 15 trln $ dan ortiqligi y bu davlat dunyo mamlakatlri ichida naqadar qudratli ekanidan dalolat beradi. Xozirgi kunda johon moliyaviy inqirozidan so’ng 2013 yilda AQSH YaIM si 2 % o’sdi.


I BOB Amerika Qo’shma Shtatlari haqida umumiy ma’lumot

Reja:


    1. AQSH buguni haqida.

    2. Geografik o’rni va tabiati.

    3. AQSH tarixi.

    4. Davlat tuzilishi.

    5. Aholisi.



    1. AQSH buguni haqida.

AQSH prezdenti 2013 yil yakunlari haqida o’z xalqi oldida bayonat berar ekan AQSH ahvoli haqida quyidagi so’zlar bilan boshladi.

"Bu kecha shuni faxr bilan aytamanki, xalqimiz shijoati tufayli ulkan yutuqlarga erisha oldik. 10 yildan oshiq davom etgan va milliardlab dollarga tushgan urushlarni tugatib, o'g'il va qizlarimiz vatanga qaytmoqda. Chuqur inqirozdan chiqdik. Iqtisodiyotimizda olti milliondan oshiq ish o'rni yaratildi. Amerika o'tgan besh yil bilan qiyoslaganda, o'z mashinalarini ko'proq xarid qila boshladi. 20 yil bilan taqqoslaganda, chet eldan kamroq neft sotib olayapmiz. Ko'chmas mulk bozorida siljish bor. Qimmatbaho qog'ozlar bozori chaqqonlashgan. Xaridorning ishonchi oshgan".2

Obama yurtdoshlarini kelajakka umid bilan qarashga undadi, lekin o'rta sinf qiynalayotganini tan oldi:

"Sir emas, millionlab amerikaliklar hamon ishsiz va mehnat qilayotganlar zamondan rozi emas, chunki mehnatining rohatini ko'ra olmayapti. Yirik korporatsiyalar foydani sarhisob qilmoqda, lekin odamlarning maoshlari oshmayapti".

"Amerikada iqtisodiy o'sishni ta'minlash, o'rta sinf ravnaq topishi uchun zamin hozirlash - bizning avlodimiz zimmasida", - dedi Obama.

Qo'shma Shtatlarni dunyodagi eng yirik moliyaviy-iqtisodiy tizimga aylantirgan omil shuki, mehnat qilgan odam uning rohatini ko'radi. Fuqaro o'z burchi va huquqlarini bilgan holda ter to'kib, istagan maqsadiga erisha oladi, qay elat, din yoki irq vakili bo'lishidan qat'i nazar, deydi prezident.

"Shunday ish ko'raylikki, hukumat ayrimlar manfaati emas, hamma uchun birdek xizmat qilsin, birdek sharoit yaratsin. Biznes muhit yanada erkin va adolatli bo'lsin, omilkorlikni qadrlaylik, harakat qilgan odam uchun imkoniyat darvozalari ochilsin",- deya undaydi Obama.

"Mamlakatimizda ko'proq mehnat o'rinlari yaratish uchun qanday choralar ko'rayapmiz Fuqaro zarur tajriba va ilmga ega bo'lishi uchun nima qilayapmizqMehnat qilgan odam uning rohatini ko'rishi uchun sharoit bormi"

"Siyosatimiz shu savollarga javob berishi lozim, ijobiy javob", - deydi Obama.

Prezident Kongressga yuzlab betli taklif yuborgan. Ularni amalga oshirish uchun muxolifat, ya'ni respublikachilar da'vo qilayotganidek, ortiqcha xarajat qilinmaydi, deydi u. Iqtisodiy takliflarni qoplash uchun byudjetda mablag' yetarli, deydi Obama, Kongress ma'qullasa bas.

"Asosiy vazifamiz davlat mustahkam byudjetga ega bo'lishini ta'minlash. O'tgan yillar ichida Kongressdagi har ikki partiya kamomadni 2,5 trillion dollarga kamaytirish ustida ishladi. Yaqin kelajakda byudjetdagi yetishmovchilikni 4 trillion dollarga kamaytirish niyatidamiz. Busiz iqtisodiy muvozanatga erisha olmaymiz".

Obama Amerika soliq tizimini isloh qilish kerak deb kelmoqda. Respublikachilar uning tashabbuslariga qarshi. Lekin vaziyat shuni taqozo etmoqdaki, deydi Obama, tomonlar murosa qilishga majbur.

Konservatorlar odatda soliqlarni oshirishga qa'tiyan qarshi. Demokratlar daromadi yuqori fuqarolar ko'proq soliq to'lashi kerak deb keladi. Partiyalar bu borada hamon kelisha olmagan.

Yangi ish o'rinlari yaratish uchun, deydi Obama, yangi sohalarga asos solish kerak. Masalan muqobil energetika sanoatini rivojlantirish. Shamol va quyosh nuridan quvvat olishni yo'lga qo'yish uchun davlat katta miqdorda sarmoya qilishi kerak, deydi prezident.

Sog'liqni saqlash sanoatini isloh qilish ham Obamaning bosh maqsadlaridan biri. 2011-yilda ma'qullangan qonun 2014-yildan to'la kuchga kiradi. Unga ko'ra, har bir amerikalik o'ziga tibbiy sug'urta sotib olishga majbur. Qurbi yetmasa davlat yordam beradi.

Ta'lim tizimini yangilash, oliy ma'lumotli bo'lishni arzonlashtirish ham demokratlar olg'a surayotgan tashabbuslardan biri.

Amerikada yashayotgan 11 milliondan ortiq hujjatsiz muhojir taqdirini hal etish ham bugunning dolzarb vazifasi, deydi Obama.

