O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi andijon davlat tillar pedagogika instituti filologiya fakulteti


Amaliy mashg‘ulotining texnologik kartasi



Download 2.48 Mb.
bet29/36
Sana25.01.2017
Hajmi2.48 Mb.
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   36

Amaliy mashg‘ulotining texnologik kartasi

Bosqichlar, vaqti

Faoliyat mazmuni

o‘qituvchi

Talaba

1-bosqich. Kirish

(5 min.)



1.1. O’quv mashg‘ulotining mavzusi maqsadi,rejalashtirilgan natijasi va uni o’tkazish rejasini aytadi.

1.2. Mashg‘ulot munozara tarzida o’tishini

ma’lum qiladi.


1.1. Diqqat bilan

tinglaydilar va yozib oladilar.




2 – bosqich.

Asosiy


(45 min.)

2.1. Mavzu bo’yicha asosiy tushunchalarga tarif berishni taklif qiladi va shu asosida blits-so’rov o’tkazadi.

2.2. Ish guruhlarda /juftliklarda o’quv vazifani bajarilgandan so’ng “Davra suhbati” sifatida davom ettirilishini e’lon qiladi. “Davra suhbati” qoidalari bilan tanishtiradi ( 1-ilova).

Guruhlarda ishlash qoidalarini eslatadi.

2.1. Iqtisodiy

tushunchalarga tarif

beradilar.

2.2. Esse yozadilar va o’qib beradilar.

2.3. Tinglaydilar,

savollar beradilar.


3-bosqich.

Guruhlarda juftliklarda ishlash

(20 min.)


3.1. Talabalarni gurhlarga juftliklarga

ajratadi. Davra suhbatida muhokama qilish uchun savollar va vazifalarni tarqatma va guruhlar/juftliklarga taqsimlaydi (2-ilova).

Vazifani bajarishda qo’shimcha materiallardan foydalanish mumkin emasligini tushuntiradi. Natijalarni baholash varaqlarini tarqatadi.

3.2. Guruhlarda ish boshlaganligini e’lon qiladi, maslahatlar beradi.



3.1. O’quv vazifasi,

yo’riqnoma va natijalar

kartochkasi bilan

tanishadilar;

3.2. Vazifani

bajaradilar, taqdimot

varaqlarini

rasmiylashtiradilar.



4-bosqich.

Yakuniy


(5 min.)

4.1. Ishga yakun yasaydi, umuiy xuloslar

qiladi, talabalarni baholaydi.

4.2. Mustaqil ish uchun vazifa beradi.


4.1. Tinglaydilar, vazifani

yozib oladilar.



1-ilova

Guruh bilan ishlash qoidalari

Har bir guruh a’zosi:

- o’z sheriklarining fikrlarini xurmat qilishlari lozim;

- berilgan topshiriqlar bo’yicha faol, hamkorlikda va mas’uliyat bilan ishlashlari lozim;

- o’zlariga yordam kerak bo’lganda so’rashlari mumkin;

- yordam so’raganlarga ko’mak berishlari lozim;

- guruhni baholash jarayonida ishtirok etishlari lozim;

- “Biz bir kemadamiz, birga cho’kamiz yoki birga qutilamiz” qoidasini yaxshi bilishlari lozim.




2-ilova

Guruhlar uchun vazifalar

1. Guruh.

Atoiy hayoti va ijodi haqida ma`lumot beruvchi manbaalar.



2. Guruh.

Atoiy ijodining o`rganilish tarixi.



3. Guruh.

Shoir Atoiyning taxallusi masalasi.

Atoiyning lirik merosi.


Baholash ko’rsatkichlari (ballda)

Guruh

Mavzuning yechimi

Tushuntirish (aniqlik, mantik)

Guruh faolligi (qo’shimchalar, savollar)

Jami ballar

Baho

(1,2)

(1,2)

(0,6)

(3,0)




1
















2
















3
















4
















3-ilova


Insert usuli”

Insert - samarali o’qish va fikrlash uchun belgilashning interfaol tizimi hisoblanib, mustaqil o’qib-o’rganishda yordam beradi. Bunda ma’ruza mavzulari, kitob va boshqa materiallar oldindan talabaga vazifa qilib beriladi. Uni o’qib chiqib, «V; +; -; ?» belgilari orqali o’z fikrini ifodalaydi.
Matnni belgilash tizimi

(v) - men bilgan narsani tasdiqlaydi.

(+) – yangi ma’lumot.

(-) – men bilgan narsaga zid.

(?) – meni o’ylantirdi. Bu borada menga qo’shimcha ma’lumot zarur.
O‘rta Osiyo hududida XVI-XVII asrlarda davom etgan feodal tarqoqlik, separatizm jarayoni XVIII asrda yanada kuchayib, mavjud ikki xonlik Buxoro va Xiva, uch xonlikka Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonligiga bo‘linib ketdi.

Ammo xonliklar o‘rtasidagi o‘zaro kurashlar, bir xonlikning ikkinchi bir xonlik hududi hisobiga o‘z chegarasini kengaytirishi XVIII asrda va XIX asrning birinchi yarmida nihoyat darajada ko‘payib ketib, mamlakat hayotiga zarar yetkazdi, xalqning boshiga yangi-yangi kulfatlar soldi.

Buxoro, Xiva va Qo‘qonning XVIII asrdagi va XIX asrning boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy hayotini, bu o‘lkalardagi tarixiy voqea- hodisalarini bayon etishga bag‘ishlangan, fakt va materialga boyligi, uslubi va boshqa jihatlari bilan ajralib turadigan asarlardan «Tarixi Muqimxoniy», «Ubaydullanoma», «Muntaxab-ut-tavorix», «Firdavs - ul - iqbol» kabi tarixiy asarlar yaratildi. Ularning yana bir qimmati shundaki, ularda faqat tarixiy voqealarning bayoni berilib qolmasdan, madaniy-adabiy hayotga doir xilma-xil qimmatli ma’lumot va materiallar ham beriladi. Bu asarlar XVIII asr va XIX asrning birinchi yarmi madaniy hayotini, badiiy adabiyotini yoritishda muhim ahamiyatga ega.

XVIII asr va XIX asrning birinchi yarmida adabiyotshunoslik sohasida ba’zi ijobiy ishlar davom ettirildi. Xususan, tazkirachilik borasida Muhammad Amin bin Nurmuhammad Nasafiy tomonidan yozilgan «Mazxar ul-musannifin», Fazliy Namangoniy boshchiligida tuzilgan «Majmuai shoiron», Qori Rahmatulloh Vozeh tomonidan bitilgan «Tuhfat-ul ahbob fi tazkirat-ul asxob» asarlari maydonga keldi.

Ayniqsa, mana shu davrdagi mafkuraviy kurash badiiy adabiyotga ham o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Ya’ni, ikki adabiyot oqimi paydo bo‘ldi.

Bulardan biri bevosita reaksion - xukmron sinfning manfaatlarini ko‘zlovchi va ikkinchi, xalq manfaatlarini ifodalagan adabiyotlardir. Mana shu ikkinchi yo‘nalish adabiyot namoyandalari taraqqiyparvar yo‘nalishni tashkil qilib, ular o‘z asarlarida xalq orzu-umidlari, maqsad-istaklarini ifoda etuvchi adiblar edilar.

Markaziy Osiyo xalqlarining XVIII- XIX asrlaridagi hayotiga nazar tashlansa, ularning hayoti va qashshoq bo‘lishiga qaramay ijodiy faoliyati so‘nib qolmaganligi e’tiborli holdir. Uning yuz minglab aqllardan tashkil topganligi va xalqning teran tafakkuri xalq kitoblarida, ularning og‘zaki ijodida sezilib turadi. Shubhasiz, XIX asrning ikkinchi yarmi xalq ijodining katta maktabi bo‘lib, Jassoq baxshi, Kichik Bo‘ron, Qo‘ldosh shoir, Suyar shoir, Xo‘janazar baxshi, Jumanbulbul kabi mashhur xalq shoiri va baxshilari yetishib chiqdi.

O‘rta Osiyoni kezib chiqqan vengriyalik sharqshunos X.Vamberi el ichida mashhur bo‘lgan «Yusufbek va Ahmadbek», «Tohir va Zuhra» kabi xalq kitoblari - xalq romanlari haqida quyidagilarni yozgan edi: «O‘zbekistonda bunday romanlar son-sanoqsiz darajada ko‘p bo‘lib, o‘zbeklar, asosan, shu xildagi asarlarni g‘oyat sevadilar. Bunday asarlarda o‘zbeklarning milliy g‘urur va iftixorini, mardlik va qahramonligini aks ettiruvchi ko‘pgina manzaralarni topish mumkin.»

XVIII asrdagi va XIX asrning birinchi yarmidagi taraqqiyparvar adabiyotning o‘sib, takomil topishida xalq og‘zaki ijodining roli va ta’siri benihoya kattadir. Xalq og‘zaki ijodi xorazmlik Nishotiy, Ravnaq, Munis, Ogaxiy; Qo‘qondagi Gulxaniy, Maxmur, Ma’dan; Buxorodagi Sobir Sayqaliy, Mujrim Obid va boshqalarning asarlariga katta material bergan. Shu davrlarda muhim asarlar yaratgan Gulxaniy, Maxmur, Munis va Ogahiylar ham o‘z asarlarida, ularning tili va uslubi ustida ishlaganlarida xalq donishmandligining mevasi bo‘lgan ajoyib naqllardan, ajdodlarning hikmatli so‘zlaridan, obrazli iboralardan, xalq yumori va askiyalaridan ustalik bilan foydalanib, ifodalanayotgan poetik mazmunni chinakam badiiy sayqallashga erishganlar.

Bu davr adabiyotida xonlar va feodallarga laganbardorlik qiluvchi kotib va shoirlar oz emas edi. Ularning manzumalari, asosan, zolim, mutaassib, axloqsiz va xiyonatchi hukmdorlarga qaratilgani uchun ular xalqqa manzur bo‘lmas edi.

Shu davrlarda hajv - satira va yumor ham ancha rivojlandi. Xalqchil shoirlar hukmronlarning ichki illatlarini, zodagonlarni rostgo‘ylik bilan tanqid qilgani uchun ta’qib, quvg‘in va jazoga uchrar edilar.

Shunday qilib, XVIII asr va XIX asrning birinchi yarmi adabiyotida bir-biriga qarama - qarshi ikki yo‘nalish mavjud edi.

Feodal - klerikal adabiyot, garchi hukmronlik mavqeiga ega bo‘lsa-da, g‘oyaviy jihatdan reaksion, badiiy jihatdan shaklbozlik, radifgo‘ylik, ofarinbozlik tarzidagi istiqbolsiz adabiyot edi. Xonlarning maddoh shoirlari ijodida o‘z mohiyati bilan ikki xil taqlidchilik mavjud edi. Ularning biri shoirlarning o‘tmish maddohlariga qilgan ko‘r - ko‘rona taqlidida ham, ularning o‘zaro taqlidlarida ham amir, xonlar va boshqa feodallarning manfaatlari ko‘zda tutilar, ofarinbozlikdan nariga o‘tilmas edi. Chunki saroy ahllarining talablari va ularning adabiyotidagi tushunchalar undan nariga o‘tolmas edi. Bu o‘rinda ularga diniy-xurofiy asarlar juda qo‘l kelar, quyi tabaqalarni boshqarishda o‘sha chala dindorlar va ularning tasavvuf haqidagi chala tushunchalari o‘tkir qurol bo‘lib xizmat qilar edi.

Taraqqiyparvar - demokratik adabiyot namoyandalari ijodida davr, zamon va sharoitga ko‘ra, mahdudlikning xilma-xil ko‘rinishlari mavjud bo‘lishidan qat’iy nazar, hayot haqiqatini kuylash asosiy o‘rinni egallar edi. Bu ijodkorlar asosan Gulxaniy, Maxmur, Munis, Nodira, Uvaysiy, Ogahiy kabilar edi. Bularning g‘azallarida, qasida va qit’alarida, ruboiy va chistonlarida, zarbulmasal va dostonlarida xalq hayotiga achinish, uning orzu-umidlarini kuylash, pok insoniy ishq-muhabbat dardlariga sheriklanish, ilm-ma’rifatning ravnaqi, tinchlik va obodonchilik uchun kurash motivlari o‘z ifodasini topgan. Hayotiylik bu shoirlar ijodining asosiy xususiyati bo‘lgani uchun ular o‘z g‘azallari, dostonlarida o‘z zamonasiga mos ravishda fikrlar aytdilar, mehnat, ijod, yashash erkinligi orzulari bilan qalam tebratdilar.

XVIII asarda va XIX asrning birinchi yarmida ko‘pgina tarixiy asarlar va tazkiralar yaratilishi bilan birga, badiiy tarjima sohasida ham ancha ish qilindi. Fors-tojik tilida yaratilgan mashhur asarlar o‘zbek tiliga tarjima qilindi. Bu sohada Sayid Husayn Xorazmiy, Munis, Xoziq, Ogahiy, Volidxoja, Siddiq va Xiromiyning xizmatlarini alohida ta’kidlash lozim.

Munis va Xoziq XV asrda yaratilgan Mirxondning mashhur «Ravzat - us safo» asarini o‘zbek tiliga tarjima qila boshlagan bo‘lsalar, Ogahiy Sa’diyning «Guliston» asarini, XVII - XVIII asrlarda Hindistonda yashagan Muhammad Vorisiyning «Zubdat - ul hikoyat» asarini, Kaykovus bin Vushmagirning mashhur «Qobusnoma»sini, Abdurahmon Jomiyning «Bahoriston»i kabi asarlarni o‘zbek tiliga tarjima qildi.

XVIII- XIX asrlarda faqat nasriy asarlar emas, balki she’riy asarlar, poemalar ham tarjima qilindi. Bu sohada Xoja Sayid Husayn tomonidan «Vomiq va Uzro», «Eron shohi Zahir Kirmoniy», Xiromiy tomonidan «Chor darvesh», « To‘tinoma», Ogahiy tomonidan Nizomiy Ganjaviyning «Haft paykar», Xisrav Dehlaviyning «Hasht behisht», Abdurahmon Jomiyning «Salomon va Absol», «Yusuf va Zulayho» kabi asarlarining tarjimalarini ta’kidlash lozim.

Turli uslub bilan amalga oshirilgan badiiy tarjimaning hammasida ham o‘zbek xalqini qo‘shni xalqlar adabiyotining eng yaxshi va mashhur namunalari bilan tanishtirish maqsadi ko‘zda tutilgan edi. Bu davr tarjimachiligida katta yutuqlarga erishildi. Tarjimonlar asosan axloqiy-didaktik va ishqiy-romantik asarlarni tanlab tarjima qildilar. Bu o‘rinda, shubhasiz, tarjimonning dunyoqarashi, o‘sha zamondagi adabiy oqimlarga munosabati chuqur iz qoldiradi.

XVIII asr va XIX asrning boshlaridagi adabiyot o‘z o‘rnida yangi davr, yangi adabiy jarayonning debochasi sifatida tarixda iz qoldirgan. Chunki, mana shu taraqqiyparvar adabiyotgina bo‘lajak demokratik adabiyotning paydo bo‘lishiga yo‘l ochib berdi. Davrlar o‘zining tarix, falsafa, san’at va adabiyot sohalariga, davlatning butun madaniy hayotiga o‘zinig naqshin izlarini soladiki, bu naqshlar asrlar davomida o‘z mavqeini saqlab turaveradi. Toki, kelajak avlodlar uning tub moxiyatini, uning o‘z zamonasi va kelajak avlodlariga qoldirajak ma’naviyatini sarhisob qilgan holda baholayveradilar. Bu o‘rinda XVIII asr va XIX birinchi yarmi o‘tmish asrlar, ya’ni XVI- XVII asrlarga nisbatan ancha sermahsul va mazmundor davrlar hisoblanishi mumkin. Yuqorida ko‘rib o‘tilgan manbalar fikrimizning isbotidir.

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI

OLIY VA O`RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR NOMLI

ANDIJON DAVLAT UNIVERSITETI


O`ZBEK ADABIYOTI KAFEDRASI



fanidan ma'ruza matnlari



Andijon
“O`zbek filologiyasi” kursidan tayyorlangan ma'ruza matnlari Andijon davlat universiteti «O`zbek adabiyoti» kafedrasining _____________________sonli yig`ilishida tasdiqlangan.

Tuzuvchilar: f.f.d. S.Mirzaeva, f.f.n. D.Abdullaeva
Taqrizchi: f.f.n. B.Jalilov

KIRISh
Ma'lumki, har bir xalqning o`ziga xos betakror tarixi bor. Bu tarix shunchaki kechmish, xunuk voqea-xodisalardangina iborat emas, balki shu kechmish, shu voqea- xodisalar barobarida shunga mos ravishda bunyod etilgan madaniyat, san'at va adabiyotdan ham iboratdir. Shuning uchun har bir xalq yaratgan madaniyat, san'at va adabiyot shu xalqning nomi bilan ataladi. Demak, o`zbek adabiyoti tarixi fani o`zbek xalqining uzoq yillar, asrlar davomida yaratgan adabiyotini o`z ichiga oladi. Fan sifatida badiiy adabiyotni, uning tarixiy taraqqiyotini o`rganadi va o`rgatadi. Adabiyot — xalqning orzu-umidlari, intilishlari, bir so`z bilan aytganda, estetik ideallarini ifodalovchi vosita sifatida maydonga keldi. Har xil tur va janrlarda taraqqiy topib bordi. Lirika va epos-o`tmish o`zbek adabiyotining asosiy ko`rinishini tashkil etadi. G`azal, ruboiy, muxammas va boshqa lirik janrlar, tarixiy va memuar asarlar, shuningdek, tarjima asarlar shu adabiyotning asosiy tarkibiy qismlari hisoblanadi. Qadim zamonlardan beri davom etib kelayotgan adabiyot va uning o`ziga xos taraqqiyotida to`plangan bilimlar yig`indisi fanning predmeti, bu bilim va tajribalarni kelajak avlodlarga yetkazish, o`rgatish fanning vazifasini belgilaydi.

Tarixiy taraqqiyot hech qachon bir xilda tekis va ravon


kechgan emas, doimo ko`rinishi, shakli, mazmuni o`zgarib, har o`zgarganda yangi xususiyatlar kasb etib kelgan. Jamiyat taraqqiyoti bir xilda bo`lmaganidek, adabiyotning taraqqiyoti ham bir-biridan farq qilib turuvchi davrlarga bo`linadi:
1.Eng qadimgi adabiy yodgorliklar.

2. UIII-X-XII asrlar adabiyoti.

3. XIII-XIU asrning birinchi yarmi adabiyoti.

4. XIV asr o`rtalaridan XVII asrgacha bo`lgan adabiyot.

5. XVII - XVIII hamda XIX asrning birinchi yarmi adabiyoti.

6. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning boshlari adabiyoti.

7. Milliy uyg`onish davri adabiyoti .

ENG QADIMGI ADABIY YODGORLIKLAR. (2 soat ma'ruza)
REJA

1. Qadimgi turkiy xalqlar - o`zbek xalqining ajdodlari

sifatida.

2. O`rta Osiyo qadimiy madaniyat o`choqlaridan biri sifatida.

3. Qadimgi og`zaki adabiyot: mif va afsonalar

4. Qahramonlik eposlari.

5. Qadimgi adabiy yodgorliklarning tarixiy, ilmiy va adabiy ahamiyati.
O`rta Osiyo, xususan, o`zbek xalqining o`tmish tarixi haqida turli tuman ziddiyatli fikrlar aytib kelingan bo`lsa-da, Prezident I.Karimovning tarixchi olimlar bilan uchrashuvi va olimlar zimmasiga qo`yilgan vazifalar ana shu chalkashliklarga chek qo`yish, xalqimiz tarixini, davlatchilik tarixini birlamchi manbalar asosida o`rganishdan iborat bo`lib qolmoqda.

Zero, xalqimiz, qadimgi O`rta Osiyoning tarixi, madaniyati, urf-odatlari, o`ziga xos betakror jihatlari haqida bir qator manbalarda yetarlicha ma'lumotlar uchraydi. Turli xildagi yozuvlar, osori-atiqalar, “Avesto”, “Bexistun”, O`rxun-Enasoy kabi yozma yodgorliklarda, Beruniy, Narshaxiy kabi tarixchilarning bir qator asarlarida, shuningdek, Grek, Xitoy, Hind, Arman tarixchilarining asarlarida ham ko`plab ma'lumotlar mavjuddir.

Xalqimizning tarixiy taqdiri, hayot tarzi, qarashlari, ilm va madaniyati haqida zardushtiylikning muqaddas kitobi “Avesto” ko`plab ma'lumotlar beradi.

Qadimgi Grek tarixchisi Gerodotning “Tarix” nomli kitobida O`rta Osiyoning eng qadimgi xalqlari —ibtidoiy jamiyat sharoitida yashaganligi va asosan, chorvachilik va dehqonchilik bilan shug`ullanganligi aytilsa, Strabonning “Geografiya”, “Harbiy hiylalar” kabi asarlarida juda qadim zamonlardan O`rta Osiyo territoriyasida xilma-xil qaysar, yovvoyi, va urushqoq qabilalar yashaganligi va ular o`zaro munosabatlarida halollik, mardlik, vatanparvarlik, va odillikni har narsadan afzal bilganliklarini qayd etadilar, “To`maris”, “Shiroq”, “Amorg va Sparetra” kabi bir qator tarixiy afsonalarning mazmun-mohiyati ma'lum ma'noda bu fikrlarni tasdiqlaydi.

Hozirda fanga ma'lum bo`lishicha, ana shunday O`rta Osiyo xalqlarining geografik joylashish o`rni Baqtriya, Xorazm, So`g`diyona, Marg`iyona, Parfiya, Amudaryoning quyi qismi, Zarafshon vohalari va boshqa joylarni o`z ichiga olgan. Bu yerlarda Xorazmiy, Sug`diy, Sak, Massaget kabi qabilalar, Chigil, Yag`mo, Tuxsi, O`g`uz, Tangut kabi elatlar istiqomat qilganlarki, bular hozirgi o`zbek xalqining ajdodlari ekanligi shubhasizdir. Olib borilgan arxeologik qazilmalar va qidiruv ishlari so`ngida topilgan Ko`hitang yozuvlari, Ilonsoy (Samarqand), Xojikent (Tosh), Teshikbosh (Farg) deb ataluvchi joylardan topilgan yozuvli suratlar, turli xil asbob-anjomlar, uy-ro`zg`or buyumlari, kumush va tilla tangalar ana shu xalqlarning madaniyati yuksak bo`lganligidan darak berib turadi.

O`rta Osiyo xalqlarining eng qadimgi davrlarga oid ayrim og`zaki ijod namunalari ham yuqorida zikr etilgan manbalar orqali bizgacha yetib kelgan. Ular badiiyatimiz ibtidosi bo`lgan miflar, afsonalar, qahramonlik eposlari hamda lirik she'r va qo`shiqlardir. Miflar - insonlarda ongli munosabatlar shakllanishining avvalidir. Ularda inson va tabiat o`rtasidagi kurashdan iborat mazmun o`z ifodasini topgan. Tabiat hodisalarini yaxshi va yomon kuchlarga ajratish, o`zlariga xomiy kuch sifatida xudo va ma'budlarni kashf etish, anemizm va totemizm, turli xildagi kultlar mifologik tafakkurni xarakterlaydi. Ularning ayrim elementlari ertak va afsonalar bag`rida hozirga qadar saqlangan. Afsonalar - mazmun-mohiyatida esa biz inson tafakkuri bilan bog`liq jiddiy bir ulg`ayishni kuzatamiz. Afsonalar syujetida xudo va ma'budlarga qaramlikdan bir qadar qutilgan, o`z kuch-qudratiga ishongan yengilmas qahramonlar faoliyatini kuzatamiz. Ular o`zlaridan yuzlab marta katta va bahaybat bo`lgan dev, ajdar va boshqa kuchlar ustidan g`alaba qozona oladi. “Elikbek”, “Siyovush”, “Rustam” haqidagi afsonalar shular jumlasidandir.

Qahramonlik eposi - mazmun mohiyatiga ko`ra mif va afsonalardan jiddiy farq qiladi. Bu farq qahramonlik eposiga mansub asarlar mazmunining konkret tarixiy voqea-hodisalar bilan bog`liqligida ko`rish mumkin. Ularda mard, dovyurak, vatanparvar, or-nomusli qahramonlar siymosi yaratilgan. Bular endi allaqanday dev ajdarlarga qarshi emas, el-yurt daxlsizligiga, vatan mustaqilligiga, qadr-qimmatiga tajovuz qiluvchi o`zi kabi inson qiyofasidagi yovuzlarga qarshi turadilar. “To`maris”, “Shiroq”, “Zarina va Strangey”, “Zariadr va Odatida”, “Amorg va Sparetra” ana shunday mazmundagi qahramonlik eposi namunalaridir.

XI asr tilshunos olimi M.Qoshg`ariyning “Devoni lug`atit turk” asari orqali XI asr va bu asrga nisbatan ham besh-olti asr qadimiyroq bo`lgan turli xil mavzu va mazmundagi she'r va qo`shiqlar yetib kelganki, bular ajdodlarimiz hayot tarzi, tuyg`u-kechinmalari, orzu-intilishlarini ifodalovchi she'rlardir.

Xulosa qilib aytganda, mif, afsona, qahramonlik eposi, lirik she'r va qo`shiqlardan iborat eng qadimgi adabiy yodgorliklar xalqimiz ma'naviy tarixini o`rganishda qimmatlidir.

Adabiyotlar:

1. N.M.Mallaev. O`zbek adabiyoti tarixi. 1-kitob.-T. 1969 y.

2. O`zbek adabiyoti tarixi. Ak.nashr. 5 tomlik. 1-tom.-T. 1977y.

3. Y.Jumaboev. "O`rta Osiyo etikasi tarixiy ocherklari".-T.,

"O`zbekiston" nashriyoti. 1980 y.

Takrorlash uchun savollar:

1. O`zbek adabiyoti tarixining taraqqiyot bosqichlarini gapirib bering.

2. Eng qadimgi madaniyat va san'at nimalarda ifodalangan?

3. Eng qadimgi adabiy yodgorliklar nimalardan iborat.

4. Eng qadimgi miflar va mifologik tafakkur nimalarda ko`rinadi. Mifologik tafakkur

nima?


5. Qadimgi afsonalar, ularning mohiyati, qahramonlik dostonlari haqida

gapiring.Qahramonlik eposining o`ziga xos xususiyatlari.



Izohli lug`at:

1. Axura Mazda — donishmand buyuk tangri.

2. Gavamarta —Kayumars

3. Yima - Jamshid.

4. Angromanyu — Axriman, yovuzlik timsoli.
"AVESTO" ZARDUSHTIYLIK DININING MUQADDAS MANBASI SIFATIDA

(2 soat ma'ruza)
REJA

1. "Avesto" - zardushtiylik dinining muqaddas kitobi.

2. Zardusht va zardushtiylikning paydo bo`lishi, o`rganilishi.

Z. Zardushtiylik g`oyalarining o`z davri uchun muhim bo`lgan

jihatlari.

4. "Avesto"ning tarixiy, ilmiy va adabiy qimmati.


"Avesto" kitobi O`rta Osiyo va Eron xalqlarining eng qadimgi mushtarak yozma yodgorligi bo`lib, zardushtiylikning muqaddas kitobidir. Bu ta'limotning ilk kurtaklari eramizdan oldingi IX asrda paydo bo`lib, VIII asrda uzil- kesil shakllandi.

"Avesto" xususida ko`plab ilmiy risolalar, qissa va romanlar yaratilgan. Bu asarlar yaqin XIII asr davomida Movarounnahr, Xuroson, Eron, qisman Kavkaz xalqlarining yakkaxudolik e'tiqodi bo`lgan zardushtiylik tarixi, mohiyatini aniqlash, tadqiq etishda katta ahamiyatga egadir.

G`arbiy Yevropa va rus sharqshunoslari qatori zardushtiylikning muqaddas kitobini sharhlash, keng xalq ommasiga yetkazishda Y.Jumaev, M.Qodirov, N.Mallaev, M.Ishoqov, H.Homidovlar ancha ishlar qilgan va qilmoqdalar.

Qilingan tadqiqot ishlaridan ma'lum bo`lishicha, zardushtiylikni yuzaga keltirgan shaxs ko`hna Xorazmdagi Spitama qavmidan bo`lgan Zardusht ismli zot bo`lgan. U 623 yilda tavallud topib o`z davrining donishmandi Barzin Kuras degan kishi qo`lida 7 yoshdan 15 yoshgacha ijtimoiy bilimlar, tabiatshunoslik, kalomi bade' va notiqlik ilmlaridan saboq oladi. 16 yoshida beliga "Mardlik kamari" ni bog`laydi. Atrofda yuz berayotgan voqealar, xunrezliklar Zardusht qalbini iztirobga soladi. Norozilik namoyishini uyushtirishga undaydi. Namoyish kuch bilan bostirilgach, Zardusht odamlar orasini tashlab Sablon tog`iga chiqib ketadi. 20 yil uzlatda – yolg`izlikda yashaydi. Taxminan 39 yoshlarida yana qavmiga qaytib yagona tangri - Yazdoni pok haqidagi qarashlarini yoya boshlaydi. Tez orada katta muvaffaqiyatlarga erishadi. Biroq Turon shohi Arjasp tomonidan quvg`in ostiga olinadi. Eronga borib Gushstap hurmatini qozonadi. U yerlarda ham o`z g`oyalarini keng tarqatishga erishadi. 534 yilda Brotarvaxsh tomonidan o`ldiriladi. O`limidan keyin ham uning g`oyalari uzoq asrlar saqlanib qoladi, kitob holida jamlanadi.

"Avesto" dastlab ko`chirilganda 12 ming qoramol terisida 21 nask - kitobdan iborat bo`lgan. Biroq O`rta Osiyo va Eronni zabt etgan A.Makedonskiy tomonidan aksariyat qismi yo`q qilingan. "Avesto"ning bizga qadar Vendidot, Vispared, Yasna, Yasht deb ^nomlanuvchi to`rt kitobigina saqlanib qolgan. Shuningdek, "Avesto" ning mundarijasini ko`rsatuvchi "Xurdo Avesto" hamda qisman sharhiga bag`ishlangan "Zend Avesto" kitoblari ham saqlanib qolgan.

"Avesto"ning g`oyaviy muhimligi turli nizolar, behuda qurbonliklar, sanoqsiz yo`qotishlarga sababchi bo`layotgan ko`pxodolilikka chek qo`yish, odamlar orasida eng ezgu g`oyalarini yakka tangri Yazdoni pok nomi bilan yoyilishida, barcha odamlarni-bir maqsad tomon yo`llashda yaqqol ko`rinadi.

"Avesto" da Zardushtning uqtirishicha, dunyo umuman 12 ming yil davom etib keladi. Har narsaga qodir Yazdon (Mazda) shunday belgilab qo`ygan.

-Birinchi 3000 yil davomida ruhiy dunyo paydo bo`lgan. So`ngra Angra Manyu yuzaga keladi. U ruhni dunyo bilan tinch-totuv yashashni xohlamaydi. Axura Mazdaning barcha ezgu ishlariga xalal beradi. Ular o`rtasida kurash boshlanib, 900 yil davom etadi. Axura Mazda g`olib chiqadi, Angra Manyu qorong`ulikka haydaladi.

-Ikkinchi 3000 yilda Axura Mazda moddiy borliqni barpo etadi. Osmon, yer, suv, o`simliklar, hayvonot dunyosi yuzaga keladi. Nihoyat odam yaratiladi. Shu paytlarda Angra Manyu yovuz devlarni- o`z yordamchilarini tayyorlaydi.

-Uchinchi 3000 yillikda Ahriman Axura Mazda yaratgan dunyo ustiga hujum qilib keladi. Birinchi inson Kayumarsni o`ldiradi. Uning urug`idan borliq qayta unib chiqadi. Kurash davom etadi, ezgulik g`olib chiqadi va yovuz kuchlarni yer ostiga haydaydi.

-To`rtinchi 3000 yillik Zardusht tug`ilishidan boshlanadi. O`z e'tiqodini targ`ib etadi.

"Avesto" da bayon etilgan zardusht g`oyalari ham dunyoda yaxshilik va yovuzlik kuchlari borligi va ular o`rtasida muttasil kurash borishini, ezgulik kuchlariga Axura Mazda, yovuzlik kuchlariga Axriman boshchilik qilib turishini aytib, odamlarni Axura Mazda- ezgulik tarafida turib, unga ko`makdosh bo`lishga undash bilan boshlaydi. Axura Mazdaning oltita eng yaqin yordamchilari bor. Ular:


Voxu-Manax, - ezgu fikr - (poda va chorvani)

Asha Vahishta - yuksak haqiqat (olovni)


Xisatra Varog - munosib qudrat, hokimiyat (ma'danni)
Sienta Armati – muqaddas itoat (erni)
Harvatat - salomatlik - (suvni)

Ameretat - mangulik - (o`simliklar dunyosini)

Ularning har biri konkret vazifalarni bajarishi aytiladi. Barcha yovuz kuchlarning sardori Angra Manyu. U osmonni toraytiradi, kishilarning ko`ngligi g`ashlik va xafalik soladi, barcha makr-xiyla, ayyorlik uning hunaridir. Uning eng yaqin yordamchilari devlar bo`lib, bular ichida 6 tasi alohida ajralib turadi:

Axa Mana - yovuz fikr

Taurva-so`lish,
Zarik - o`lim,

Ayshma-g`azab,qahr,urush


Araska -hasad, '
Uda - ezmalik, shallaqilik.

-Bu devlarning yordamchilari esa durjlardir. Ular g`azabnok ayol qiyofasidadirlar.

-Yana devsimon parilardir. Ular go`zal ayol qiyofasida bo`lib, kishilarni avraydilar, Axura Mazdadan qaytaradilar.

Demak ko`rinadiki, Axura Mazda Angra Manyu va atrofidagilarga doimo qarshi kurashib kelgan ekan. Bu bundan keyin ham davom etadi. Shuning uchun Axura insonning, inson Axura Mazdaning ko`makchisi bo`lishi kerak.

Inson qanday qilib Axura Mazdaga yordam qila olishi mumkin?

Bunda, ya'ni Axura Mazdaga ko`maklashish, barcha yovuz kuchlarga qarshi turishda asosiy vosita mehnatdir. Inson Axura Mazda tomonida ekanligini, unga e'tiqodi va sadoqatini, eng avvalo, o`z mehnati (dehqonchilik qilish, chorvani urchitish) bilan ko`rsatish mumkin va lozim.

Masalan: " Don ekkan kishi taqvodorlik urug`ini ekadi, u Mazdaga ixlosmandlik e'tiqodini namoyish etadi va olg`a suradi, u imonni oziqlantirib turadi. . . (Yasna 32)

Buni bajarish 10 ming marta ibodat qilish bilan barobar, yuzlab qurbonlik qilishga teng. Ekin ekish - demak yerdagi yovuzlikni yo`qotishdir, chunki, "don" yetilganda devlarni ter bosadi, un chiqqanda devlar sarosimaga tusha boshlaydi, non yopilganda ular zo`r berib dod soladilar. (Yasna 32 )

Ko`rinadiki, mehnat asosiy mezon qilib olinmoqda. Chunki, Oliy mavjudot sifatida faqat insongina mehnat qilish, ya'ni moddiy noz-ne'matlarni yaratish va yetishtirish imkoniyatiga ega.

Bordiyu, u ana shu qobiliyatini yuzaga chiqarmasa, unda u insonlik mohiyatidan mahrum bo`ldi. Yolg`onchilik va yovuzlik kuchlariga ma'qul tushib yovvoyiga aylanadi.

Zardusht g`oyalarining eng ulug` (progressiv) jihati dunyoviy ishlarga faol munosabatda bo`lishga undashida yaqqol ko`rinadi.

Uy-joy qurish, o`t-olov, chorva, xotin-bola-chaqalarga ega bo`lishga, ekin-tikin va daraxt ekishga, yerlarni sug`orishga, mayda va yirik mol boqishga va hakazolarga da'vat etadi.

Dunyoda qanday joy eng sevimli joy, degan savolga Axura Mazda bunday javob beradi:

"Taqvodor kishi o`t olovi, sut-qatig`i, oilasi, yaxshi chorvasi bo`lgan joy-chindan ham eng yaxshi joydir" (Yasna 2)

O`shanda bunday uyda (joyda) "chorva mo`l, noz-ne'mat mo`l, yem-xashak mo`l, kuchuklar mo`l, bolalar mo`l, xilma-xil ro`zgor buyumlari mo`l bo`ladi" . (Yasna 3)

Ko`rinadiki, shu kabi o`nlab misollarda "Avesto" ezgulik g`oyasi bilan sug`orilgan nodir manbadir.

"Avesto" ayni bir paytda o`z davri ilmlarini ifoda etuvchi qomus hamdir. Unda tarix, jug`rofiya, tibbiyot, adabiyot, ekologik va boshqa sohalarga doir ko`plab ma'lumotlar keltiriladi.

Masalan, dunyodagi barcha tog`larning nomlari, O`rta Osiyo va Erondagi daryolar va ularning o`zanlari nomlari aytiladi. Mingdan ortiq dorivor o`simliklar va dorilar, jarrohlik yo`li bilan davolangan o`n bir xil kasallik usullari va hokazo.

Bularning barchasini hisobga olganda, "Avesto" o`tmishi ilm-fan va madaniyatimizni o`rganishdagi eng qimmatli manba hisoblanadi.

Adabiyotlar:

1.O`zbek adabiyoti tarixi. 5 jildlik. 1-tom.- T.: 1977 y.

2.N.Mallaev. O`zbek adabiyoti tarixi. 1-kitob.- T.: 1969 y.

3. H.Homidiy. "Ko`hna sharq darg`alari" "Sharq". 1999 y.

4.Ye.Berezikov. "Zardusht tug`ilgan diyor" "Yoshlik" jurnali. 1991 y. 8 son.

5. Avesto. Yasht kitobi. (M.Ishoqov tarj.) –T., Sharq, 2001 y.



Takrorlash uchun savollar

1."Avesto" kitobi kimlar tomonidan o`rganilgan?

2. "Avesto" ning asosiy mohiyati nimalardan iborat?

3. Zardusht kim?

4."Avesto" ning asosiy mohiyati nimadan iborat?

Izohli lug`at:

1.Spitama, Spitamon - Zardushtning laqabi.

2.Ardvisaura Anaxita - yaxshilik va suv tangrisi.

3.Yazdon - Tangri.

4.Xum - ilohiy qudratga molik ichimlik.

6.Barsman - duo paytida koxin ishlatadigan xivichlar.

7.Otashkada - zardushtiylarning ibodatxonasi.
MAHMUD QOSHG`ARIY. (2 soat ma'ruza)
REJA

1. M.Qoshg`ariyning hayoti va faoliyatiga doir ma'lumotlar.

2. “Devonu lug`atit turk” asari. Asarning o`rganilishi,

tuzilishi.

3. Asarning adabiyotga aloqador jihatlari.

4. Devondan o`rin olgan she'riy parchalar, munozaralar hamda

maqol va hikmatli so`zlarning mohiyati.

5. “Devonu lug`atit turk” ning ilmiy adabiy ahamiyati.


Mahmud Qoshg`ariyning hayoti va faoliyatiga doir to`liq ma'lumotga ega emasmiz. Mavjud ma'lumotlarga qaraganda ota-bobolari Koshg`arlik bo`lib, XI asrda Bolasog`unda tavallud topadi. Dastlab Qoshg`arda, so`ngra Samarqand, Buxoro, Marv, Bag`dod kabi markaziy shaharlarda tahsil ko`rganidan aytish mumkinki, u yoshligidan til va adabiyot ilmiga alohida qiziqish bilan qaragan. Keyinchalik u Xitoydan tortib O`rta yer dengizigacha bo`lgan hududdagi mamlakatlarni kezib, uzoq yillar davomida turkiy xalqlar tarixi, tili, og`zaki va yozma adabiyoti, urf-odatlari, yashash tarzi, madaniyatini sinchiklab o`rganadi. Bunda u ayniqsa, turkiy so`zlarni to`plash, turkiy til va lahjalarni bir-biridan farqlash, ularni tartibga solishga harakat qiladi.

“Men turklar, turkmanlar, o`g`uzlar, chigillar, yag`molar,


qirg`izlarning shahar, qishloq, va .ovullarini ko`p yillar kezib
chiqdim, lug`atlarini to`pladim, turli xil so`z xususiyatlarini o`rganib aniqlab chiqdim. Men bu ishlarni til bilmaganim uchun emas, balki bu tillarni har bir kichik farqlarini aniqlash uchun ham qildim. Ularni har tomonlama bir asosda tartibga soldim. (D.L.T. 1-jild. T. 1960 i. 44 bet.).

Hozirgi zamon ilmida M.Qoshg`ariy XI asrning tilshunos olimi sifatida mashhurdir. Aytilganidek, say'-harakatlari so`ngida u turkiy tillar tadqiqiga bag`ishlangan “Javohir un-nahv fi lug`otit turk” (Turkiy tillarning sintaksis qoidalari) hamda “Devoni lug`otit turk” (Turkiy so`zlar devoni) nomlari bilan ataluvchi ikkita asar yaratadi. Bu asarning birinchisi yetib kelmagan yo aniqlangan emas.

“Devoni lug`otit turk” asarini olim 1074-1076 yillarda tugallab, xalifa Abulqosim Abdulloh bin Muxammad al-Muktadoga tuhfa etadi. Bu asarning 1276-77 yillarda Muhammad bin Abu Bakr Damashqiy degan kishi tomonidan ko`chirilgan bir qo`lyozmasi Istanbuldan topiladi. 1939-41 yillarda hozirgi turk tilida nashr etiladi. O`zbekistonda asarning birinchi tadqiqotchisi va qisman noshiri A.Fitratdir. S.Mutallibov asarni o`zbek tiliga ag`darib, 1960-63 yillarda nashr ettiradi.

Asar “muqaddima” va (devon) lug`at qismlaridai iborat bo`lib, so`zlar arab tili grafikasi asosida tartib bilan joylashtiriladi. “Muqaddima”da Qoshg`ariy turkiy tillik xalqlarning nomlarini birma-bir keltiradi. Ular: bajnak, qipchoq, o`g`uz, yamak, boshqird, basmil, qay, yaboqu, tatar, qirg`iz, chigil, tuxsi, yag`mo, ig`roq jaru, jamul, uyg`ur, tangut, tabg`och xalqlaridir. Shuningdek, devonda ana shu turkiy xalqlar yashagan joylarni ko`rsatuvchi doira shaklidagi xarita ham keltiriladi.

Asarning “lug`at” qismida esa ana shu xalqlarning tillari o`rtasidagi o`xshash va farqli jihatlar ko`rsatiladi, mukammal izohi beriladi. Asarda 6 mingdan ortiq turkiy so`zlarga atroflicha izoh beriladi. Bu juda katta qamrovdir. Shuning uchun ham “Devoni lug`atit turk” turkiy tilshunoslikning eng nodir yodgorligi hisoblanadi.

“Devoni lug`otit turk” faqat tilshunoslik asari bo`lib qolmay adabiyot - badiiyat ilmi uchun ham asosiy manbalardan biri hisoblanadi. Ya'ni olim so`zlarni to`g`ri va chiroyli izohlash uchun 300 ga yaqin she'riy parchalar va ko`plab maqol va hikmatli so`zlarni keltiradi. Masalan: “Ulug`” so`zini “har narsaning ulug`i, kattasi” deb izohlar ekan, buning isboti uchun quyidagi she'rni keltiradi:

Ulug`luq bo`lsa sen ezgu qilin,

Bo`lgil kishi Beglar ketin yaxshi ulan.

Mazmuni: Daraja yoki martaba topsang xulqingni chiroyli qil; amirlar oldida yaxshilik yetkazuvchi, xalqning ishlarini yaxshi qabul qiluvchi bo`l..

“Ko`b” so`zining izohi uchun esa “Ko`b sukutga qush qo`nar; Ko`rkli kishiga so`z kelar, degan maqolni keltiradi. Bu: Shoxlari ko`p daraxtga qush qo`nar, yaxshi kishiga so`z (maqtov) keladi” degan mazmundadir.

Devondagi bu kabi maqollar va she'rlar turli-tuman ma'noda bo`lib, ularda real hayot lavhalari, hamda xalq ma'naviy qarashlarining muhim jihatlari o`z ifodasini topgan. Masalan:

Boqmas budun sovuq so`z,

Yudqi yuzi sapanqa.

Qazg`an ulich tuzunluk,

Qalsun yeaving yarinqa.

Boqmas jahon sovuq so`z,

Shilkim, yuzsiz baxilga,

Yoqimli bo`l, xushxulq bo`l,

Qolsin noming ko`p yilga.

Bu she'rda pand-nasihat mazmuni ifodalangan bo`lsa;

Urgan aning bilikin,

Kunda angar baru,

Qutquluqni tapingin,
Qo`zni quvaz naru.

O`rgan uning bilimin,

Borgil o`shal sari.

Qutlug` ishga bo`ysingin,

Kibrni quvgin nari.

Bunda ilmlidan ilm o`rganib, kibru havodan yiroq bo`lib, yaxshi ishlar qilishga undash mazmuni ifodalangan.

Quyidagi she'rda esa kechinma, tuyg`u va ular bilan bog`liq, ruhiy holat o`z ifodasini topadi.

Uzuk mani kuchayur,

Tun-kun turub yiglayu,

Ko`rdi ko`zum tavraqin,

Yurti qolib ag`layu.

Sevgim mening kuchayur,

Kecha-kunduz yig`layman.
Ko`rdi ko`zim ketganin,
Yurtda yolg`iz qolmayman.

Umuman olganda, devondan mehnat, mavsum, marosim, qahramonlik mazmunidagi qator she'rlar, “Qut bilgisi bilik” (Baxt belgisi-ilm). “Ardam bashi til” (Odobning boshi til). “Quruq qashiq og`iz yarmas”, (Quruq qoshiq og`izga yoqmas) kabi ko`plab maqollar borki, ular XI asr va ungacha bo`lgan davrlarga mansub bo`lgan badiiyat namunalaridir.

Shuningdek, devonda nisbatan kattaroq hajm va kengroq mazmunga ega bo`lgan tabiat hodisalari, urushlar tasviri, alplar vafotiga bag`ishlangan she'r va rivoyatlar ham o`rin olgan. “Qish va Yoz munozarasi”, “Alp Er To`nga marsiyasi”, “Iskandar” haqida hikoyatlar shular jumladandir.

Xulosa qilib aytganda, “Devoni lug`otit turk” turkiy xalqlarning islom istilosigacha bo`lgan davrlari hayoti, tili, badiiyati, xususan, she'riy janrlari, shakli, tasvir vositalari haqida tasavvurlar beruvchi adabiy yodgorlik ham hisoblanishi bilan qimmatlidir.



Adabiyotlar:

1. M. Qoshg`ariy. “Devoni lug`atit turk”- T., 1960-61. 1963 y. Tarjima va noshir. S. Mutallibov.

2. A Hayitmetov. Adabiy merosimiz ufqlari. O`qituvchi. -T. 1997 y. 76- 78 betlar.

3. N.Mallaev. O`zbek adabiyoti tarixi. 1-kitob.- T. 1960y

4. O`zbek adabiyoti tarixi. 5 jildlik. 1-jild. 1977 y.

Takrorlash uchun savollar:

1. Mahmud Qoshg`ariy kim?

2. “Devoni lug`otit turk” xarakteriga ko`ra qanday asar hisoblanadi?

3. Asarda qanday turkiy qabilalar tilga olinadi?

4. “Devoni lug`otit turk” ning adabiyotga aloqadorligi nimalarda

ko`rinadi?

5. Asardagi she'riy parchalar qanday mazmun-mohiyatga ega?

Lug`at:

1. Qutun -qoshi, huzuri, oldi.

2. Qushdg - bu o`rinda noma, xabar ma'nosida.

3. Mingloh – Sharqiy Turkistondagi bir qavm.

4. Munozara – og`zaki ijoddan yozma adabiyotga o`tgan janr.
YUSUF XOS XOJIB (2 soat ma'ruza)
REJA

1. Yusuf Xos Xojib xaqida ma'lumot.

2. “Qutadg`u bilig” asarining yaratilishi, o`rganilishi va o`ziga

xos xususiyatlari.

3. Asarning qisqacha mazmuni, obrazlar tizimi, ularda ifodalangan ramziylik,

4. Asarda adibning falsafiy dunyoqarashining o`ziga xos ifoda etilishi.

5. Yusuf Xos Hojibning siyosiy-ijtimoiy qarashlari. Asarda ilm-ma'rifat, odob-axloq

masalalarining o`ziga xos talqini.

6. “Qutadg`u bilig”ning ma'rifiy va badiiy ahamiyati.
X-XP asrlar o`zbek mumtoz adabiyotining mashhur vakillaridan biri Yusuf Xos Hojibdir. Adibning hayoti va faoliyati haqida hech bir tarixiy yoki adabiy manbalarda ma'lumotlar uchragan emas. Adibning o`z asari “Qutadg`u bilik”da ayrim qayd etilgan o`rinlar mavjud, xolos. Asardan ma'lum bo`lishicha, adib taxminan 1019 yillar atrofida “Quz urdu”, ya'ni Bolosog`unda tavallud topadi (asarda 462 (1069) yil yozib tugatganligi, bu vaqtda 50 yoshda ekanligi qayd etiladi). Adibdan bizgacha yagona “Qutadg`u bilig” asari yetib kelgan:

Yil altmish eki erdi, to`rt yuz bila,

Bu so`z so`zladim man tugub jan sura

Tugal o`n sakiz ayda aydim bu so`z,

Udurdum, adirdim, so`z evdim tera.

Ko`rinadiki, asar yuqorida aytilganidek, 18 oyda 462 yili yozib tugallanadi va adib unga “Qutadg`u bilig” deb nom beradi.

Asarda dastlab basmala (unvon), so`ngra esa nasriy muqaddima keladi. Unda hamd, na't aytiladi hamda asarning qimmati, nomlanishi, xonga tortiq qilinishi, taqdirlanishi, asarda 4 simvolik qahramon o`rtasida savol-javoblar bo`lib o`tishi haqida aytiladi. So`ng yana 77 baytdan iborat she'riy muqaddima keltiriladi. Bundan keyin esa tilning foyda zarari, bilimning manfaati va hokazolar haqida fikrlar bayon etiladi. Shundan so`ng asosiy voqealar bayoniga o`tiladi. Muqaddimada bayon etilgan:

Quz-urdu ulkasi aslida eli,

Tub-asli nasabdan so`z ochdi tili.

Tugilgan elidin chiqib borgani,

Kitobni jam etib tugal kilgani.

Barisin bitibdir yetkazib nizom,

Bu Qoshg`ar elinda qo`shilmish tamom.

(Barini bitibdir ne esa kalom,

Bu Qoshg`ar elinda tugadi, tamom).

Ushbu misralardan adibning vatani Quz-urdu (Bolosog`un) ekanligi ma'lum bo`ladi hamda adib asarini yaratish uchun yurtidan chiqib boshqa joylarga safar qilgani, ko`plab madaniy-adabiy manbalarni o`rgangani va Qoshg`arga kelib asarni yozib tugatganini anglash mumkin.

Shuningdek, muqaddimada adib:

Bug`raxon vaqtida yozildi ayon,

Yana xon tilicha etilgan bayon.

Bu yanglig` kitobni kim aytgan azal,

Keyin ham kim aytar bu qadar go`zal,

-deya faxr bilan so`zlaydiki, bunda adib haqli ekaniga asar bilan bog`liq to`rt muhim jihatni asos qilib keltirish mumkin:

“Qutadg`u bilig”ga qadar yaratilgan asarlarning barchasi arab va forsiyda yaratilgan bo`lib, bu asar turkiyda yaratilgan birinchi eng yirik adabiy asar edi.Asarning tez orada topgan shuhratida ham ko`rish mumkin:

Chiniylar “Adab ul- mulk” deb atar,

Mochinlar “Anis ul- mamolik” deyar.

Bu Mashriq elining donishmandlari,

“Ziynat ul- umaro” deyishdi bari.

Eronlik “Shohnoma” dedi belgilik,

Turonlik nom qo`ydi “Qutadg`u bilig”.

Asar Tabg`ach Bug`roxon tomonidan munosib taqdirlanib, muallifga shuhrat keltirganida ko`rinadi:

Molik huzurida o`qidi uni,

Tabg`ach Qora Bug`ra-xonlarning xoni.

Og`irladi ortiq adib xizmatin,

In'om berdi qalam haqqi-hurmati.

“Xos Hojib” unvonin loyiq bildi u,

O`ziga eng yaqin odam qildi u.

Davlatni idora qilish qonun-qoidalarini, mulk tutishning siru asrorlarini, ijtimoiy tabaqalar, ularning jamiyatdagi o`rni, har bir tabaqaning axloqiy normalarini ko`rsatib, belgilab beruvchi, davr talabiga nihoyatda mos bir asar ekanida ko`rish mumkin.

Adib asarini 4 narsa asosida ko`radi yoxud asarda aytilgan keng qamrovli fikr-qarashlarini shu 4 narsada mujassam etib tasvirlaydi. Bular:

Biri to`g`rilikka tayanch adolat,

Biri davlat erur, u qutli g`oyat.

Uchinchi-ulug`lik aql va zako,

To`rtinchi-qanoat erur bebaho.

Bu kabi bir qator ko`rinishlar asarni o`ziga xos betakror xususiyatlarga ega ekanligini ko`rsatadi.

“Qutadg`u bilig” asarini hozirda uch qo`lyozma nusxasi mavjud bo`lib, uyg`ur yozuvida ko`chirilgan bir nusxasi Venada, arab yozuvida ko`chirilgan bir nusxasi Qohirada va yana bir nusxasi Toshkentda saqlanadi. Asar yuzasidan bir qator tadqiqot ishlari G`arbiy Yevropa sharqshunoslari, rus sharqshunoslari va o`zbek olimlari (Fitrat, S.Mutalliboev, A.Abdurahmonov, N.Mallaev, B.To`xliev) tomonidan amalga oshirilgan. “Qutadg`u bilig” 1971 yilda Qayum Karimov tomonidan hozirgi tilga o`girilib nashr etilgan. 1990 yilda B.To`xliev tomonidan ancha soddaroq holda ham nashr qilingan. Qisqacha mazmuni:

Asarda adib yuqorida aytilgan 4 asosni bayon qilish yoxud ta'rif-tavsif etish yo`lidan bormaydi, balki ularni 4 inson qiyofasida tasvirlaydi va ularni har birini alohida nomlar bilan ataydi:

1. Adolat-Kuntug`di-shoh-quyosh.

2. Davlat-Oyto`ldi-vazir-oyga. I

3. Aql-O`gdulmish-vazir o`g`li-charog`onlik.

4. Qanoat-O`zg`urmish-vazir qarindoshi-sergaklik.

Asosiy vokealar shu 4 obraz o`rtasidagi savol-javoblardan iborat bo`lib, bir qator eng asosiy masalalar ana shu jarayonda yoritib beriladi. Ana shu obrazlar o`rtasidagi munosabatlar mazmunining uyg`unligidan bosh masala, g`oya, asarning “Qutadg`u bilig” deb nomlangani sababi kelib chiqadi.

Barcha asarlarda bo`lgani singari “Qutadg`u bilig”da ham adibning munosabatlari, bir butun falsafiy qarashlari ziddiyatlarga to`la bir ko`rinishda butun asar davomida ko`zga tashlanadi. Adib o`z davrining kishisi sifatida Islom dini qarashlari, islom axloqini yoqlaydi. Buni biz asarda adib bayon qilgan odob-axloqda doir fikrlarini Islom axloqiga to`la mos kelishida ham ko`rishimiz mumkin:

Yomon desa bo`lmas bu dunyo molin,


Esa, bersa xalqqa, yoritsa yuzin.
Xudoni toat birla topmas quli,
O`zing zo`rla keng dunyoni qilma tor,
Toatla unutma zakovatni sen.

Xos Xojib falsafasiga ko`ra hayot, umr barcha ezguliklar uchun asosiy moyadir (onasidir), shuning uchun ham u juda aziz va qimmati beqiyosdir. Amal, mansab, davlat, boylik inson umrini zoe, behuda kechishiga sabab bo`luvchi bebaqo va bevafo narsalardir.

Xos Hojib o`z qarashlarida tasavvuf ta'limoti ilgari surgan fikr-qarashlar doirasidan anchayin uzoqlab ketolmaydi, ayni paytda barchasini ma'qullamaydi ham. Masalan: so`fiylarda Xudo tabiatdan holi alohida xolatda mavjud emas, ya'ni Olam Haq xusni jamolining tajallisidan iborat. Olamdagi barcha narsalarda Haqdan nishon bor deyiladi,

Hisoblashga mansub emas birliging,

Jami narsaga yetgay erkliging.

Yarattan jami narsasiga nishon,

Yaratgan nishoni aniq begumon.

Misralardan ko`rinadiki, insonning o`zi yakka holda mavjud


bo`lishi mumkin emas, demak, uzlatga chekinish, yolg`izlanib yashash behuda ish. Aksincha, inson olam, odamlar bilan birgalikda bo`lishi, yashashi, Olamni bilishga intilishi lozim. Zero olamni bilish Haqni bilishning o`zidirki, Odamga bunday imkoniyat berilgan:
Olam xalqi qishloq shaharni qo`yib

Turib toqqa chiqsa og`ir yuk chekib.


Buzilgan olam, barcha olgay urug`,
Odam bolasidan kesilgay urug`.

Adibning qarashlarida dunyoga ma'naviy munosabat ustun darajada ko`rinadi. Qizig`i shundaki, adib olamda yuz berayotgan voqea-hodisalar, qarashlar, o`z davrida mavjud o`zgarishlarning hech birini tamoman inkor etmaydi, ayni paytda ulardan birini ajratib olib, yoqlab ham chiqmaydi.

Go`yoki nimalar sodir bo`layotgan bo`lsa, shunday bo`lishi kerak.

Asardan adib qarashlarini umumlashtirib oladigan bo`lsak, adib barcha munosabatlarning asosiy mezoni ilm-ma'rifat deb olganining guvohi bo`lamiz.

Eng avvalo insonning insonligi, podshohning adolati, raiyatning osoyishtaligi, mulkning farovonligi barcha-barchasi ilm tufaylidir:

Yana bir hikmat bor:Xazrati odam,-

Bilim, aqlu idrok sabab muhtaram.

...Bilim bilan kishi judo hayvondin,

Buyukroq nima bor, kishini ayt andin.

...Bilimni buyuk bil o`quvni ulug`,

Shu ikkov ulug`lar kishini to`liq.

...O`quv qayda bo`lsa, ulug`lik bo`lar,

Bilim kimda bo`lsa, buyuklik bo`lar.

...Bolam tutsin desang donolik yo`lin,

Kichiklikdan tegiz bilimga qo`lin.

Asarda axloqiy-ta'limiy qarashlar yuksak darajada ifoda topadi. “Qutadg`u bilig” ni aql va hikmat darsligi deb ham atashadi.

Ilova.

Esa keldi Sharqdan bahorning yeli,



Olamga ochildi guzallik yo`li.

Bo`z yer iporlandi qoru muz ketib,

Bezanadi olam chiroy ko`rsatib.
Quyosh qaytdi yana kelib o`rniga,

Baliq quyrug`idan Qo`zi burniga.

Chinnigul didini yoyarkan sabo,

Butun dunyo to`ldi iporga go`yo.


G`oz-o`rdak-jami qush havoda

Shodon,O`yinga berildi quvonib chunon.

Ko`kish turna ko`kda navosin chalar,

Tuya karvonidek tizilar, chopar.


Birovi qo`nar, ko`r, birovi uchar,

Birovi chopar, ko`r, biri suv ichar.

Qo`shiq aytdi go`zal kaklik tog` ora,

Qizil og`zi qondek, qoshi qop-qora.


Quloqda chalinar qora zog` sozi,

Go`yo nido solgan qizdek ovozi.

Chechaklar oralab yurarkan bulbul,

Olamni qushadi shirin bir gul-gul.


Chechaklar ustida o`ynar ohular,

Bug`ular bo`ylashar, nozik oh urar.

Qovoq osar osmon, ko`z yoshi to`kar,

Chechaklar-chi, quvnoq, kulib yuz ochar.


Falakda charx urib olam qushlari,

Biri keldi Rumdan, Xinddan aksari.

Chiroyga ko`milgan ko`katlar o`zi,

Yashilga belangan bu yerning yuzi.


Ba'zisi hididan berar dilga jon,

Ularning rangila munavvar jahon.

Sharqdan ko`tarildi olovdek yolin.

Yuzin ochdi olam misoli kelin.


O`rlab keldi bu dam marjon shodasi,

Oq dur bo`ldi olam yuzi barchasi.

Yuzini yashirdi yerga rum qizi,

Olam rangi bo`ldi zangilar yuzi.


Takrorlash uchun savollar:

1. Yusuf Xos Hojib va uning faoliyati haqida qaysi manbalarda

qanday ma'lumotlar ma'lum?

2. “Qutadg`u bilig” nima degani?Nega adib asarini shu nom

bilan atagan?

3. Asar muqaddimasida asarning yaratilishi badiiyati

bilan bog`liq qanday fikrlar aytiladi?

4. Asar mazmun mohiyatiga nimalarni asos qilib oladi?

5. Asarda adibning falsafiy qarashlari.

6. Asarda adibning ijtimoiy-siyosiy qarashlari.



Lug`at:

1. Bolosog`un-hozirgi To`qmoq shahri o`rnidagi qadimiy shahar.

3. Xonsalor-dasturxonchi.

4. O`kush-ko`p.

5. So`kinj-taxqir, haqorat.
AHMAD YUGNAKIY (2 soat ma'ruza)
REJA

1. Adibning hayoti haqidagi ma'lumotlar.

2."Hibatul-haqoyiq" asarining yaratilishi va o`rganilishi

3. Asarda o`rtaga qo`yilgan asosiy masalalar.

4. Asarning ilmiy va ma'rifiy ahamiyati.
Turkiy adabiyotning mashhur vakillaridan biri, adab ilmining bilimdoni adib Ahmad Yugnakiydir. Adibning shaxsiyati, hayoti va faoliyati haqida batafsil ma'lumotlarga ega emasmiz. "Hibatul-haqoyiq" asarida muallif va asarni ko`chirgan kotiblar tomonidan keltirilgan ayrim qaydlargina mavjud xolos. Xususan adib asarida:

Adib Ahmad atim, adab, pand so`zim,

So`zim munda qolur, borur bu o`zim,-

deya o`z nomini zikr etsa, "Hibatul-haqoyiq"ning qo`lyozmalariga turli shaxslar tomonidan yozilgan (Arslonxo`ja Tarxon)

Otasi ati Mahmudi Yugnakiy,

Adib Ahmad o`g`li, yo`q ul hech shaki,

Adibning yeri ati Yugnak erur,

Safolik ajib yer, ko`ngullar erur,

Adiblar adibi fozillar boshi,

Guhartin so`z aytmish, andin so`z boshi.

kabi qaydlarga duch kelamiz. Bulardan ma'lum bo`ladiki, adibning oti Ahmad, otasining oti Mahmud, tug`ilgan joyi Yugnak shahri bo`lgan, biroq Yugnak shahrini qaerda bo`lganligini aniq aytish qiyin. Yugnakiyni o`rgangan olimlardan. Bertels Farg`ona vodiysida, Bartold esa Samarqand atrofida bo`lgan deb belgilaydi.

Tarixiy manbalarda, jumladan, Ibn Xevakl va Arat Raxmatiy asarlarida "Agnok" yozilib Samarqand atrofida bo`lganligi qayd etiladi. Adibning shaxsiyatiga doir ayrim qaydlar bor. Asar qo`lyozmalaridan birida "tug`a ko`rmas edi adibning ko`zi", -deya aytilsa, Alisher Navoiy "Nasoyim ul-muhabbat" asarida adib nomini hurmat bilan zikr etib “Haq subhonaxu taolo agarchi zohir ko`zin yopuq qilgandur, ammo ko`ngul ko`zin bag`oyat yoruq qilgondur” deydi.

U Bag`dod atrofida maskan tutib, uzoq masofalarni piyoda kezib mashhur shayxlar, allomalardan shariat va tariqat sabog`ini, hadis va tafsirdan ta'lim olgan, va'zu nasihatda usta bo`lib, "aksar turk ulusida xikmat va nuktalari shoe'" bo`lib, she'rlari xalq orasida og`izdan-og`izga ko`chib yurgan.

Adibning bizgacha meros sifatida yagona asari saqlanib qolgan. Bu asar asrimiz boshlarida Turkiyadagi “As-Sufiya” masjidi kugubxonasidan Najib Osim degan olim tomonidan topiladi. Shu olim bu asarni o`rganish, tarjima etish, va dastlabki nashrini amalga oshiradi. Najib Osim asoslagan qo`lyozma 884 (1480) yilda Abdurazzoq Baxshiy tomonidan ko`chirilgan nusxasi bo`lgan. Hozirda «Hibatul haqoyiq»ning 5 qo`lyozma nusxasi ma'lum, ular arab, bittasi uyg`ur yozuvida ko`chirilgan Istambul va Berlin kutubxonasida saqlanadi.

O`zbek olimlaridan Oybek, S.Mutallibov, N.Mallaev, K.Mahmudovlar tadqiqot ishlari olib borganlar, darslik va xrestomatiyaga kiritganlar, jumladan, K.Mahmudov 1974 yilda “Hibatul haqoyiq" ning teksti va hozirgi tilga ag`darilgan variantini kitob holida nashr ettirgan 1982 yilda nashr etilgan “Ahmad Yugnakiyning "Hibatul – haqoyiq" asari haqida” nomli kitobi ham bor. "Xibatul- haqoyiq" pandnoma xarakteridagi asar bo`lib, 235 baytdan iboratdir. Adibning "Tuzatdim bu o`n turt bob ichra so`zum" deb qayd etishiga qaraganda, dastlab 14 bob qilib joylashtirilgan. Biroq, ayrim boblarning sarlavhalarining tushirib qoldirilishi bilan boblar soni qisqarib, 11 bob holiga kelgan, hozirda 11 bobdan iborat deb qaraladi.

Asar an'anaviy ko`rinishda, ya'ni “muqaddima” va asosiy qismlardan iborat bo`lib, dastlabki 4 bobida “hamd”, “na't”, “Dod Sipohsalorbek madhi” va asarning yozilishi tarixi haqida so`z boradi. Bundan keyingi boblar asarning asosiy qismini tashkil etadi deyish mumkin. Jumladan, 5-bobda (40-62) adib bilimning foydasi va johillikning zarari hakida qimmatli fikrlar bayon etadi:

Biliktin ayurman so`zimga ula,

Biliklikka, yo do`st, o`zingni ula.

Baholik dinor ul biliklik kishi

Bu johil biliksiz bahosiz bishi

Biliklik biliksiz kachon teng bo`lur?

Biliklik tishi-er, joxil er-tishi.

6-bobda esa bilim va odobning belgisi sifatida til va uni tiya bilish haqida so`zlanadi:

Eshitgil biliklik neku tep ayur,

Adablar boshi til kuzatmak turur.

Tiling bekta tutgil, tishing sinmasun,

Qali chiqsa bekta tishingni siyuur.

7-bobda dunyoning foniyligi, o`zgarib turishi haqida hikmatli so`z so`zlaydi:

Bu ochun robot ul tushub kuchkulik,
Robotqa tushukli tushar kuchkulik.
O`ng orqish uzadi qo`pub yo`l tutib,
O`ngi ko`pmish orqish necha kuchkulik.

Bu ochun ko`r erga kurumlik toshi,

Valekin ichinda xazor noxushi.

Boqib tosh bezakin ko`rub sen bunga,

Ko`ngil bog`lamoq bil xatolar boshi.

8-bobda saxiylik va baxillik haqida so`zlanadi:

Bu budun tulusiaxi er turur,

Axilik sharaf, joh jamol ortturur,

Sevumlik tisang kishilar aro,

Axi bo`l, axillik seni sevdurur.

To`qqizinchi, o`ninchi boblarda tavoze'likning manfaati, kibru havo va hirsning zarari haqida so`z boradi. So`ngra o`z fikrlarini xulosalaydi.

Ko`rinadiki, Yugnakiy o`z asarida aniq bir voqea, hodisa yoki


sarguzashtni hikoya qilmaydi, u odob axloq, ilm-ma'rifatga doir fikrlarni, masalalarni personajlarsiz izchil bayon etib boradi. Bu o`git va pandlarni bayon etishda turlicha tashbeh, metafora, tazod, so`z o`yinlari kabi badiiy tasvir vositalari unumli qo`llanganini ko`ramiz.

Dostondagi hamma she'rlar “Mutaqoribi musammani maqsur”


formasiga mos keladi. G`azal va masnaviy ko`rinishida yoziladi.

Dostonda bayon etilgan fikrlar hayot sinovlaridan o`tgan, inson hayotini abadiyatga daxldor bo`lishini ta'minlovchi, asqotuvchi fikrlardir, asarning ma'rifiy ahamiyati ham shunda ko`rinadi.


Adabiyotlar:

1. N.M.Mallaev. O`zbek adabiyoti tarixi. 1-kitob. T. 1976 y.

2. O`zbek adabiyoti tarixi. Ak.nashr. 5 tomlik. 1-tom, 1977 y.

3. A.Yugnakiy. Hibatul haqoyiq. T., 1981 y.

4. Mahmudov K.A Yugnakiyning “Hibatul haqoyiq” asari haqida. T.,

Fan. T., 1982 i.

5. Navoiyning nigohi tushgan. T., 1986.

6. Xo`janova G. “Hibat ul-haqoyiq” poetikasi. ND. Avtoref.- T.,

2001 y.

Takrorlash uchun savollar:

1. A A. Yugnakiy hayoti va ijodi haqida nimalar bilasiz?

2. Yugnakiy haqida qaysi shoirlar o`z asarlarida ta'rif

beradi?


3. “Hibat ul haqoyiq” asari qanday asar?

4. “Hibatul haqoyiq” qo`lyozmalari qaerda saqlanadi?

5. Asarda qanday badiiy san'atlar qo`llanilgan?

Lug`at:

1. Ula-quloq, sol.

2. Bishi-sariq chaqa.

3. Tishi-ayol.

4. Eran-mard.
AHMAD YASSAVIY

(2 soat ma'ruza)
REJA
1. Yassaviyning hayoti va faoliyati.

2. “Devoni xikmat” to`plamining yaratilishi va o`rganilishi.

3. “Devoni hikmat”ning janr tabiati, o`ziga xos xususiyatlari.

4. Yassaviy hikmatlarida inson va uning ma'naviy qiyofasiga

munosabat, johillik va nodonlik, ishq va oshiqlik, dunyo va

uning bir bugun mohiyati haqidagi fikrlar.

5. Yassaviy xikmatlarining ma'rifiy ahamiyati.
Turkiy tasavvuf she'riyatining atoqli vakillaridan biri, umr bo`yi xudo yo`lida fidoiylik bilan xizmat qilgan, inson qadrini e'zozlagan zotlardan biri Ahmad Yassaviydir.

Yassaviy XI asrning o`rtalarida Sayramda o`z davrining mashhur shayxlaridan Ibrohim ota oilasida tavallud topadi. Go`dakligida onasidan, 7 yoshlarida otadan yetim qolib, bobosi Arslonbob qo`lida tarbiyalanadi. U dastlab Arslonbob qo`lida, so`ng Buxoroga borib Yusuf Xamadoniydan saboq oladi. Yusuf Xamadoniy vafotidan so`ng bir necha muddat uning ishini davom ettiradi. So`ngra o`z yurtiga qaytib o`z mustaqil faoliyatini boshlaydi. Xikmatlar bitadi, atrofiga muridlar to`playdi. “Yassaviya” tariqatiga asos soladi.

Yassaviydan bizgacha turkiy adabiyotning nodir yodgorliklaridan biri bo`lgan “Devoni xikmat” asari yetib kelgan. Ammo uni qachon va kim tomonidan tuzilganligi noma'lum. “Devon”ning eng qadimgi qo`lyozmalari XVII asrga mansub bo`lib, ular saqlanmoqda. Qozon va Toshkentda bir necha marotaba qayta nashr etilgan. Yassaviyning qo`lyozma va toshbosmadagi “Devoni xikmat”larini chuqur tekshirgan turkiyalik olim Kamol Eraslon 1983 yilda Anqarada “Devoni xikmatdan sochmalar” kitobini chop ettiradi. Shu asosda bizda ham I.Haqqulov 1991 yil “Devoni xikmat” va “Xikmatlar” nomi bilan nashr ettiradi.

Ahmad Yassaviy o`z yurtiga qaytib mustaqil faoliyatini boshlagan dastlabki yillardayoq o`z dunyoqarashini xalq orasida kengroq yoyish maqsadida turkiy xalq qo`shiqlariga yaqin she'rlar ijod qila boshlagan. O`z she'rlarida u insonni asl komillikka eltadigan din, imon, Xudo yo`lida fidoiylik, e'tiqodda sobitlik, halollik va poklikni targ`ib etadi. Bu targ`ibotida shoir “Qur'on” oyatlari va hadislarga asoslanadi. Shu boisdan ham xikmatlar bir qarashda oyat va hadislar bilan birdek tuyuladi. Boshqacha aytganda, muvofiq keladi. Lekin bu Yassaviy hikmatlarida “oyat va hadislar mazmunini tug`ridan-to`g`ri o`zlashtirgan” degan fikrni bermasligi kerak.

Mening xikmatlarim koni hadisdur,

Kishi bo`y eltmasa bilgil habisdur.

Mening xikmatlarim farmoni subxon,

O`qub uqsang hama ma'niyi Qur'on.

Mening xikmatlarim olamda sulton.

Qilur bir lahzada cho`lni guliston.

Mening hikmatlarim shavqi muhabbat,

Kuzini yoshida qilgay tahorat.

Qolaversa, Yassaviy o`z g`oyaviy-axloqiy, falsafiy maqsadlari yo`lida ulardan ijodiy foydalangan deyish mumkin.

Savol tug`iladi, xo`sh Yassaviyning g`oyaviy maqsadi nimadan iborat edi..? Shu paytga qadar Yassaviy va uning “Xikmat”lari haqida turli xil qovushmaydigan fikrlarning aytilishiga qaramasdan, bugunda shu narsa yaxshi ma'lumki, Yassaviy tarixda nom qoldirish, avliyo sifatida shon-shuhratga ega bo`lish, boylik orttirish maqsadida tariqati va hikmatlarini yaratgan emas, bunday fikrni tasavvurga keltirishning o`zi shubhasiz xato, uning tili bilan aytganda nodonlikning o`zidir. Yassaviyning maslagidan ham, hikmatlaridan ham ko`zlagan maqsadi bitta edi, u ham bo`lsa, barcha mavjudotlar ichida eng mukammal qilib yaratilgan inson va jamiyatni bir so`z bilan aytganda bashariyatni mukammal ko`rish orzusi edi. Yassaviyning ta'biricha,bu mukammallik eng avvalo nafsni o`ldirish va Haqni sevish tomoniga qilinadigan harakatdan boshlanadi

Na onoda rahm qoldi na otoda,

Og`a-ini bir-biriga mojaroda,

Musulmonlar da'vo qilur, ichar boda,

Mastlik bilan qarindoshdan tondi ko`ring.

Bularning barchasi nafs tufaylidir. Nafs kishi ko`zini parda bo`lib to`sib qo`yadi, tug`rilikdan adashtiradi.
Nafs yo`liga kirgan kishi rasvo bo`lur,

Yuldan ozib, toyib-to`zib gumroh bo`lur.

Shuning uchun ham Yassaviy pandu-nasihatlarida nafsga qarshi kurashni bosh masala qilib qo`yadi, unga qarshi isyon ko`taradi.

Xudovando, meni solgil o`z yo`lingga,

Nafs ilgida xorib, ado bo`ldim mano.

Fiqu fujur to`lib-toshib, haddan oshti.

G`arqob bo`lib isyon ichra qoldim ma'no.

Anglamoq kerakki, Yassaviyning bu isyoni ruhiy isyondir. Nafsdan qutulishning yagona chorasi esa Haqqa oshiqlik ehtiyojidir.

Nodonlikda haq amrini bilolmadim,

Har ne qilsang oshiq qilgil parvardigor.

Yassaviy hikmatlarida oshiqlikni yolg`on oshiq va chin oshiqqa bo`lib ko`rsatadi. Ishq savdosi-og`ir savdo. Uning qiyinchiliklariga bardosh berish o`ta mashaqqat. Ishq bu- darddir.

Ishq balosi boshga tushsa nolon q;ilur,

Aqling olib, behush qilib hayron qilur...

Ishq odamda bedorlikni paydo etib, e'tiqod-imon mustahkamligini ta'minlaydi, nodonlikdan saqlaydi. Natijada insonda o`z-o`ziga murosasiz bo`lish ehtiyojini hosil etadi.

Murosasiz bo`lish-o`zini doimo nazorat ostida tutmoq, o`z-o`ziga hisob berib turmoq, xato ishlarini takrorlamaslik va bular ortidan keladigan har qanday kiyinchilikka bardosh bermoqlikdan iboratdir. Ana shu jarayonda inson o`z-o`zini anglab boradi, g`ofillik va nodonlikdan qutila boradi. Yassaviy xikmatlari ana shunday oliy haqiqat, ulug` ma'rifatdan saboq beradi.

Adabiyotlar:

1. A.Yassaviy, “Devoni xikmat” T., AS,1991 y.

2. I.Xaqqulov. Tasavvuf va she'riyat. T.: 1991 y.

3. I.Xaqqulov. Abadiyat farzandlari. T.: 1990 y.

4. A.Yassaviy. Xikmatlar. T.: 1991 y. 5.N.Komilov. “Tasavvuf”. T.: 1991 y.

Takrorlash uchun savollar.

1. A.Yassaviy hayoti va ijodi haqida nima bilasiz?

2. A.Yassaviy o`z ijodida asosan nimalarga tayanadi?

3. A.Yassaviy she'riyatida qanday fazilatlar ulug`lanadi?



Lug`at:

1. Subhon - Olloh, tangri. 2. Cho`bin ot - tobut.

3. Ro`zi mahshar - qiyomat .

4. Oshiq - ollohni sevgan odam.

5. Ma'shuq - Olloh

6. G`arqob - suvga cho`kkan, soyada qolgan.



XIV-XVI ASRLARDA IJTIMOIY-SIYOSIY HAYOT

(2 soat ma'ruza)
REJA

1. O`rta Osiyoda Mo`g`il hukmronligining yemirilishi, Temur

imperiyasining maydonga kelishi.

2. Amur Temur faoliyati haqida.

3. Temur imperiyasining yemirilishi, Shayboniylar dinastiyasi

hukmronligining boshlanishi.


Ikki daryo o`rtasiga joylashgan yurtimiz qadimda «Mavorounnaxr» deb atalgan. Bu so`z arabcha so`z bo`lib «daryo orti» degan ma'noni ifoda etsa-da, «ikki daryo orasi» degan ma'no bilan shuhrat topgan. Bu daryolar Amu va Sir daryolari bo`lib, ular Sayxun va Jayxun, O`g`uz, Inja kabi nomlar bilan mashxur bo`lgan.

Yurtimizning sun'iy sug`orishga asoslangan yerlari serunim bo`lib, yer usti boyliklari bilan chet el bosqinchilarining diqqatini tortib kelgan. Ular Doro, Kir, Iskandar, Qutayba, Chingizxon, Kaufman, Skobelov, Frunze kabilar timsollarida yurtimizni talaganlar. Shoir yozganidek:

O`tdilar sho`rlik boshingdan o`ynatib shamshirlarni,

Necha hoon, necha sulton, necha ming xon, o`zbegim.

Erksevar xalqimiz hech qachon bosqinchilarga bosh egmagan. Shiroq, To`maris, Spitamen, Muqanna, Jaloliddin Madaminbek bo`lib, ularga qarshi beomon kurashganlar. Shoir aytganidek:
Davr zulmiga va lekin bir umr bosh egmading,

Sen Muqani, sarbador sen, erksevar xon o`zbegim.

Ana shunday bosqinchilardan biri XII asrda Chingizxon tomonidan amalga oshirilgan bo`lib, uning avlodlari xukmronligi XIV asrga qadar davom etdi. XIV asrining 60-yillariga kelib, mo`g`ul ichida sarbadorlar qo`zg`oloni alohida ajrab turadi.

Bu harakat mo`g`ul hukmronligi ildiziga bolta urdi. Muhammad Alining «Sarbadorlar» dostonlarida bu xarakat yaxshi tasvirlagan.

Ana shunday sharoitda tarix maydoniga Amir Temur kirib keldi. Istiqlol yillarigacha Amir Temur faoliyati yetarli o`rganilmadi, unga salbiy baho berildi. Ivan Grozniy, Pyotr I singari rus podshohlari ulug`langan holda butun jahon tan olgan Amir Temurga bir yoqlama munosabatda bo`lindi.

Istiqlol sharofati tufayli Amir Temurga odilona baho berildi. Uning 660 yilligi munosabati bilan juda ko`p ishlar amalga oshirildi.

U barlos urug`idan bo`lib, 1336 yili Kesh shahrida tug`ilgan. Otasi Amir Tarag`ay bo`lib, onasi Takina xotun deb yuritilar edi.

Temur tug`ma qobiliyati tufayli sarbozlikda Husaynning lashkarboshisi darajasiga yetdi. Husaynni ham o`rtadan olib tashlab, mo`g`ullarga qarshi kurasha oladigan hukmdorga aylandi.

Temurning To`xtamish ustidan g`alabasi O`rta Osiyonigina emas, Rossiyani ham mo`g`ul zulmidan ozod etdi. Temur Xorazm, Kavkaz orti yurtlarini, Eron, Hindni zabt etib imperiya tashkil etdi.

Bu imperiya davrida ilm-fan o`sdi, yurt obod bo`ldi. Temur barpo etgan Oqsaroy, Registon, Shohi Zinda kabi imoratlar hanuz o`zbek xalqining iftihori bo`lib turibdi.

Temurning Turkiya sultoni Yeldirim Boyazid ustidan qozongan g`alabasi Yevropani Turkiya zulmidan ozod etdi.

Frantsiyada Temur haykali poyiga «Evropa haloskoriga» deb yozilgan. Potsdam shahridagi Temur aks ettirilgan sur'atlar Yevropaning Temurga ehtiromi nishonasidir. Istiqlolgacha badiiy adabiyotda Temur siymosi noto`g`ri aks ettirilgan. S.Borodinning «Samarqand osmonidagi yulduzlar» tragediyasida Temur timsoli bir tomonlama aks ettirildi.

Fitrat 1918 yili «Temur sag`anasi» nomli drama yozib Temur siymosini to`g`ri aks ettirdi. Oybek ham Amir Temur haqida doston yozgan bo`lsa-da, uni nashr ettirishga jur'at etmagan.

Istiqloldan so`ng jahongir haqida behisob asarlar yuzaga keldi. Bular ichida A.Oripov, O.Yoqubov, T.Mirzo, M.Jalil dramalari, B.Ahmedov romanlari singari asarlarni ko`rsatish mumkin.

Istiqlol g`oyalari asosida A.Temur faoliyati haqida quyidagilarni alohida ta'kidlash zarur. 1941 yil 21 iyun kuni jahongir xilxonasi ochildi, Temur bosh suyagi Leningradga olib ketildi. Gerasimov bizga taqdim etgan jahongir rasmi mutlaqo noto`g`ri talqinda edi. Ilgari da'vo qilingan Temurning savodsizligi mutlaqo noto`g`ri bo`lib, Navoiyning uqtirishicha, nazm va nasrda «andoq ho`p mahol va mavqeda» o`qigan. Undan «Temur tuzuklari», «Tarjimai hol» singari asarlari meros bo`lib qolgan.

Temur ulkan binolar, bog`lar barpo etib, yurt tinchligini ta'minlagan. Ilm-fan, hunarmandchilik taraqqiyotiga keng yo`l ochgan.

Temur 1405 yili O`tror shahrida vafot etgan. Garchand Temur Pirmuhammad Jahongirni taxt vorisi qilib tayinlagan bo`lsa-da, taxt uchun beomon janglar boshlanib ketdi. 1409 yili Shohruh g`alaba qildi. U Xuroson taxtiga o`tirib, Samarqand taxtiga 15 yashar o`g`li Ulug`bekni o`tkazdi.

Bulardan tashqari, Temur shuhratini davom ettirishga Abulqosim Bobur, Abu Sayid, Husayn Boyqaro singari shohlar katta ishlar qildilar. Husayn Boyqaro davrida Hirot Sharqning yirik madaniyat markaziga aylandi.

Husayn Boyqaro hukmronligining so`ngi yillari ichki nizolar kuchayib mamlakat inqirozga yuz tutgan edi. Xurosonga Shayboniy qo`shinlari ko`z tika boshladi. Temuriylar ichida Bobur Shayboniyga qarshi mardonavor kurash olib bordi. Boshqa Temuriylar uni qo`llamagani sababli Bobur yengiladi. Shayboniyga qarshi qo`shinlar yig`ayotgan vaqtda Husayn Boyqaro vafot etadi. Oqibat, Shayboniyxon Temuriylar dinastiyasini yiqitib, O`rta Osiyoda o`z hukmronligini o`rnatadi.

Demak, XIV-XVI asr ijtimoiy hayoti Chingiz hukmronligining yemirilishi, Temur imperiyasining yuzaga kelishi, parchalanishi, Shayboniylar dinastiyasi hukmronligi bilan izohlanadi. Temur imperiyasi davrida yurt tinchligi, ijtimoiy hayot taraqqiyoti boshqa sohalarda bo`lgan ko`tarilishlarni yuzaga keltirgani sababli badiiy adabiyot taraqqiyotiga ham keng yo`l ochdiki, Otoiy, Sakkokiy, Lutfiy, Navoiy, Bobur singari zabardast ijodkorlar mana shu davr mahsulidir.


Adabiyotlar

1. N.M.Mallaev. O`zbek adabiyoti tarixi. T., 1969.

2. O`zbek adabiyoti tarixi. Ak.nashr. 5 jildlik. 1-jild, 1977.

3. Ya.G`ulomov, Alisher Navoiy davrini o`rganish haqida (ulug` o`zbek shoiri) T., 1948 y

4. B.Ahmedov. Tarixdan saboqlar. T., 1994 y

5. Sh.Karimov, R.Shamsutdinov. Vatan tarixi. Andijon, 1995 y

6. Sh.Karimov, R.Shamsutdinov. Sohibqiron Amir Temur va saltanati,

Andijon, 1995 y

7. Andijonda sohibqironni xotirlab. Andijon, 1996 y

Takrorlash uchun savollar:

1. Temuriylar imperiyasining maydonga kelishi haqida ma'lumot

bering.

2. Amir Temur faoliyati haqida nimalarni bilasiz?



3. Amur Temur haqidagi badiiy asarlarni bilasizmi?

4. Temuriylar imperiyasining yemirilishi haqida gapiring.



Download 2.48 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   36




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik