Ислом Каримов номидаги Тошкент Давлат техника Университети Олмалиқ филиали Рўйхатга олинди “Тасдиқлайман ”



Download 1,25 Mb.
bet57/81
Sana21.02.2022
Hajmi1,25 Mb.
#44864
1   ...   53   54   55   56   57   58   59   60   ...   81
Bog'liq
УМК узб

Карбонат ангидриди газининг атмосферада мавжудлиги ҳам биосфера учун зарур омилдир. Унинг атмосферадаги умумий микдори 2300 млрд. тоннага тенг бўлиб, у тирик организмларнинг нафас олиши, вулканлар отилиши ва ёниш жараёнларида ҳосил бўлади. Нафас чикариш жараёнида бир соатда одам ўртача 20 литр карбонат ангидриди чиқаради. Баъзи йирик хайвонлар эса нафас билан атмосферага соатига 150 литргача карбонат ангидриди ажратиб чиқаради. Бундан ташқари америкалик мутахассислар ҳисобига кўра 80 млрд.т карбонат ангидриди хавога океанлар сувидан чиқади.
Карбонат ангидридининг меъёрий микдори тириклик учун зарурдир. Яшил ўсимликларда кечадиган фотосинтез жараёнида асосий хомашё карбонат ангидриди ҳисобланади. Бинобарин, шу моддасиз фотосинтез амалга ошмас, кислород ва углеводлар ҳосил бўлмас эди. Аммо атмосферада унинг кўпайиши нохуш ҳолатларга олиб келади. Нафас олинадиган ҳаво таркибида бу газ микдорининг 1% га ошиши одамни нохуш қилади, 25% га ошиши эса уни ўлимга олиб келиши мумкин.
Атмосфера ҳавосида карбонат ангидриди микдорининг кўпайиши ердаги иқлимга таъсир қилиш - қилмаслиги тўғрисида мутахассислар турлича фикрдалар. В. И. Лебедев (1976) маълумотларига кўра атмосферада карбонат ангидридиининг кўпайиши ер иқлимига таъсир қилмайди, балким у ўсимликлар томонидан кўпроқ ўзлаштирилиб, фотосинтез жараёнини тезлаштиради ва шунга мувофиқ ўсимликларнинг ҳосилдорлигини оширади. Аммо, кўпчилик мутахассислар фикрича атмосферада карбонат ангидриди микдорининг ошиши Сайёрамиз иқлимини ўзгартиради. Чунки карбонат ангидриди гази ўз табиатига кўра қуёшдан келаётган қисқа тўлқинли нурланишни ерга яхши ўтказади, аммо ердан синиб чиққан узун тўлқинли иссиклик нурланишини юқорига ўтказмай, тутиб қолади. Шунинг учун ҳам хавода бу газ микдорининг ошиши Ерда «Иссикхона эффекти»ни ошириб, иқлим ҳароратининг кўтарилишига олиб келиши тўғрисидаги фикр ҳақиқатга яқинрокдир. Б.М. Смирнов (1978) маълумотларига кўра ҳаводаги карбонат ангидридининг микдори 2025 йилда 1978 йилга нисбатан 35% кўпайиши мумкин. Бу эса Ер юзи ўртача ҳароратини 0,2-0,5°С га кўтариши мумкин. У. Келлогнинг 1977 йилдаги башоратларига кўра карбонат ангидридининг микдори 70-йиллар ўрталарига қараганда 2050 йилга бориб 50 % кўпаяди, шунга мувофиқ ҳавонинг ўртача йиллик ҳарорати 1,5- 6,0°С гача кўтарилиши мумкин. Ҳаво ҳароратининг бундай кўтарила бориши ўз навбатида дунё музликларига таъсир ўтказмай қолмайди - уларнинг эриши тезлашиб, табиий офатларни келтириб чикаради. Ҳозирги кунда баъзи мамлакатлар ҳудудида рўй бераётган тўфонлар ва сув тошқинларининг кўпаяётганлиги Келлог маълумотларининг тўғрилигидан далолат беради.
Озон (Оз) кислороднинг аллотропик шакл ўзгариши бўлиб, у ультрабинафша нурлари ҳамда ҳаводаги электр заряди таъсирида кислород молекулаларининг парчаланишдан ҳосил бўлади. Бу газ атмосферанинг 70 км баландлигигача бўлган қаватида учрайди, бироқ унинг энг зич жойлашган ўрни 25-30 км баландлик оралиғида бўлиб, бу ерда у «озон пардаси» (озон экрани) ни ҳосил килади. Агар гипотетик маънода озон гази сиқилса, бу парданинг қалинлиги 1-3 мм ни ташкил қилади. Унинг оғирлиги атмосфера ҳавоси умумий оғирлигининг 10 миллиондан бир қисмига тенг. Лекин шунга қарамай озоннинг биосферадаги аҳамияти беқиёс каттадир. Агар Ер юзига келаётган қуёш нурининг 20% атмосферада тутиб қолинадиган бўлса, унинг 13%) фақатгина озон пардасида тутилади. Озон қавати ўзида айниқса қуёш нури таркибидаги ультрабинафша нурларини кўпроқ тутиб қолади. Ультрабинафша нурининг меъёрда бўлиши тириклик учун муҳимдир, чунки у яшил ўсимликлар томонидан фотосинтез жараёнига иштирок эттирилади, аммо унинг ерга кўп тушиши терини куйдириб, тери - рак касалликларини келтириб чиқаради, етарли бўлмаслиги эса турли патоген микроорганизмларнинг кўпайишига шароит яратади.
Озоннинг Ер юзини ортикча ультрабинафша нурлардан ҳимоя қилишидан ташқари унинг ер усти ҳавосидаги табиий миқдори нафас олиш жараёнини енгиллаштиради. Бу меъёрий миқдор 0,0001 мг/л бўлиб, бундай ҳаво тоза ва шифобахш ҳисобланади. Бироқ ҳавода озоннинг кўпайиб кетиши организмга зарар қилади - унинг микдори 0,02-0,03 мг/л га етганида одамнинг нафас йуллари яллигланиб, зотилжам касаллиги келиб чиқади.
Озон пардасини табиий ҳолатда сақлаб колиш ҳозирги куннинг муҳим экологик масалаларидан биридир. Чунки атмосферага чиқариб ташланаётган баъзи техноген моддалар, айниқса хлор ва азот оксидлари озонни парчалаб, унинг камайишига, озон пардасининг сийраклашишига сабаб бўлмокда. Озон катламига тушган хлорнинг битта молекуласи 100 мингта озон молекуласини, азот оксидининг битта молекуласи эса 10 та озон молекуласини парчалайди. Озоннинг парчаланишига айниқса реактив самолётларнинг учиши, ядро қуролининг портлатилишидан ҳосил бўлган техноген моддаларининг улуши кўпроқ. Реактив самолётларнинг учиш баландлиги атмосферада озоннинг энг кўп жойлашган қаватига (20-25 км) тўғри келади. Реактив двигателлардан чиқадиган сув буғлари ва азот оксиди озонни парчалаб, озон экранининг ҳимоялаш хусусиятини пасайтиради. Озон катламининг емрилишига космик ракеталар хам уз улушини қўшади. Масалан, АҚШ томонидан учирилаётган «Шаттл»нинг челногида қаттиқ ёқилғи ёнишидан ҳар бир учишида 50 км баландликка кўтарилгунча ҳавога 187 т. хлор ва водород хлориди ҳамда 7 т. азот оксидларини ташлайди. Ташланган бу миқдор 10 млн. т. озонни парчалашга етади. «Энергия» тизимидаги рус ракетасида эса ёқилғи сифатида водород ва кислороддан фойдаланилади ва шунинг учун ҳам у «Шаттл»га қараганда озон учун 7 минг марта кам хавфли ҳисобланади.
Бундан ташқари, озоннинг парчаланишида совутгич техникасида ишлатиладиган хлорфторуглерод бирикмалари (ХФУ) яъни фреон моддасининг хам жиддий таъсири бор. Бу тўғрида Халкаро анжуманлар ўтказилиб, бутун дунё миқёсида фреон ишлаб чиқаришга қарши компания бошлаб юборилди. Вена конвенцияси ва Монреал анжумани баёнига кўра дунё мамлакатларининг хар бирига киши бошига йилида 0,3 кг. гача фреон ишлатилишига рухсат берилган. Ҳозир бу кўрсаткич ривожланаган мамлакатларда 3-4 кг, Ўзбекистонда эса 0,1 кг ни ташкил қилади. Лекин 2000 йилнинг август ойида инглиз олимлари Хьюптт ва Леви Си-эн-эн телекомпаниясидан чиқиш қилиб, фреон озон пардасига етиб бормай, ҳавода тез парчаланиб кетишини исботлашга ҳаракат килдилар. Ҳозирга кунда совутгичларда фреоннинг озонга таъсир этмайдиган турлари -R-23, R-32, R-125а, R-134a, R-143a, R-404a, R-407a, R-410, R-507a, R-508a1 дан фойдаланилади. Нима бўлгандаям, озон пардасини сийракланишдан асраш замонамизнинг долзарб масаласи бўлиб қолмокда.


Download 1,25 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   53   54   55   56   57   58   59   60   ...   81




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish