O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi urgach davlat universiteti Musiqa kafedrasi Musiqa tarihi



Download 409.75 Kb.
bet5/7
Sana18.01.2017
Hajmi409.75 Kb.
1   2   3   4   5   6   7

Tayanch tushunchalar:
1.Buxora shashmaqomi- maqomlar turkimi sifatida Buxorada yuzaga kelgan shakl.

2.Maqom yo`llari- maqom uslubidagi kuy va ashulalarning mustaqil ko`rinishi.

3.Saraxbor- Shashmaqom ashula bo`limlarini boshlang`ich qismi.

4. Shashmaqom- Maqomlarining muayyan shakli.
Nazorat savollari:
1. "Shashmaqom" iborasi mumtoz musiqada qaysi davrdan shakillanib boshlagan ?

2. "Saroy uslubi" - xaqida nimalarni bilasiz ?

3. "Olti Saraxbor"- deb nimaga aytiladi ?

4. Savt, Mo`g`ulcha - deb nimaga aytiladi ?



Foydalanilgan adabiyotlar:

  1. T.Ye.Solomonova. O`zbek musiqasi tarixi T.1981.y.

2. I.Rajabov Maqomlar masalasiga doir T.1963.y.

3. O.Matyaqubov Og`zaki an’anadagi professional musiqaga kirish T.1983.y

4. O.Matyaqubov Maqomot T.2004.y.



Mavzu - 10
Mavzu: Xorazm maqomlari.
Dars rejasi:
1. XVI - XIX asrlar(Xorazm)dagi musiqa madaniyati.

2. Feruz va musiqa.

3 . Xorazm tanbur chizig`i .

4. Dutor maqomlari.
XVI asrda Xorazm davlati qayta tiklangandan keyin 328 yil davomida Xiva taxti 49 xon ko`rgan. Ular orasida bir hafta, uch kun, hattoki bir kun hukmronlik qilganlari bor. Ammo davlatchilik, iqgisod va madaniyat taraqqiyotaga katga qissa ko`shib nom qoldirganlari ham o`tgan. Xiva tarixining ana shunday nufuzli xonlari qatorida tanikli olim, "Shajarai turk", "Shajarai tarokima" asarlarining muallifi Abulg`oziy Bahodirxon (1642-1663), Sherg`oziyxon (1713-1726), Muhammad Rahimxon I (1807-1826), Olloqulixon (1826-1843), Muhammad Aminxon (1845-1855), Said Muhammadxon (1855-1864), Muqammad Rahimxon II (1864-1910) larni aytish mumkin.

Nomlari zikr etilgan xonlarning deyarli barchasi ilmu ma’rifatga, she’riyat va musiqaga alohida qiziqish bildirgan. 1725 yilda Xivaga kelgan Rusiya elchisi Sherg`ozixon hayotidan quyidagilarni yozib qoldirgan: "Tanishganimizdan 7 kun o`tgadan keyin, Ramazon oyining boshlanishiga bir kun qolganda, xonning taklifi bilan men uch kishi hamrohligida shahar tashqarisida joylashgan qarorgoxdagi qabulga yetib keldim. Unda xon dargoxida musiqa chalib o`tirgan Xo`ja ismli yordamchisi (xatib), yana ikki kishi hamda vazir Do`stumbey hozir edilar. Biz birgalikda vaqt o`tkazdik. Xon oldingisidan ham yaxshi kayfiyatda edi. Men ham o`zimni uning ruhiyatiga mos tutishga, xushmuomala bo`lishga intilardim".

Sherg`ozixon hayotidan bu lavxani keltirishdan maqsad, musiqa oliy mansabdagilar uchun nufuz va ma’naviy kamolotni belgilovchi omil sifatida ishlatilganligini ta’kidlab o`tishdir. Xonlar, beklar, hukmron va ruhoniy tabaqalar orasida dutor, g`ijjak yoki boshqa asboblarni chaladigan, musiqaga chinakam ishqibozlik bildiradiganlar ko`p bo`lgan. Ularning olimu fuzalolar, shoiru sozandalar ishtirokida o`tadigan nafis majlislari xunarmandlar va kosiblarning turmush tarziga, ma’naviy intilishlariga ta’sir ko`rsatdi. Natijada butun bir o`lkaning nafosatli ziyofatlarida ta’sirli so`zlar, mazmundor she’rlar, kuy va ashulalardan zavq olish odat tusiga kirdi. Butun Xorazmda oppoq soqolli chollar, keksa yoshdagi kampirlar, yoshu qari barchasi raqsga tushgani yoki butun vujudi bilan berilib qo`shiq aytayotganligini ko`rganimizda, bularning hammasi moziydan kelayotgan hamda o`q ildizlari juda qadimiy va mo`tabar an’analarga borib taqalayotganligiga ishonchimiz komil bo`ladi.

Mulla Bekjon va Muhammad Yusuf ta’biridagi "ikkinchi davr" va undan keyingi xonlar zamoniga oid ma’lumotlarni "Xorazm musiqiy tarixchasi"ning o`zidan topish mumkin. Undan yana bir-ikki lavhani izoxlab o`taylik: - Muhammad Rahimxon I (1807-1826) zamonida mashxur musiqashunos xivalik Niyozjon Xo`ja degan Buxoro o`lkasiga borib burundan ma’lum bo`lgan Shashmaqom yo`llarini tanbur bilan o`rganib Xivaga qaytgan ekan. Bu odam Xivaga kelgani bilan sozdagi iqtidor va mahorati Xorazm musiqashunoslarini nazari diqqatlarini jalb qilgan.

Shu Niyozjon Xo`jadan Mahsumjon qozi, Usto Muhammadjon sandiqchi deganlar Shashmaqom yo`llarini tamom o`rganadilar. Mazkurlar o`rgangan nag`malarni havaskor shogirdlariga ta’lim qilmoqqa boshlab ko`pgina tanburchi shogirdlar yetishtirdilar. Niyozjon Xo`janing shogirdi Muhammadjon sandiqchidan Abdusattor mahram o`g`li ta’lim oladi. Bu odam xalq va hukumat ichida sohib nufuz, odiqqan bir kishi bo`lgani uchun Shashmaqom uslublari borgan sayin rivojlana boshlagan.

Muhammad Aminxon musiqaga shu darajada havasli bo`lganki, yuqorida nomlari yozilgan musiqashunoslardan murakkab bazmi majlislar tashkil etishni xush ko`rgan. Uning zamonida Abdusattor maxramdan Usto Xudoybergan etikchi, Usto Xudoybergan etikchidan esa Pahlavonniyoz Mirzoboshi Abdullo Mufti o`g`li (Komil Xorazmiy) Shashmaqom yo`llarini butkul o`zlashtiradi.

Sayyid Muhammadxon 1855 (1272 hijriy) yili Qutlimurodxon o`rniga xonlik taxtiga o`tirib, to`qqiz yil xonlik qiladi. Uning zamonida Xorazm o`lkasida tinchlik-osoyishtalik hukmron bo`ladi. Natijada xalq va xonda musiqiyga alohida ishtiyoq yuzaga keladi. Xonning o`zi dutor, g`ijjak sozlarini chertmoqqa oshno bo`lib, yuqoridagi musiqashunoslar bilan tez-tez soz va suhbat majlislari o`tkazar edi.

1864 (1281 qijriy) yili Sayyid Muhammadxon o`rniga kelgan Muhammad Rahimxon soniy musiqiy ilmga g`oyat havasli bo`lib, musiqiy ishlarni oldingi zamonalardan ko`ra yanada yuksak darajada rivojlanishiga da’vat etdi. Buning natijasida Xorazmda misilsiz bir musiqiy qayta uyg`onish yuzaga keldiki, muxtasham saroy maqom an’analari ( olti yarim maqom)ning rivoji davlat axamiyati darajasiga ko`tarildi. Bundan tashqari el orasida azaldan urf etilgan mumtoz kuy va ashulalar, Dutor maqomlari, doston yo`llarini izchil taraqqiy etishiga katta rag`bat ko`rsatiladi. Natijada Xorazm oldingi sozparvar o`lka shuxratini qayta tiklaydi.

Mazkur davr musiqa manzarasining xususiyatli tomonlaridan biri shundaki, unda dutor va tanbur maqomlari ikki mustaqil yo`nalishda rivojlana boshlaydi. Eskidan kelayotgan dutor maqomlari ma’muliy "ochiq" tizim sifatida, Niyozjon Xo`ja maktabi vakillari joriy etgan yangi tanbur maqomlari muximlashgan "yopiq" turkumlar tarzida qaror topishi nazarga tashlanadi.

Maqomlarning yangi oqimi mustaqil udum o`rnida bosqichma-bosqich shakllanib boradi va "Olti yarim maqom" ko`rinishida me’yoriga yetadi. Shunga e’tiboran Xorazmda "Shashmaqom" o`rnini "Olti yarim maqom" atamasi egallay boshlaydi. Avvallari juzviy tarzda boshlangan jarayonda keyinchalik shu sohani o`ziga kasb qilgan sozandalar toifasi yuzaga keladi. Bu nafis san’atning bosh talabgori bo`lib saroy axdi maydonga chiqadi. Maqomlarning xoslar davrasida joriy etilishi "hashamatli saroy uslubi" deyilishining boisi ham shunda.

Maqomga ixtisoslashgan san’atkorlar "musiqashunos" (ilmli, maktab ko`rgan sozandalar ma’nosida) nomini oladi. Amaliy va nazariy asoslari uyg`un ravishda soxaning o`zi "maqom ilmi" deb yuritiladi. Ikkalatushunchada ham ilmiy jihatga urg`u berilishi, aql-idrok negizlari maqom tafakkurining ajralmas qismi ekanligidan ko`shimcha dalolat beradi.