O'tgan oylar ichida AQSh bo'ylab yuz bergan qatliomlar qurolga egalik huquqiga e'tiborni oshirdi. Fuqaro qanday qurollarga egalik qilishi mumkin va bu qanchalik nazorat qilinishi kerak Mamlakatda hozir shu mavzular qizg'in muhokamada.

Energetika sohasini yangilash haqida gap ketar ekan, Obama iqlimdagi salbiy o'zgarishlarga qarshi jiddiy choralar ko'rishga chaqirdi. Yer yuzida harorat yil sayin ko'tarilib borayotganini rad eta olmaymiz, haqiqatni tan olib, insoniyat ravnaqini o'ylagan holda ish ko'rish kerak, deydi prezident. Amerika bu borada boshqa davlatlardan orqada qolmasligi lozim. Toza energiya manbalaridan foydalanishni kengaytiraylik, deydi Obama.

Barcha masalalarda bo'lganidek, demokratlar va respublikachilar bu mavzularning birortasida yakdil emas.

AQShda kishi boshiga minimal yillik daromad 14,500 dollar. Qashshoqlik darajasi shunga qarab belgilanadi. Aksariyat shtatlarda minimal ish haqi soatiga 7-8 dollar. Obama federal miqyosda eng kam maosh soatiga 9 dollar bo'lsin, deydi.

Erkak va ayol teng mehnat uchun teng haq olishi shart, qonun shuni ta'minlasin, deydi prezident.



Prezident Amerika qo'shinlarini Afg'onistondan 2014-yilning oxirigacha butunlay olib chiqish qarorida qat'iy. Asosiy maqsad al-Qoida ildiziga bolta urish edi, bunga erishildi, deydi Obama.

O'tgan bir yil ichida 33 ming askar vatanga qaytdi. Kelasi bir yilda 34 minggi qaytadi. AQSh Afg'onistonga yordamni davom ettiradi. Harbiy malakani oshirish va terroristlarga qarshi maxsus operatsiyalar olib borishda ko'maklashish. Shuningdek, afg'on jamiyatini qayta qurish, iqtisodiy-ijtimoiy madad ko'rsatish.

Amerika terrorizmga qarshi kurashni davom ettiradi, xususan Arab yarimoroli va Afrika davlatlarida. Obama ma'muriyati jangari guruhlar joylashib olgan mamlakatlarga diqqatni oshirib, hukumatlar bilan hamkorlikni kuchaytiradi.

Shimoliy Koreya va Eron singari yadroviy qurollanishga bel bog'lagan tuzumlar qilmishi uchun javob beradi, deydi Obama. AQSh ular bilan diplomatik kelishuv tarafdori, ammo yovuz hukumatlar global tinchlikka raxna solsa, qarab turmaymiz, deydi prezident.

Rossiya va Amerika, dunyoda eng katta atom arsenaliga ega davlatlar, ular sonini kamaytirish yo'lida birga ishlashda davom etadi.

Tashqi siyosatda kiber-xavfsizlik, savdo va yuqumli kasalliklarga qarshi kurashga ham e'tiborni oshiramiz, deydi Obama bugungi nutqida.

Amerika arab dunyosida demokratiya tarafdori va erkinlikni targ'ib qiladi. Suriyada, deydi Obama, hukumat o'z xalqini ayovsiz qirishda davom etmoqda. AQSh buni qa'tiyan qoralaydi va bosimni oshirmoqda. Prezident kelasi oy Yaqin Sharqqa safar qiladi.

AQSh mudofaa uchun kamroq xarajat qilishga o'tar ekan, armiya o'z salohiyatini saqlab qoladi, deydi Obama. "Ixcham, zamon talablariga javob bera oladigan kuchga ega bo'lamiz", - deydi u.

Amerikani Amerika qilgan narsa shuki, deydi Obama, bu qonunlar va erkinliklar mamlakati. Demokratiya ba'zida juda tartibsiz jarayondek tuyuladi, deydi u, ammo oxir-oqibat fuqaro manfaatini ko'zlaydi, tomonlarni murosa va o'zaro hurmatga chorlaydi. AQShni dunyodagi eng qudratli davlat va imkoniyatlar o'chog'i qilgan omil shu, dedi u.

Obama yurtdoshlaridan, Kongress a'zolaridan bu kecha shu haqda o'ylashni so'radi.

Marko Rubio, respublikachi senator



Respublikachilar javobi

Prezident hisobotiga Respublikachilar partiyasi nomidan Marko Rubio, Florida shtatidan yosh senator, gapirdi

"Prezident har bir muammoga javobni soliqni oshirish bilan hal etmoqchi. Uningcha, Amerikaning moliyaviy-iqtisodiy muammolarini ko'proq mablag' orqali yechish mumkin. Gap kuchli va samarali siyosatda", - deydi Rubio.

"Rahbarimiz xususiy sektorni yovuz va ochko'z kuch deb tasvirlaydi. Vaholanki, Amerika iqtisodiyotini ko'tarib turganlar aslida juda oddiy kelib chiqishga ega, qattiq mehnat qilib, yutuqqa erishgan insonlar. Iqtisodni yaxshilash uchun bozorni yanada erkinlashtirish, cheklovlarni kamaytirish kerak".

Ta'lim sohasidan immigratsiya tizimigacha, sog'liqni saqlashdan tortib, ijtimoiy himoyagacha, AQSh jamiki muammolarga yechim qidirar ekan, avvalo davlat qarzini kamaytirish haqida o'ylash kerak, deydi senator..

Amerika kuchi hukumatda emas, uning xalqida, deydi senator. Hukumat rolini kamaytirib, fuqaro faolligini oshirish kerak. Amerika orzusiga yetish shu yurtda yashayotgan har bir insonning o'z qo'lida. Hukumat halal bermasligi, sharoit yaratishi kerak xolos, deydi Marko Rubio.



Rend Pol, "Choychilar" harakati vakili, respublikachi senator



"Choychilar" munosabati

Respublikachilar partiyasining eng konservativ, radikal qatlami hisoblanmish “Choychilar” harakati yulduzi Rand Pol, Kentuki shtatidan saylangan senator, o’z safdoshlari nomidan gapirar ekan, prezident Obamani siyosiy fikriga salbiy munosabat bildirdi.

“Prezident o’ylaydiki, hamma muammoni mablag’ ajratib hal etish mumkin. Mablag’ qayerdan keladiq Byudjetning ahvoli voy bo'lsa… Kamomad osmonda. Yo’q pulni sarflab, kun sayin qarzga botayapmiz. Amerika buyuk deymiz, lekin yuritayotgan siyosatimiz uni orqaga olib ketayapti”, - dedi Rand Pol.

O’tgan to’rt yilda Amerika qarzi olti trillionga oshdi, kelasi to’rt yilda undan ham ko’tarilsa ajabmas, deydi senator.

Muammoga javob – muvozanatlangan byudjet. “Choychilar” nazarida xarajatlarni keskin kamaytirish kerak.

Uningcha, Amerika buyukligi konstitutsiya tomonidan kafolatlangan erkinliklarda. Bu yurt hamma uchun ochiq, lekin qonunga bosh egib yashash kerak. Amerikalik bo’lish ulkan mas’luiyatni anglatadi, deydi senator immigratsiya haqida gapirar ekan.

Respublikachilar immigrantlarga qarshi degan noto’g’ri tushunchani o'zgartirib, bu yurtda halol mehnat qilib, tirikchilik qilayotgan muhojirlarni o’z bag’rimizga olishimiz kerak, deydi Pol.

1.2 Amerika qo`shma shtatlari (AQSh) geografik o’rni va tabiyati

Geografik joylashuvi va tabiati. Shimoliy Amerikadagi davlat Shimolda Kanada (chegara uzunli-gi — 8893 km, Shimoliy Amerikaning shimoli g'arbida joylashgan Alyaska shtatining Kanada bilan chegara uzumigi — 2477 km), janubda Meksika (3326 km) bilan chegaradosh. Mamlakat g'arbda Tinch okean, sharqda Atlantika okeani, janubda Meksika ko'rfazi bilan tutashib ketgan.

Rasmiy nomi Amerika Qo'shma Shtatlari.

Poytaxti - Vashington.

Hududi - 9363200 km2.

Aholisi - 301139947 kishi (2007).

Rasmiy tili -ingliz, (ispan, fransuz, nemis, Italy an, polyak, Portugal, arman, arab, hind tillari ham keng tarqalgan).

Dini — protestantlar (53%), katolik-lar (26%), yahudiylar (2%ga yaqin), pravo-slavlar (2% ga yaqin), musulmon diniga e'tiqod etuvchilar (2% ga yaqin).

Pul birligi — AQSh dollari.3

Shimoliy Amerikadagi davlat Shimolda Kanada (chegara uzunli-gi — 8893 km, Shimoliy Amerikaning shimoli g'arbida joylashgan Alyaska shtatining Kanada bilan chegara uzumigi — 2477 km), janubda Meksika (3326 km) bilan chegaradosh. Mamlakat g'arbda Tinch okean, sharqda Atlantika okeani, janubda Meksika ko'rfazi bilan tutashib ketgan.Undan tashqari, AQSHga Gavay orollari, Guam oroli, Sharqiy Samoa, Virgin orollari hamda Kuba orolidagi Guantanamo harbiy bazasi qarashlidir. Chegaralarning umumiy uzunligi — 12248 km. Qirg'oq bo'ylab chegara uzunligi — 19924 km. AQSH maydon jihatdan dunyoda Rossiya, Kanada va Xitoydan keyin to'rtincm o'rinda turadi. AQSH tog'lar va bepoyon tekisliklar mamlakati. Mamlakat relyefining g'arbiy qismi tog'li, sharqiy qismi esa tekisliklardan iborat. Mamlakat hududining yarmiga yaqinini tog' tizmalari, tog' tekisliklari va Kordilyer yassi tog'lari egallagan. Kordilyer tog'larining yuqori cho'qqisi balandligi 4000 m bo'lgan Uit (4419 m) hisoblanadi.Sharqda Appalachi tog'lari joylashgan.Ularning baland nuqtasi — Mittchel (2037 m). Mamlakat va Shimoliy Amerikaning yuqori nuqtasi Mak-Kinli tog'i (6199 m) Alyaskada joylashgan. Qit'aning eng past joyi Kaliforniyadagi O'lim vodiysi (dengiz sathidan — 86 m pastda) hisoblanadi. Kordilyer va Appalachi tog'lari orasida Markaziy va Ulug' keng ichki vodiylari hamda Meksika pasttekisliklari yastanib yotibdi. Asosiy daryolari Missisipi, Missuri, Ogayo, Kolorado, Kolumbiya va Yukon (irmoqlari bilan birga). Mamlakatning shimoli sharqida Yuqori Michigan, Guron, Eri, Ontario ko'llaridan iborat Buyuk ko'llar tizimi mavjud. Mamlakatda ko'p sonli muzliklar davri ko'llari bor. Yuta shtatida joylashgan Katta Sho'r ko'l ham muzliklar davrida vujudga kelgan. AQSH quyidagi foydali qazilmalar zaxiralariga ega: ko'mir, tabiiy gaz, neft, oltin, uran, mis, qo'rg'oshin, temir, aluminiy rudalari, fosforitlar hamda yog'och. Haydaladigan yerlar butun hududning 20%, o'rmonlar va dashtliklar 29%, o'tloq va yaylovlar 26% ini tashkil qiladi.

 

Iqlimi — keskin kontinental.O'simlik dunyosi juda boy.Bu yerda iqlim zonalarining o'zgarishiga qarab flora ham o'zgarib boradi. AQSHda mox va lishaynik-lardan tortib pahna va sekvoyya daraxtlarigacha mavjud. Hayvonot olami ham turfa, u ham flora kabi iqlim zonalarining o'zgarishiga qarab o'zgarib boradi.4



Atlantika okeanining AQSH qirg'og'ida ko'rfaz va qo'ltiqlar juda ko'p, sohillari asosan pasttekislikdan iborat; eng katta ya.o.— Florida. Mamlakat relyefi uch turga bo'linadi.G'arbdagi Kordilyera tog' tizmasi AQSH hududining uchdan bir qismini egallaydi. Tinch okean sohili baland tog'lar (Alyaska tizmasida AQSH va butun — 6194 m balandlikdagi Mak-Kinli cho'qqisi joylashgan; bundan tashqari Qirg'oqbo'yi tizmalari va Kaskadli tog'lar, SyerraNevada tog'lari bor). Sharqiy mintaqani Qoyali tog' tizmalari egallagan. Mazkur ikkala tog'li mintaqa oralig'ida Kolumbiya va Kolorado platolari bor. Katta Havza cho'l yassi tog'liklarini chuqur daralar bir-biridan ajratib turadi. Sharqda uncha baland bo'lmagan Appalachi tog'lari (bal. 2037 m gacha, Mitchell tog'i) bo'lib, uni torgina Atlantika bo'yi pasttekisligi okeandan ajratib turadi. Kordilyera bilan Appalachi o'rtasida Markaziy tekisliklar, Buyuk tekisliklar (yoki Preriy platosi) va Meksikabo'yi tekisliklarini o'z ichiga olgan ichki tekisliklar joylashgan. Shim.da suv-muz shaklidagi relyefli Lavrentiy tepaligining bir qismi joylashgan. AQSH — foydali qazilma zaxiralari va xilma-xilligi jihatidan dunyoning eng boy mamlakatlaridan biri. Ko'mir, neft, gaz, mis, qo'rg'oshin, pyx, uran, temir, titan rudalari, simob, oltin, molibden, volfram, fosforit konlari mavjud. Tosh va kaliy tuzlari, oltingugurt va b. minerallar ham bor. AKSH hududining deyarli hammasi mo''tadil va subtropik mintakalarda, Alyaska — subarktika, Floridaning jan. qismi tropik mintaqalarda joylashgan. Mamlakatning shim.-sharqiy va sharqiy qismlari iqdimiga iliq Golfstrim oqimi, Tinch okean sohili iqlimiga sovuq Kaliforniya oqimi anchagina ta'sir o'tkazadi. Hudud yuzasining tuzilish xususiyatlariga ko'ra shim.va jan. mintaqalar o'rtasida havoning faol almashinuvi munosabati bilan ob-havo tez-tez o'zgarib turadi. AQSH ichki mintaqalarining iqlimi — kontinental, Kordilyera ichki hududlarida keskin kontinental.Bismark sh.da (Shim. Dakota shtati) yanvar5

ning o'rtacha t-rasi —19’, iyulda 21°, Chikago sh.da yanvarda —3,7° va iyulda 32, G. Meksikabo'yi pasttekisligi va Atlantika bo'yi pasttekisligining jan. qismida subtropik iqlim. Yangi Orlean sh.da yanvar

ning o'rtacha t-rasi 12°, iyulda 27,4°. Atlantika bo'yi sohilining shim.-sharqiy qismi va Tinch okean bo'yi sohilining shim. qismida — dengiz iqlimi. NyuYorkda yanvar ning o'rtacha t-rasi —0,8°, iyulda 23". Tinch okean sohilining jan.

da O'rta dengizga o'xshash iqlim, Kordilyera jan. qismining ichki r-nlarida juda issiq va qurg'oqchil. Havoning eng past t-rasi (—64° gacha) Yukon yassi tog'ligi (Alyaska)da, eng yuqori t-rasi esa (50°) Ajal vodiysi (Kaliforniya)da kuzatilgan.

O'rtacha yillik yog'in Alyaskaning jan.-sharqida va Vashington shtatining g'arbida — 3000—4000 mm, mamlakatning jan.-sharqida — 1500—2000 mm, ichki tekisliklarda — sharqda 1500 mmdan g'arbda 3000 mm gacha. AQShning ko'p daryolari Atlantika okeani havzasiga quyiladi.Mamlakat hududidan dunyoning eng yirik daryo tizimlaridan biri — Missuri bilan Missisipi daryosi oqib o'tadi. Appalachidan oqib kelib Atlantika okeaniga quyiladigan daryolar (Gudzon, Potomak va b.) — qisqa, tez va sersuv. Kordilyeraning daryo tarmog'i siyrakroq.Bu yerdagi Kolumbiya, Kolorado kabi soylar chuqur daralardan oqib o'tadi. Mamlakat shim.da, Kanada chegarasida Buyuk ko'llar (Yuqori ko'l, Guron, Michigan, Eri, Ontario) bor. Katta Havza tog'ida Katta Sho'r ko'l, Floridada ko'pdan-ko'p sayoz ko'l va qo'ltiqlar, Alyaskada muzliklardan hosil bo'lgan tektonik ko'llar, jumladan, Iliamna ko'li bor. Ichki suvlardan sanoat va kommunal suv ta'minoti, kema qatnovi, sug'orish va gidroenergiya manbai sifatida barakali foydalaniladi. Tinch okean sohili va Kordilyera yon bag'irlarida igna bargli o'rmonlar ustun. Markaziy tekisliklarning g'arbidagi ayrim joylarda o'tsimon preriy o'simlikzorlari, Buyuk tekisliklar, Kordilyera platosi va vodiylarida quruq dashtlarning o'simliklari saqlanib qolgan. Kordilyera yassi tog'ligining qurg'oqchil qismini yarim cho'l va cho'llar egallaydi. Muhofazaga olingan yirik tabiat ob'yektlari orasida Iyellouston milliy bog'i, Yosemit milliy bog'i, Sekvoyya, Grand-Kanon milliy bog'lari, Mamont va Karlsbad g'orlari bor.

1.3 Davlat tuzilishi

Siyosiy partiyalari.Davlat tuzilishi — federativ respublika. Mamlakat tarkibiga 50 ta shtat (Aydaxo, Ayova, Alabama, Alyaska, Arizona, Arkanzas, Virjiniya, Vashington, G'arbiy Virjiniya, Viskonsin, Vayoming, Vermont, Gavayya, Delaver, Jorjiya, Illinoys, Indiana, Kaliforniya, Kolorado, Kon-neictikut, Kanzas, Kentukki, Luiziana, Men, Merilend, Massachusets, Michigan, Minnesota, Missisipi, Missuri, Montana, Nebraska, Nevada, Nyu-Hempshir, Nyu-Jersi, Nyu-Meksika, Nyu-York, Ohayo, Oklaxoma, Oregon, Pensilvaniya, Rod-Aylend, Shimoliy Karolina, Shimoliy Dakota, Tennessi, Texas, Florida, Janubiy Karolina, Janubiy Dakota, Yuta va Kolumbiya okrugi kiradi. AQSHga qaram hududlar: Beyker oroli, Xoulend oroli, Kingem-Rif, Sharqiy Samoa, Guam, Jarvis, Jonston attoli, Miduey, Navassa orollari, Palmira attoli, Puerto-Rika, Virginiya orollari, Ueyn orollari. AQSH 1776-yil 4-iyulda mustaqillikka erishdi (ilgari Angliya mustamlakasi). Milliy bayramlari: 4-iyul — Mustaqillik kuni, 22-fevral — Jorj Vashington tug'ilgan kun, 11-noyabr — Urush qahramonlari kuni. Qonunchiligi ingliz umumiy huquqiga asoslangan. Davlat va hukumat bosh-lig'i Prezident. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni Senat va Vakillar palatasidan tashkil topgan ikki palatali parlament amalga oshiradi. AQSHda asosiy ikkita yirik partiya mavjud: Respublikachilar va Demokratlar.6



Davlat va hukumat boshlig'i, qurolli kuchlar bosh qo'mondoni — prezident, uning vakolatlari juda katta. Vitse-prezident bilan birga bavosita, ikki bosqichli saylov yo'li bilan (saylovchilar hay'ati orqali) 4 y. muddatga saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni senat va vakillar palatasidan iborat ikki palatali kongress amalga oshiradi. Senatda 100 senator bor (ular 6 y. muddatga, har shtatdan 2 tadan saylanadi va 1/3 qismi har 2 y.da yangilab turiladi). Vakillar palatasiga 435 deputat 2 y.ga saylanadi.Ijrochi hokimiyat organi — AQSH hukumati prezident tomonidan senatning roziligi bilan tayinlanadi; 13 vazirdan iborat bo'ladi.Hukumat kongress oldida mas'ul emas.Har bir shtatning o'z konstitutsiyasi bor. Shtatdagi qonun chiqaruvchi hokimiyatni qonun chiqaruvchi majlis, ijrochi hokimiyatni esa gubernator amalga oshiradi. AQSH davlatining konstitutsiyaviy tizimiga uch siyosiy-huquqiy qoida asos qilib olingan, bu qoidalar — hokimiyatning bo'linishi, federalizm va sudning konstitutsiyaviy nazoratidan iborat. Hokimiyatning bo'linish qoidasi davlat hokimiyatining uch tarmog'i — qonun chiqaruvchilik, ijroiya va sud hokimiyatlarining mustaqilligini va ular o'rtasida vazifalarning chegaralab qo'yilishini nazarda tutadi. Federal darajadagi uch tarmoq — Kongress, Prezident va Oliy suddir.

1.4 Tarixi

Birinchi yevropaliklar hindular istiqomat qilgan hozirgi AQSH hududiga ilk bor XVI asrda kelishgan. Shimoliy Amerikaning mustamlakalashtiri-lishi oqibatida XVIII asrga kelib bu yerda uchta ta'sir zonasi tarkib topdi: ispanlar — Floridada, Texasda va Tinch okean sohillarida, fransuzlar — Buyuk Ko'llar va Luizianada, inglizlar — Atlantika sohillari bo'ylaridagi hududlarda. 1774-yilda 13 ta britan mustamlakasi mustaqillik uchun kurash boshlab, 1776-yil 4-iyulda AQSH tashkil topishi bilan tugadi. J.Vashington va B. Franklin tomonidan tuzilgan demokratik davlatning asosiy tamoyillari bilan birga shtatlarning keng huquqlari hamda kuchli federal hokimiyat tamoyillari chambarchas bog'lanib ketgan Konstitutsiya 1787-yil 17-sentabrda qabul qilindi. XIX asrning birinchi yarmi-da AQSH hududlarming kengaytirilishi yangi yerlarni xarid qilish bilan birga fransuzlardan Luizianani, ispan-lardan Floridani, o'zga davlatlarning koloniyalarini bosib olish vositasida amalga oshirildi.Yangi yerlarni kolonizatsiya qilish mahalliy hindularni bo'ysundirish yo'li bilan olib borildi. Shimoliy va Janubiy shtatlar o'rtasida iqtisodiy va madaniy qarama-qarshiliklar 1781-yilda federatsiyadan ajrab chiqishni e'lon qilgan 11 ta janubiy shtatlar Konfederatsiyasining tashkil eti-lishiga olib keldi. Fuqarolar urushi boshida bir qator muvaffaqqiyatlarni qo'lga kiritgan janubliklar oxir-oqibat mag'lubiyatga uchrab, Shimol g'alaba qozondi va federatsiya saqlab qolindi. 1867-yilda AQSH Rossiya-dan Alyaskani va Aleut orollarini xarid qildi. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Yevropa va boshqa qit'alar-dan ko'plab muhojirlar ko'chib kelishi oqibatida AQSH iqtisodi qudratli davlatga aylandi. Markaziy Amerika, Karib havzasi mamlakatlari va Tinch okeanda o'z ta'sir zonalarini faollik bilan kengaytirib borgan AQSH uzoq vaqtgacha Yevropada bo'lib o'tayotgan voqealarga nisbatan betaraflikni saqlab keldi. AQSH 1917-yil 4-aprelda Birinchi jahon urushiga qo'shilib, urush tuga-ganidan so'ng Senat Versal shartnomasi qarorlarini qo'llashdan bosh "tortdi.Urushdan keyingi mamlakat iqtisodining tez sur'atlar bilan o'sishi 1929-yilda Buyuk depressiya — liberal iqtisodning chuqur inqirozi davri bilan almashindi. Inqiroz ishlab chiqarishning qisqarishi va ishsizlar sonining keskin ko'payishiga olib keldi. Yapon samolyotlari Pyorl-Xarbordagi Amerika harbiy bazasini bombardimon qilishganidan so'ng, AQSH 1941-yil 7-dekabrda Ikkinchi jahon urushiga qo'shildi.AQSH qo'shinlari Yaponiyaga qarshi harbiy harakat-larni boshladi. Bu to'qnashuvlarning asosiy qismi Tinch okean hududlarida va dengizlarda sodir bo'lgan. Tehron konferensiyasidan (1943) so'ng AQSH Fransiyaning Atlantika hududlariga qo'shin kiritib, Germaniyani tor-mor qilishda ishtirok etdi. Yaponiyaga qarshi Tinch okean orollari va Janubi sharqiy Osiyoda muvaffaqqi-yatli harbiy harakatlar olib borayotgan AQSH 1945-yil 6-avgustda Yaponiyaning Xirosima, 9-avgustda esa Nagasaki shaharlariga atom bombasini tashladi. Urushdan so'ng AQSH G'arbiy Yevropa mamlakatlari iqtisodini tiklashga (Marshall rejasi) va Yevropa hamda dunyoning boshqa hududlarida kommunistik ta'sirning yoyilishiga qarshilik («sovuq urush») ko'rsatib keldi. Mamlakat ichida 40-yillar oxiri — 50-yillarning bosh¬larida kommunistik partiyaga moyillikda gumon qilin-gan fuqarolar AQSH hokimiyati tomonidan ta'qib osti-ga olindi. Urushdan keyingi yillarda AQSH to'g'ridan to'g'ri yoki bilvosita bir qator yirik xalqaro mojarolarda ishtirok etdi (Karib inqirozi, Vyetnam urushi, arab— isroil urushi). AQSH qo'shinlarining Vyetnamdagi urushda ishtirok etishga qarshi boshlangan patsifistlar (urushga qarshi) harakati qora tanli aholining irqiy segregatsiya (kamsitilish) qilinishiga qarshi kurashning boshlanishiga to'g'ri keldi. Qora tanlilarga o'z haq-huquqlari uchun kurashning tinch usullarini targ'ib qilgan Martin Lyuter King 1968-yil aprelda o'ldirildi, ammo uning siyosiy faoliyati qora tanlilarning Amerika jamiyati integratsiyasiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi.70-yillarda AQSHda ro'y bergan asosiy voqealardan biri bu «Uotergeyt mojarosi» bilan bog'liq bo'lib, prezident Niksonning iste'foga chiqishidir. J. Karter prezident-ligi davrida AQSH Xitoy bilan munosabatlarini yaxshi-lab, Misr va Isroil o'rtasida separat tinchlik sulhi-ning imzolanishiga ko'maklashdi, biroq AQSHning Tehrondagi elchixonasidan garovga olinganlarni ozod qilish operatsiyasining muvaffaqqiyatsizlik bilan tu-gashi demokratik partiyaning saylovlarda mag'lubiyat-ga uchrashi va mamlakat prezidenti etib 1980-yili R. Reyganning saylanishiga olib keldi. R. Reygan Sovet Ittifoqi hukumati bilan boshlagan muzokaralari 1989-yilda prezidentlik lavozimida uni almashtirgan J. Bush tomonidan davom ettirilib, qurollanish poygasining cheklanishiga va «sovuq urush»ning tugashiga ohb keldi. Tashqi siyosatdagi muvaffaqqiyatlariga qaramasdan (Quvaytning Iroq qo'shinlaridan ozod qilinishi), respublikachilar 1992-yilgi saylovlarda mag'lubiyatga uchradi.

 AQSHning yangi prezidenti Bill Klinton davrida mamlakatning tashqi faolligi 1997-yilda Isroil va Falastinni Ozod qilish tashkiloti (TOQT) o'rtasida tinchlik sulhining imzolanishida o'z aksini topib, unga ko'ra Isroil Falastinning avtonomiyaga bo'lgan huquqi-ni tan oldi. Shu bilan bir qatorda AQSH Yugoslaviya mojarosida tinchlik munosabatlarini o'rnatish jara-yonida faol ishtirok etdi. Biroq serblar va xorvatlar hamda Bosniya inqirozini chetdan aralashuvsiz hal qilishga erishilgan bo'lsa-da, Yugoslaviyaning Kosovo viloyatida yashovchi albanlar muammosini hal etish uchun AQSH va uning NATO bo'yicha ittifoqchilari harbiy kuch ishlatishga majbur bo'ldi. Kosovodagi inqirozni to'xtatish uchun Yugoslaviyaning harbiy va fuqarolik obyektlarining bombardimon qilinishi dunyo-ning ko'pgina mamlakatlarida, xususan Rossiyada ham e'tiroz hamda qarshilikni vujudga keltirdi. 2000-yil prezident etib saylangan kichik J.Bush lokal mojarolarni hal qilishda kuch ishlatish siyosatini olib bordi.2001-yil 11 sentabr kuni AQSH hududida Al-Qoida terrorchilik tashkiloti tomonidan amalga oshirilgan qo'poruvchilik oqibatida minglab kishilar halok bo'ldi.2001—2002-yillari AQSH qo'shinlari Afg'onistonga kiritilib u yerda-gi tolibonlar hokimiyati ag'darib tashlandi.2003-yili Iroqqa qarshi urush boshlanib S.Husayn rejimi ag'darib tashlandi.2008-yil boshlaridan AQSH iqtisodi ku€chli inqirozni boshdan kechirmoqda.Mutaxassislar bu inqirozni miqyosi bo'yicha 1929—1933-yillardagi Buyuk depressiya bilan tenglashtirmoqdalar.




1.5 Aholisi

AQShning hozirgi aholisi uch asosiy etnik tarkibiy qismdan: AQSH amerikaliklari, muhojirlar va tub joy aholisidan iborat. AQSH aholisining 82,8% ni asli kelib chiqishi yevropaliklar, 12,6% ni afrikaliklar, 3,6% ni osiyoliklar, 1% ni in-deyslar, eskimoslar, aleutlar tashkil etadi. Aholining 80% shaharlarda yashaydi.AQSH amerikaliklari millat sifatida asosan 18-a.ning 2-yarmida Yevropaning turli mamlakatlaridan kelgan muhojirlarning aralashib ketishi natijasida tarkib topgan. Afroamerikaliklar ("qoralar" deb ata-luvchi negrlar) AQSH amerikaliklarining irqiy-etnografik guruhi bo'lib, ular 17—19-a.larda mamlakatga keltirilgan afrikalik qullarning avlodlaridir. Afroamerikaliklar ko'p asrlar davomida ayirmachilik va kamsituvga duchor qilinishiga qaramay, afrikaliklarning oq tanlilar bilan jismoniy aralashuvi sodir bo'ldi. Duragaylar afroamerikaliklar umumiy sonining anchagina qismini tashkil etadi. AQShda meksikanlar, italyanlar, nemislar, fransuzlar, shvedlar, norveglar, gollandlar, yaponlar, po-lyaklar, xitoylar va b.xalqlar ham yashaydi. 7AQShda 5 mingga yaqin o'zbek istiqomat qiladi. Ular asosan NyuYork, Vashington, Nyu-Jersi shtatlarida, Filadelfiya sh.da hamda mamlakatning boshqa shtat va shaharlarida yashaydi. Ular turli kasb hamda tijorat ishlari bilan shug'ullanadilar.Hoz.amerikalik o'zbeklarning ota-bobolari 1917 y.gi oktyabr to'ntarishidan keyin bolsheviklar tazyiqidan qochib, avval Afg'oniston va Xitoyga o'tib ketganlar. 1950-y.larda esa, Pokiston, Saudiya Arabistoni, Turkiya orqali AQShga borib qolishgan.2-jahon urushi davrida turli yo'llar bilan u yerga borib qolgan o'zbeklar ham uchraydi. AQSH aholisining zichligi — 1 km2 ga 27,2 kishi. Rasmiy tili — ingliz tili. Dindorlar asosan protestantlar va katoliklardir. Yirik shaharlari: Nyu-York, Chikago, LosAnjeles, Filadelfiya, Xyuston, Detroyt, San-Fransisko, Vashington, Boston, Dallas, Klivlend, Baltimor (yana q. Amerikaliklar). (Aholi o’sish surati 16 ilovada berilgan)



II BOB. Amerika Qo’shma Shtatlar iqtisodiyotining o’ziga xos xususiyatlari

2.1 2013 yilda AQSH ning makroiqtisodiy ko’rsatkichlari va ularning tahlili.



    1. AQSH qishloq xo’jaligi.

    2. AQSH Eksporti va importi.

    3. AQSH sanoati.


2.1 2013 yilda AQSH ning makroiqtisodiy ko’rsatkichlari
AQSH — dunyoda iqtisodiy jihatdan eng yuksak darajada rivojlangan mamlakat. Yalpi milliy mahsulot, sanoat va q.x. ishlab chiqarish hajmi, tovar va kapital eksport qilish, i.ch.ning tuplanish va markazlashuvi, ilmiy tadqiqotlarga sarf-xarajat va sh.k. bo'yicha 1-o'rinda turadi. Butun dunyodagi sanoat i.ch.ning uchdan bir qismi AQSH ulushiga to'g'ri keladi. Xalqaro boshqaruv taraqqiyoti in-ti o'tkazgan tadqiqot ma'lumotlariga ko'ra, 1994—96 y.larda iqtisodiy rivojlanish nuqtai nazaridan yetakchi davlatlar o'rtasida ham AQSH birinchi o'rinda turibdi. AQSH milliy daromadining 66,3% sanoatda hosil qilinadi. Sanoat i.ch.ning yarmiga yaqini sanoat korporatsiyalari qo'lida. Ular orasida: "Ekson", "Mobil", "Teksako", "Shevron", "Standard oyl of Kaliforniya", "Standard oyl of Indiana", "Galf oyl" neft, "Jeneral motore", "Ford motor", "Kraysler" avtomobil, "IBM", "Jeneral elektrik", "ITT" elektr mashinasozligi, "YU. S. Stil" po'lat quyish, "Dyupon de Nemur" kimyo va b. korporatsiyalar bor. Harbiy sanoat korporatsiyalari orasida "Jeneral daynemiks", "Lokxid", "Makdonnel Duglas", "Grumman", "Xyuz eyrkraft" yetakchi o'rinni egallaydi. Avia-raketa-kosmik, energomashinasozlik, elektron, shuningdek neft kimyosi, atom va energetika sanoati g'oyat tez suratlar bilan taraqqiy etmoqda. Elektr energiyaning 74% issiqlik elektr stansiyalarida, 12,1% GESlarda, 14,1% AESlarda hosil qilinadi. Neft (Meksika qo'ltig'i sohilidagi Galf, Kaliforniya, Alyaska), tabiiy gaz va oltingugurt (Galf), kumir (Appalachi va Markaziy havzalar), temir ruda (Yuqori ko'l atrofi), fosforit (Florida), uran, rangli metallar, kaliy tuzlari va sh.k. qazib olinadi. Qora metallurgiyaning asosiy markazlari — Chikago, Pittsburg , Detroyt, Klivlend, Buffalo, Baltimor, Filadelfiya. Alyuminiy sanoati Galf atrofida hamda Kolumbiya va Tennessi daryolari havzalarida joylashgan. Sanoatning yetakchi tarmog'i — mashinasozlik va metallsozlik. Sanoat va energetika asbob-uskunalari, qurilish va q.x. mashinalari i.ch. asosan shim.-sharqiy shtatlarda, elektrotexnika va aloqa vositalari i.ch. shim.-sharq va Kaliforniyada Yo'lga qo'yilgan. Avtomobilsozlikning bosh markazi Detroyt sh. Samolyotlar, raketa va kosmik texnika ishlab chiqaruvchi zavodlar asosan Los-Anjeles, San-Diyego, Boston, Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Buffalo, Dallas, Atlanta va b. shaharlarda joylashgan. Kemasozlik (asosan harbiy kemasozlik) AQSH shim.sharqiy sohili portlarida rivojlangan.Atom sanoatining asosiy markazlari — Ok-Rij, Padyuka, Portsmut, Eyken, Xanford. Kimyo sanoati ximikatlar, plastmassalar, kimyoviy tola, sintetik kauchuk, loklar, kir yuvish vositalari, bo'yoqlar, ma'danli o'g'itlar va sh.k.ni ishlab chiqaradi. Mazkur tarmoq korxonalari asosan shim.-sharqiy shtatlarda, Meksika qo'ltig'i sohilidagi shaharlarda joylashgan.Harbiy sanoat asosan Kaliforniya, Nyu-York, Texas, Konnektikut, Missuri, Massachusets, Virginiya shtatlarida.Yengil sanoat tarmoqlaridan eng salmoklisi to'qimachilik (ko'proq Shim. Karolina, Jan. Karolina va Jorjiya shtatlarida) va tikuvchilik (Nyu-York va jan. shtatlar). Charm-poyabzal sanoati yaxshi rivojlangan.Oziq-ovqat sanoati o'z xom ashyosi bilan yaxshi ta'minlangan. Uning yetakchi tarmoqlari — go'sht, sut, un, yog', qand-shakar, konserva, alkogolli, alkogolsiz ichimliklar, tamaki.

2013 yilning boshlang’ich uch choragida AQSH yalpi ichki milliy (YaIM) mahsulotining o’sish surati o’tgan yilga nisbatan 2% tashkil qilgan moliyaviy inqiroz sharoitini inobatga oladigan bo’lsak bu AQSH mamlakatida o’tgan yillarga nisbatan jonlanish bo’layotganini bildiradi. AQSHda qariyb yarim asr oldin aniqrog’I 1950 yilda yalpi ichki mahsulotni record darajada tushib ketgan edi ya’ni uni o’rtacha yillik o’sih surati -4% tashki qilgan. (1-ilovaga qarang)

Kapital bozorida 1914 yildan to 2014 yilgacha o’rtacha indeks ko’rsatkichi 2390.43 bo’lgan holda shu yilning ya’ni 2014 yil yanvar oyi capital bozorining indekslari 16576.66bo’lgan eng past ko’rsatkich 1936 yilda iyul oyida bo’lgan bo’lib shu vaqtda indeks 41 bahoni tashkil qilgan. (2-ilovaga qarang)

AQSH dolliri kursi xozirgi kunda evro , Biritaniya funt sterling, va boshqa davlatlar valyutalariga nisbatan kurslari o’zgaruvchan bo’lgan dollir kursi 2008 yilda rekorda darajada qadri tushgan bo’lib 71.58 ni tashkil qilgan yevroga nisbatan. (3-ilovaga qarang)

Aqsh YaIM o’zgarmas narxlarda 2013 yilning 2- kvartalida 15679.70 mlrd$ dan 3- kvartalda 15839.30$ mlrd qadar o’sgan. Bu ko’rsatgich 1950 yilda to 2013 yilgacha o’rtacha 7747.52bo’lib kelgan.( 4-ilovaga qarang)

AQSH ko’chnas kapitali miqdori 2013 yilning 3-choragida 2494 mlrd dollirda bo’lgani bu ko’rsatkich 2013 yil 2-choragida 2458.40 mlrd dollir bo’lgan. 1995 yilda 2013 yilgacha o’rtacha ko’chmas capital 2158.30 mlrd dollir bo’lgani e’tirof etilgan:

A
1-grafik
QSH dollirni so’mga nisbatan qiymati



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa