Бўз тупроқлар таркибида кобальт микдори 1,0
мг/кг
дан кам бўлса, кобальтли микроўғитлар ишлатилиши
лозим. Лекин чорва моллари учун сифатли озуқа етиш
тириш мақсадида тупроқ таркибидаги кобальт миқцори
2,0—2,5
мг/кг
бўлганда ҳам
мазкур микроэлементни
ишлатиш мумкин. Ем-хашак таркибида кобальт микдо
ри 0,07
мг/кг
дан кам бўлса, чорва молларида
акобаль-
тоз
хасталиги юзага келади.
Кобальтли ўғитлар сифатида
кобальт сульфат, ко
бальт нитрат
ва
кобальт хлорид
тузларидан фойдала
нилади.
Билимиигнзни синаб кўринг
1. Микроэлементларни номланг ва
микроўғитга таъриф беринг.
2. Бўрнинг усимликлар таркибидаги микдори ва физиологик аҳами-
яти тўгрисида нималарни биласиз?
3. Бўрли ўғитларнинг
шакллари, қўллаш дозаси, муддатлари ва
усуллари тўғрисида сўзлаб беринг.
4. Мис етишмаса ўсимликларда қанақа ташқи ўзгаришлар кузати
лади? Мисли ўғитларнинг асосий вакилларини айтинг.
5. Марганецнинг озиқ моддаларни танлаб сингдирилиши ва ре
утилизация жараёнларидаги аҳамиятини эсланг.
6. Марганецли микроўғитларни қўллаш усулларини айтиб беринг.
7. Нима учун молибден «азот алмашинув жараёни микроэлемен
та» деб юритилади?
8. Рухнинг ўсимликлар ҳаётидаги роли ҳақида нималарни била
сиз? Рухли ўғитларнинг асосий вакилларини айтинг.
9. Ўсимликлар таркибида кобальт қанақа шаклларда учрайди?
Таркибида икки ёки ундан ортиқ озиқ элементини
турли миқцор ва нисбатларда тутадиган ўғитлар
комп
лекс угитлар
деб юритилади.
Таркибига кўра
икки компонентли
(фосфорли-ка-
лийли, азотли-фосфорли, азотли-калийли)
ва уч компо
нентли
(азотли-фосфорли-калийли),
олиниш усулига кўра
мураккаб, мураккаб-аралаш
ва
аралаштирилган,
агрегат
ҳолатига кўра эса
қаттиқ
ва
суюқ комплекс ўғитлар
фарқланади.
Мураккаб ўғитлар катион ва
анионлардан таркиб
топган бўлиб, қатъий кимёвий формула билан ифода
ланади—
KNOj, NH4H^>
04
ва бошқа (10-расм).
Мураккаб-аралаш уғитлар деганда, ягона техноло
гик жараёнда аммиак, фосфат, нитрат ва сульфат кис
лоталар, аммиакли селитра суюқланмаси, фосфорит
ёки апатит, калий тузларнинг ўзаро таъсирлашиши асо
сида олинадиган ва ҳар бир заррачасида кимёвий би
рикмалар ҳолида икки ёки учта озиқ элементини тута
диган ўғитлар тушунилади. Аралаш ўғитлар икки ёки
учта куруқ ҳолатдаги оддий минерал ўғитларни ара
лаштириш йўли билан олинади.
Бир пайтнинг ўзида таркибида юқори концентрация
ли икки ёки учта озиқ элементни тутиши комплекс
ўғитларга хос ижобий хусусиятдир. Масалан, аммофос,
диаммофос,
аммонийлаштирилган суперфосфат, нит-
рофос иккита озиқ элементи тутса, нитрофоска, кар-
боаммофоскалар таркибида учта озиқ элементи мавжуд.
Айрим мураккаб ўғитлар
таркибига микроэлементлар
ҳам киритилади.
Комплекс ўғитлар қўллаш асосида ўғитларни туп
рокка киритиш билан боғлиқ сарф-харажатларни од
дий минерал ўғитларни алоҳида-алоҳида қўллашга нис
батан 1,5—2,0 марта камайтириш мумкин.
Айни чоғда комплекс ўғитлар таркибидаги фосфор
ўсимликлар томонидан оддий фосфорли ўғитлардаги-
дан кўпроқ ўзлаштирилади.
NH3\ —»
Аммоний
дифосфат
мочевинали
аммофос
10- расм. Мураккаб ўғитлар олиш чизгиси
Комплекс ўғитлар фақат ўсимликларни озиқ эле
ментлар билан таъминлашни яхшилаб қолмай, ўғит-
ларни юклаш, ташиш ва тушириш билан боғлиқ хара-
жатларни камайтиради, ўғит омборлари қурилишини
арзонлаштиради.
39-жадвалда кенг тарқалган комплекс ўғитлар тар
кибидаги озиқ элементларнинг микдори
ва нисбатлари
келтирилган.