Xorazmda maqom san’atining yuksalishida uchta xon: Muhammad Aminxon, Said Muhammadxon, Muhammad Rahimxon xizmatlarini alohida tilga olish kerak. Bu jarayonni to`laroq tasavvur qilish uchun mavzuga batafsilroq to`xtalib, ayrim qo`shimcha ma’lumotlarni eslab o`tish foydadan xoli emas.

Xorazmning mumtoz ashulalari orasida Feruz 1 va Feruz II deb nom olgan benazir namunalar mavjud. Ular maqomlar doirasidan tashqarida tursa ham, salohiyati aslo kam emas. "Feruz"lar o`zining tik avjlari va ularning ijrosidagi qochirimlari bilan Xorazm uslubini belgilovchi asarlar hisoblanadi.

Aytishlariga qaraganda, oldingi xonlar, xususan-" Muhammad Raximxon birinchi hamda Olloqulixon zamonlarida "Feruz" ashulasi xalq og`ziga tushib, ziyofatlarning ko`rkiga aylanib ketgan. Shunda o`ktam va shijoatli Madaminxon ko`nglidayangi bir "Feruz" paydo etish ishtiyoqi tug`iladi va bu ish Xorazmning eng zabardast san’atkorlariga topshiriladi. Bastakoru hofizlar jam bo`lib shunday yangi "Feruz" yaratibdiki, oldingisi "tillo uzuk" bo`lsa, bunisi unga "gavhar qoshdek" yarashib tushibdi. Shunday qilib, bir - biridan go`zal va afzal "Feruz"lar dunyoga kelibdi. "Ustozlarimiz aytardi, Muhammad Aminxondan, Olloh rahmat qilsin, avlodlarga tengsiz bir Ko`k minor va bir Feruz qoldi" deya Bola baxshi gapirib bergan xikoyalarini O.Matyaqubov "Maqomat" kitobida yozib o`tganlar.

Xiva madaniy hayoti, unda soz san’atiga bo`lgan e’tibor xorijiy olim va sayyoxlar tomonidan ham e’tirof etiladi. Said Muhammadxon saroyining madaniy muhitini kuzatgan A.Vamberi quyidagilarni yozadi: - "kechki ovqatdan keyin xon ashulachi, cholg`uchi va qiziqchilar ishtirokida hordiq chiqarishga odatlangan. Xivada ashulachilar juda qadrli. Ularning shuhrati faqat Turkistonda emas, balki butun Islom Sharqida ma’lum".

Muhammad Rahimxon II davri Xorazmda adabiyot, san’at, xususan, musiqa sohasida sezilarli yutuqlarning qo`lga kiritilishi bilan e’tiborga loyiq. Bunday uyg`onish jarayoniga rahnamolik qilgan xonning shaxsiyati ham muhim ahamiyat kasb etadi. Muhammad Rahimxonning o`zi turli sohalarda ilm olgan, iste’dodli shoir hamda soz san’atining otashin muxlisi sifatida gavdalanadi. U "Feruz" taxallusi bilan ajoyib she’rlar yozib devon tuzgan, dutor va tanbur chalishni, mumtoz kuylarni va maqom yo`llarini chuqur mutolaa etish ilmini o`zlashtirgan.

Adabiyot borasida Feruzning piru ustozi, zamonasining eng yetuk shoiri va allomasi Muhammad Rizo Ogahiy, musiqiy tarafdan rahnamolik qiluvchilari Komil Xorazmiy va uning o`g`li Muhammad Rasul Mirzaboshilar bo`lgan. U ko`plab kuylar ijod etgan va umrining osuda damlarini soz va suhbat muhitida o`tkazishga intilgan.

Rus istilosi zarbasidan endigina o`zini o`nglab, mamlakat farovonligi yo`lida harakatlar boshlagan yosh Xon - Feruz shaxsiyatini yoritishga yordam beruvchi qiziq bir voqeya ro`y bergan. Arab tilini o`rgangan ingliz zobiti, sharqshunos Freyd Burnabi matbuotda Xiva to`qrisidagi maqolaga nazari tushib qoladi. Unda Xiva xonligi dahshatli qabohat makoni etib tasvirlangan. Ana shunday qaroyibotlarni o`z ko`zi bilan ko`rishga o`ch bo`lgan botir zobit ikkilanmasdan safarga otlanadi va 1875 yilda otda Sankt-Peterburg, Orenburg, Kazalin orqali to`g`ri Xivaga yetib keladi. Biroq Burnabining Xivada uzoq vaqt turish imkoni bo`lmadi. Chunki u chor hukumatining ruxsatisiz Xivaga kirganligi uchun tezlik bilan Petro-Aleksandrovsk (hozirgi To`rtko`l shahri)ga badarg`a etiladi. Ammo Burnabi qisqa muddatda ishini bajarib ulgurdi. Uddaburon sayohatchi shahar xaritasini chizib uning tuzilishi, istehkomi, darvozalari qanday joylashganligani anikdab, xivaliklarning urf-odatlari, turmush tarzi hamda nufuzli vakillari bilan tanishib, kerakli ma’lumotlarni qog`ozga tushirib bo`lgan edi. U Feruz bilan ham uchrashishga muyassar bo`ldi. Xon xorijiy mehmonni ochiqko`ngil bilan kutib oldi.

Keyinchalik u o`zining "Otda Xivaga" deb nomlangan kitobida 29 yoshli Feruz qiyofasini tasvirlar ekan, husni jamoli, chaqlab turgan qora ko`zlari, oppoqtekis tishlari, chiroyli burni, tiq tegmagan silliq soqol va mo`ylovi hamda o`tkir aql - zakovatini ko`rib, ispan qirollari undan andoza olsa arziydi, deb xitob qiladi. Shunda dovyurak zobit Xiva to`g`risida matbuotda e’lon qilingan ma’lumotlar go`la - to`kis uydirma va o`zi ko`zi bilan ko`rib to`g`ri ish qilganligini yana bir karra ko`nglidan o`tkazib qo`ydi .

Feruz keng ko`lamdagi ma’rifatparvarlik siyosatini olib bordi. 1876 yidda Xivada toshbosma tashkil qilib, she’riy asarlar hamda Xorazm tarixiga oid kitoblarni chop eta boshladi. Uning bevosita rahnamoligi ostida Navoiy, Firdavsiy, Nizomiy, Savdiy asarlari nashr qilindi. Mazkur munosabat bilan tarjimonlik ishlari ham keng rivojlanib ketdi. Qizig`i shundaki, tarjima adabiyotlar orasida musiqiy manbalar ham o`rin olgan edi. Ular orasida Mavlono Ogahiy tomonidan o`zbekchaga "chig`atoy" tiliga o`girilgan "Axloqi Muhsiniy" va "qobusnoma"larni aytib o`tish mumkin.

Musiqa va she’riyat kechalarini o`tkazish Feruzning doimiy odatiga aylandi. Bunday nafis bazmlar qurish, sozanda va shoirlar nazmidan baxra olish butun Xorazm vohasining o`ziga xos manzarasiga aylandi.

Maqom san’atining rivojini izchil yo`lga qo`yish uchun Feruzning bevosita nazorati ostida saroy sozandalari guruhi tuzigan. Bu ishga layoqati yetadigan hofiz va cholg`uchilar jalb etilib, ularga maxsus maosh tayinlangan.

Faqat bazm va ziyofatlarda emas, balki devonxonada ham vaqti soati bilan maqom kuylari ijro etib turilgan. "Bizlar - saroy shoirlari: Komil Devoniy, Bolta devon Nodim, Bobojon Tarroh Xodim, Yusuf Xarrot Chokar Muhammad Rahimxon ikkinchining dahlizinda Muhammad Yoqub pozachi, Razzoqbergan Maxdum, Bobojonbola daryodastlar bilan o`tirardik va yonimizda soz bo`lar edi. Saroyning qopisi ochiq turar, sozni Muhammad Rahimxon ikkinchi eshitib o`tirar edi. Kim sozni buzsa, 50 qamchi urdirar edi. Muhammmad Rahimxonning o`zi ham sozanda edi. U qaramxonaga qaytgach, biz ziyofatga ketar edik" (Xorazm navozandalari kitobida Komil Devoniy, Bolta devon Nodim, Bobojon Tarroh Xodim, Yusuf Xarrot Chokar xaqidagi ma’lumotlarda shunday fikrlar yozilgan).

Faqat o`ta iqtidorli ashulachi va cholg`uchilargina bu martabaga erishishi mumkin bo`lgan. Saroy sozandalarining kasb - hunari hamda xizmat doirasiga tegishli risolalari (odobi va axloq qonun-qoidalari) ishlanib, unda o`tirish - turish, to`y - bazmlarda o`zini tutish, xizmat haqiga tegishli tartiblar qayd etiladi. Saroy sozandalarining odob dasturlariga qat’iy rioya etishi shart hisoblangan. Xonning ruxsatisiz ular saroydan tashqarida o`z san’atlarini namoyish qilishlari man etilgan. Hatto Feruzning eng yaxshi ko`rgan ashulachisi Matyoqub Pozachiga Xondan beruxsat to`yga borganligi uchun 50 darra urilgan.

Sozandalarning mashg`ulotlari saroyda maxsus ajratilgan joyda va muntazam ravishda o`tkazilgan. Ularning ishini nazorat qiladigan rag`barlar bo`lgan. Malakali sozandalar safini doim to`ddirib borish maqsadida eng obro`li ustozlarga shogirdlar tayyorlash vazifasi yuklangan. "Ustoz-shogird" maktabi uzoq muddat davomida raqs, musiqa va she’riyat asoslarini o`rganishga imkon ochgan. Shogirdlar yoshligidan maqomlarning parda va usul tizimlari, kuy va ashulalarning ijrochiligiga doir nozik masalalarni puxta o`zlashtirib, katta san’atda faoliyat ko`rsatishga tayyorlanganlar. Bir so`z bilan aytganda, maktab o`taganlar. Maktab ko`rmagan malakasiz aytuvchi yoki cholg`uchi saroy sozandasi bo`la olmagan. "Ustoz ko`rmagan shogird har maqomga yo`rg`alar" degan gap ham, eng avvalo, murakkab sozandalik kasbida ilm va mahorat naqadar muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlashga qaratilgan. Shuning uchun ham chinakam ustoz mazkur hunarning e’tiqod tayanchi bo`lib kelgan. Ustoz va maktab bor joyda hunar aynib, soha bachkanalashib ketishiga yo`l qo`yilmagan. Maktab yaratgan ustoz - benazir san’atkordir. Munosib shogird esa, ustozning ko`chirma nusxasi, unga quruqtaqlid qiluvchi emas, balki o`zidan nimadir qo`shib, yuksak an’analarni davom ettirishga qodir yangi niholdir.

Saroyda xizmat qilgan katta ustozlarni oladigan bo`lsak, ularning har biri o`z kasbini mukammal egallagan va maktab yaratgan shaxslar. Masalan, Matyoqub Pozachi ashula aytishda va tanbur chalishda tengsiz sozanda xisoblangan. U tanburdan shu darajada mayin tovush chiqarar va temir noxun zarbi xalaqit bermasligi uchun tirnoklarini o`stirib chalar ekan.

Afsuski, Pozachining ovoz yozuvlari bizgacha yetib kelmagan. Kalandar Do`nmas degan sozandani olsak, u o`z davrida ma’lum bo`ltan barcha cholg`ularni: tanbur, dutor, G`ijjak, bulamon, santur, rubob, skripka, qobuz, soz (garmon), xattoki fortepiano chalgan. Ayni chog`da Qalandar Do`nmas cholg`u sozlarini yasashda ham juda mohir usta bo`lgan. Yuqorida zikr etilgan cholg`ular qatorida "rubob" ham mavjud. Bu nom bilan birga Xorazmda u "tor" deb ham yuritilgan. Keksa sozandalarning hikoya etishicha, tor-rubobning Xorazmda joriy etilish tarixi quyidagicha: bazmlardan birida turk (Ozarbayjon) sozandasi tor chalib, Feruzning dilini rom etgan. Torning yumshoq va qo`ng`iroq sadosi Xonning ko`ngliga o`tirgan. Shunda Qalandar Do`nmasga tezlik bilan o`xshash asbob yasash va unda Xorazm kuylarini chalish vazifasi yuklatilgan.

Qalandar Do`nmas torning andozasida yangi asbob ishlab, uning pardalarini tanbur-dutornikiga mos etib bog`lagan. Chalinishi ham ozarbayjoncha yo`lda emas, aynan tanbur va dutorga xos zarb va nolalar bilan ijro etilgan. Xullas, torning shunday yangi bir ko`rinishi paydo bo`lganki, unga mustaqil cholg`u o`rnida "rubob" deb nom bera boshlaganlar. Shu tariqa bu cholg`u nafaqat saroy va el sozandalari, balki baxshi va go`yandalar (diniy mavzudagi "suvora" yo`llarini aytuvchilar) orasiga kira boshlagan. Hojixon Boltayevdan boshlab Xorazm maqomlarini tanbur emas, rubob (tor) jo`rligida aytish rasm bo`ldi.

XIX asrning 70-yillarida bevosita Feruz rahnamoligida Xorazm maqomlarini xatga tushirish uchun maxsus nota yozuvi ustida katta ijodiy izlanish olib borilgan. Bu ishni amalga oshirishni Feruz Xivaning eng peshqadam shoir, olim va musiqashunoslaridan biri Polvonniyoz Mirzaboshi (adabiy taxallusi Komil Xorazmiy)ga topshiradi. U Rost maqomidan bir-ikki kuylarni ko`rsatib bergan yozuvdan o`g`li Muhammad Rasul Mirzaboshi boshchiligida Xorazm maqomlarini to`la notalashtirish amalga oshiriladi. Bu yozuv yerlik sozandalar orasida "Tanbur chizig`i", ilmiy manbalarda "Xorazm tanbur notasi" va "Xorazm tabulaturasi" nomlari bilan yuritiladi.
Tayanch tushunchalar:

1. Dutor maqomlari- Xorazm maqomlarining toifasi ,aloxida ko`rinishi.

2. Miskin - (xasta xokisor) xorazm dutor maqomlarini turkimi.

3. Nasr- asar ichidagi asar.Maqom aytim yo`llarining umumiy nomi.

4. Olti yarim maqom - Xorazm maqomlarini saroy uslubinig umumiy nomi.

Nazorat savollari:

1. Xorazmda maqom san’atining yuksalishiga xissa qo`shgan xonlar kimlar ?

2. "Saroymaqomlari" - xaqida nimalarni bilasiz ?

3. "Dutor maqomlari"- deb nimaga aytiladi ?

4. Xorazmda maqom ijrochiligida yetakchi cholg`u asboblar ?

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. T.Ye.Solomonova. O`zbek musiqasi tarixi T.1981.y.

2. I.Rajabov Maqomlar masalasiga doir T.1963.y.

3. O.Matyaqubov Og`zaki an’anadagi professional musiqaga kirish T.1983.y

4. O.Matyaqubov Maqomot T.2004.y.

5. M.Xarratov Xorazm musiqa tarixchasi T.1998.y.




11- Mavzu
Mavzu : Xorazm tanbur chizig`i

Dars rejasi:

1. Xorazm tanbur chizig`ini yaratilishi .



2. Tanbur chizig`ining ixtirosida Komil Xorazmiynig qilgan xizmatlari.

3 . Xorazm tanbur chizig`i Xorazmdan tashqarida tarqalishi .

4. Tanbur chizig`ini zamonviy nota yo`liga ko`chirishdagi qilingan ishlar.
"Tabulatura" - biron-bir cholg`u soziga moslangan maxsus nota yozuvi demakdir. Masalan, oldinlari Sharqda ud asbobi negizidagi yozuv qo`llanilgan. U ud torlari (bam, maslas, masna, zir, qadd) va cholg`uning dastasida parda bosadigan barmoqlar (sabboba, vusto, binsir, xinsir) ning nomlari belgi qilib olinishiga asoslangan. Komil Xorazmiy tabulaturaning tanburga moslangan maxsus navini yaratdi. Unda tanbur pardalariga ko`ra 18 chiziq olinadi. Ba’zan 18 chiziqning hammasi yozib o`tirilmaydi va sharoitga qarab faqat tegishlilari yonboshida raqam bilan ko`rsatiladi. Chiziqlarning osti -ustita nuqtalar qo`yilib, ularning ustma-ust yoki yonma-yon joylanishi tanbur zarblari ("yakka zarb", "qo`sh zarb"lar)ga ishora deb bilinadi. Pauza (jimlik) alomati "sukun" sifr (nol) belgisi(o) bilan ifodalanadi. Doyra usullari uzun - qisqa zarblarni anglatuvchi bo`g`inlar harakatida ko`rsatiladi: "gul", "taq", "ta-qa", "taq-qa" va hokazo. Kuy bo`laklari "xona", "bozgo`y", "hang" iboralari; to`xtov (jumla oxiri) yoyli chiziq (strelka) ishorasi vositasida belgilanib boriladi. Tanbur chizig`ida she’riy matnlar ham beriladi. Ular to`liq yoki lavha tarzida kuy yo`lini anglatuvchi nuqtalardan alohida, bir chekkada yoziladi. Aksariyat hollarda she’rlar-ning faqat boshlang`ich misralari keltiriladi. Unga qarab ashulachilar g`azalning qolgan qismlarini esga solib oladilar. Tanbur notasi arab yozuviga o`xshab, o`ngdan chapga o`qiladi.

Tanbur chizig`idan ko`zlangan asosiy maqsad Xorazm maqomlarining kuy, usul va ijro asoslarini qonunlashtirish bo`lgan. Zero, saroyda rasm etilgan mumtoz maqom yo`llari, el orasidaga kuy va ashulalardan farkli ravishda, qonun-qoidalarga bo`ysungan holda mukammal ijro etilishi taqozo qilinadi. Feruz sozandani koyib "Bizni uyni (uy-xona, kuy bo`lagi ham "xona" deyiladi) buzishga qanday jur’at qiddingiz" deganda, aynan shu tanbur chizig`ida rasmiylashtirilgan musiqiy nizomlar ko`zda tutilgan.

Bu yozuv maqomlarni ommalashtirish yoki musiqaga endi kirib kelayotgan shogirdlarga kuy o`rgatish vazifasidan xoli. Tanbur notasi maktab ko`rgan sozandalarga maqom matnlari va uning qat’iy nizomlarini esga solish uchun ishlangan. Unga qarab ustozlar maqom yo`llarining qonun-qoidalari va butun boshli yirik turkumlarining kuy hamda usullarini joy-joyiga qo`yib, muvofiklashtirib borganlar.

Notaga olingan kuy yo`llari qatiy nizom, erkin ijod etish uchun asos. Qulog`i qotmagan ijrochi undan natija chiqara olmaydi.

Tanbur chizig`ining ixtirosi Komil Xorazmiy va o`g`li Muhammad Rasul nomlari bilan bog`liq bo`lsada, uning vositasida Xorazm maqomlarining mukammal matnlari yozib olinishida ko`plab sozandalar ishtirok etishgan. Ustozlarning gapiga qaraganda maqomlarning notaga olinish tartibi quyidagicha bo`lgan: turli maqomlarni notaga yozish har xil sozandalarga buyurilgan. Ular ishlagan variantlar Xon boshchiligida nufuzli qay’at tomonidan ko`rib chiqilgan. Yozuv ma’qullangandan keyin, kuy matnlarini oqqa ko`chirish tajribali xattotlarga buyurilgan. Ularning eng mukammallari jamlanib, kitob holiga keltirilgan.

Ana shunday puxta ishlangan nusxalardan biri Muhammad Yusuf Bayoniy tomonidan tuzilgan. Mutaxassislarning fikriga ko`ra, u eng to`liq va ishonchli variat deb topilgan. Mazkur to`plam 448 betdan iborat yagona kitob shaklida ishlangan. U uch xil xat bilan yozilgan har bir bo`lagining sanalari ham alohida qayd etilgan: 1299 (1881 - 82 y.), 1300 (1882 - 83y.), 1301 (1883 - 84 y.). To`plam oxiridagi tarixga ko`ra u 1920-yilda, yuqorida zikr etilgan nusxalardan jamlangan).

Bugungi kunda tanbur chizig`ining yigirmaga yaqin nusxalari ma’lum. Ularning aksariyati maqom ilmidan yaqindan xabardor bo`lgan ixtisosli xattotlar tomonidan bitilgan. Mavjud nota to`plamlarining ko`pchiligi bir-biriga o`xshab ketadi. Ba’zi holatlarda esa ular muayyan matnning ko`chirmalari sifatida namoyon bo`ladi. Ilyos Akbarov olib borgan dastlabki qiyosiy kuzatishlardan ma’lum bo`ladiki, tanbur chizig`i asosan mumtoz doiradagi Olti yarim maqom: Rost, Buzruk, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq va Panjgoh turkumlarining matnlarini yozib olishga qaratilgan. Ammo tabulaturaning yangi nusxalari topilishi, unda olti yarim maqom tizimidan tashqaridagi turkumlar ham qog`ozga tushirilganligi ma’lum bo`ladi. 2002 yilda hazorapslik Hofiz Ollanazarovda 168 betdan iborat tanbur chizig`ining noma’lum bir nusxasi borligi ma’lum bo`ldi. Afsuski, bu noyob manbaning qachon va kim tomonidan tuzilganligini hali aniqlay olmadik. Aytishlaricha, to`plam Muhammad Rahimxon Feruzning nazariga tushgan mashhur hazorasplik go`yanda Iskandar mahzum iste’molida bo`lgan (Hofiz Ollanazarov - Iskandar mahzumning chevarasi). Uning har bir betida taqiz qilib ikki-uch qator ashula yo`llari xatga tushirilgan. Maqomlarning cholg`u kuylari esa to`plamga kiritilmagan. Nusxaning musiqiy va she’riy matnlari juda puxta ishlangan. Barcha ashulalarning nomlari, doyra usullari, kuy unsurlari (xona, bozgo`y va ohanglar) boshdan oxirigacha maxsus ishora vositasida belgilab chiqilgan. She’riy matnlar ham kuy jumlalariga muvofiklashtirilib to`la-to`kis keltirilgan.

Eng muhimi, bunda avvalgi manbalardan bizga tanish bo`lgan Rost, Navo, Segoh, Dugoh va Buzruklardan tashqari yana yettita maqom (!) - Zihiy Nazzora, Qaddim xamlig`i (Urganjiy), Miskin, Rahoviy, Sadri Iroq, Oxyor, Choki giribon deb nomlanuvchi aytim yo`llardagi turkumlar yozib qoldirilgan. Bu yerda Olti yarim maqom tizimidagilardan tashqari yana alohida Dutor maqomlari (ya’ni dutor jo`rligida aytiladigan mumtoz yo`llar) xatga tushirilgandir.

Mazkur nusxaning favqulodda ahamiyati shundaki, unda tanbur va dutor maqomlarining ashula yo`llari to`la she’riy matnlar bilan yozib olingan. Bizga ma’lum bo`lgan o`ndan ortiq oldingi ro`yxatlarning birontasida ham she’riy matnlar to`la berilmagan, Dutor maqomlari esa umuman uchramaydi. Bu noyob manbaning asl nusxasi endilikda O`zbekiston Davlat Konservatoriyasida saklanmoqda.

Tanbur chizig`i Xorazmdan tashqarida ham tarqalgan. Xususan, uning nusxalari Buxoro sozandalarining ho`lida bo`lganligi ma’lum. 1923 yilda V.A.Uspenskiy Shashmaqomni notaga yozish paytida Buxoroda Dugoh maqomining Saqili Ishqullo qismini ustozlar eslay olmagan. Shunda tanbur chizig`iga qarab Saqili Ishqullo tiklanganligini V.Uspenskiyning o`zi yozib qoldirgan.

Tanbur chizig`iga rus va yevropa tadqiqotchilari ham murojaat etganlar. Birinchi bo`lib bu ishni V.M. Belyayev boshlagan. Bu noyob manba xususida u matbuotda axborot qam bergan. 40-yillarda V.Belyayev Xorazm tabulaturasining matnini 5 chiziqlik yevropa nota yozuviga ko`chirgan. Keyinchalik bu ishni Ilyos Akbarov davom ettirib, yettita qo`lyozma asosida matnning yig`ma variantini ishlab chikdi. Bu tadqiqot hozirda O`zbekiston Davlat Konservatoriyasining kutubxonasida saqlanmoqda.

So`nggi yillarda tanbur chizig`ini bevosita maqom amaliyoti bilan qiyoslab o`rganishga kirishgan xorazmlik sozanda Ozod Bobonazarov bo`ldi. Uzoq yillar davomidagi izlanishlar evaziga, u birmuncha muvaffaqiyatlarni qo`lga kiritdi . Yangi topilgan "hazorasp nusxasi" ustida Urganch universitetida musiqashunos Botir Raximov rahbarligida bir qancha malakali yosh maqomchilar Rustam Boltayev, Samandar Xudoyberganov, Matrasul Matyoqubovlar ilmiy-ijodiy izlanishlarni boshlagan. Ularning samarasi Xorazm maqom an’analari haqidagi taassurotlarni ancha kengaytirishga imkon beradi.

Shunday qilib, Feruz Xiva taxtida 47 yildan ziyod xonlik qildi. Uning hukmronlik davri rus istilosiga to`qri kelib, katta siyosiy qiyinchiliklar tug`ilganligiga qaramasdan, Xiva tarixida madaniy-ma’rifiy yuksalish davri sifatida belgilanadi. Xususan, musiqa sohasida o`ziga xos uyg`onish to`lqini bo`ldi. Feruz rahnamoligida Xorazm klassik musiqasining yangi tarixiy shakli - maqomotning mustaqil ko`rinishi "Olti yarim maqom" deyilgan tushuncha yuzaga keldi. Umuman olganda esa, XIX - XX asr boshlarida Buxoro Shashmaqomiga o`xshab, XIX asr o`rtalaridan sarhisob etish mumkin. Xorazm maqomlarining taraqqiyotida yangi burilish yasagan ustoz sozanda Niyozjon Xo`janing nomi ko`plab yozma hamda og`zaki manbalarda e’tirof etiladi. Aytishlaricha, XIX asrning boshlarida yetuk ustoz bo`lib shakllangan Niyozjon Xo`ja maqom o`rganish uchun Buxoroga kelgan. Bunda "maqom o`rganish" deganda mumtoz doiradagi kuy va ashulalar emas (ular oldindan Xorazmda mavjud bo`lganligi shubhasiz), balki Shashmaqom tamoyillari, ya’ni maqom yo`llarining "navbat" tarzida uyg`unlashgan tizimi nazarda tutiladi. Keyinchalik navbat majmualarini shakllantirishni Niyozjon Xo`jadan ta’lim olgan Muhammadjon sandiqchi, Abdusattor Mahram, so`ngra Usto Xudoybergan etikchi, Paxlavon Mirzaboshi (Komil Xorazmiy) va ularning shogirdlari davom etgargan. Xullas, Xorazm maqomlarining muayyan barqaror turkumlarga uyg`unlashish jarayoni hamda unga xizmat etgan mashhur ustozlar shajarasi yozma manbalarda va sozandalar xotirasida aniq tasavvur etiladi.

Shu tariqa XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida Xorazmda navbat shaklidagi "Rost", "Buzruk", "Navo", "Dugoh", "Segoh", "Iroq" va "Panjgoh"lardan iborat "Olti yarim maqom" tizimi hamda oddiyroq navbat tarzidagi el sozandalari orasida "dutor maqomlari" deb nom olgan ma’muliy qatlamlar qaror topganligini e’tirof etish mumkin.

Feruz zamonida yuksalishga yuz tutgan musiqiy jarayon, keyinchalik asta-sekin tanazzulga uchray boshladi. 20-yillardan e’tiboran xos saroy uslubiga aloqador maqom ustozlarining ba’zilari: Xudoybergan Muhrkan, Rasul Mirzaboshi, Matyoqub Pozachi, Qalandar Do`nmaslar xayotdan ko`z yumdilar. Qolganlari yangi ijtimoiy sharoitda kun ko`rish choralarini axtara boshladilar. Eng achinarlisi, maqom san’atiga bo`lgan e’tibor keskin ravishda pasayib ketdi. Chunki o`tmish merosiga nisbatan ochiqdan-ochiq salbiy munosabatda bo`lgan sho`ro siyosati to`la-to`kis yangi sotsialistik madaniyatni shakllantirishga qaratilgan edi.



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa