Mavzu: Ma'naviyat va iqtisodiyot, ularning o'zaro munosabatlari Reja



Download 19.53 Kb.
Sana19.01.2017
Hajmi19.53 Kb.
Mavzu: Ma'naviyat va iqtisodiyot, ularning o'zaro munosabatlari
Reja:

1. Iktisodiyot tushunchasi.

2. Tarakkiyotning uzbek modeli.

3. Iktisodiyot va ma'naviyat,O'zbekistonning iqtisodiy salohiyati.

Iktisodiyot tushunchasi.
Iktisodiyot tushunchasi.

Iqtisodiyot – bu muayyan ijtimoiy tuzumdagi ishlab chiqarish munosabatlarining majmuidir. Xo'jalik yuritish sirlarini biluvchi va shu bilimidan foydalanib xo'jalikni samarali, ya'ni foyda keltiruvchi yuldan olib boruvchi faoliyatni iktisodiyot deyiladi.

Bozor iktisodiyoti – mulokot, gaplashish, kelishish, savdolashish, ikki tomonga tug'ri keladigan umumiy narxni, xulosani topish demakdir.

Bozor iqtisodiyotning xususiyatlari-ulardan eng asosiylari bu erkin narxlar, xususiy mulkchilikning mavjud bo'lishi, erkin iqtisodiy faoliyat, raqobat muhitini mavjud bo'lishi, iqtisodiy manfaatdorlik va foyda olishga bo'lgan intilish va monopoliyani rad etish xususiyatlaridir.

Bozor iqtisodiyotini shakllantirishjarayonida barcha ijtimoiy, demokratik, siyosiy va boshqa sohalardagi islohotlarning asl maqsadi insonga munosib turmush va faoliyat sharoitlarini vujudga keltirishdan iboratligini doimo esda tutish zarur.

Aholi turmush darajasiuning daromadlarining oshishi, sifatli iste'mol tovarlari bilan yetarli ta'minlanishi va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy huquqlardan foydalanishi, so'z erkinligi, vijdon erkinligi va boshqa huquqlarining ko'pligi bilan o'lchanib qolmaydi, balki ma'naviyat va ma'rifat, madaniy ehtiyoj turli shakllarda sifatli xizmat ko'rsatish, bo'sh vaqtdan mazmunli foydalanish, jismoniy va aqliy barkamollik kabi ko'pgina sifat ko'rsatkichlarini o'z ichiga oladiki, ularsiz yuksak turmush farovonligiga erishib bo'lmaydi.

Bozor iktisodiyotining asosiy sharti va talabi – mumkin qadar ko'prok va sifatlirok, raqobatbardosh maxsulot ishlab chikarishdir. Hayotiy ehtiyojlar va manfaatlar– inson faoliyatining eng qudrali harakatlantiruvchi kuchlaridan biridir. Inson oziq-ovqat, kiyim-kechak, yashash joyga muhtoj. Insonlarning moddiy ishlab chiqarish jarayonlari va bu borada yuzaga keladigan munosabatlarini iqtisodiyot fani o'rganadi.

Abu Ali ibn Sinofanlarni tasnif qilar ekan, iqtisodiyotni xo'jalik yuritish sohasidagi amaliy fanlar qatoriga kiritadi.

Al-Xorazmiy O'rta asrlarda ilmlar tasnifi bilan shug'ullangan, xalq iqtisodiyotini xo'jalik yuritish sohasidagi amaliy-falsafiy fan doirasiga kiritgan.

Abdulla Avloniy «Turkiy guliston yohud axloq» asarida «iqtisod deb pul va mol kabi ne'matlar qadrini bilmakka aytilur, mol qadrini bilguvchi kishilar o'rinsiz yerda bir tiyin sarf qilmas, o'rni kelganda so'mni ayamas. Sohovatning ziddiy baxillik bo'lgani kabi iqtisodning ziddi isrofdir. Alloh bunday kishilarni suymaydi, iqtisodga rioya qilgan kishilar hamma vaqt tinch va rohatda yashaydilar. Hozirgi kunda maqsadga yetmoq, xalqqa maqbul bo'lmoq uchun ilm va mol lozimdir» deb aytib o'tganlar.

Hadisi-Sharifda«Tejamkorlar muhtoj bo'lmagaylar» degan iboralarni uchratishimiz mumkin.
Tarakkiyotning uzbek modeli.

PrezidentI.A.KarimovMustaqillikka erishilgandan so'ng O'zbekiston taraqqiyotning bozor iqtisodiyoti yo'liga o'tishi tanlab oldi. Albatta, bu yerda yetakchi davlatlarning bozor iqtisodiyotiga o'tish shart-sharoitlar, uslublari tanlab olinmadi, balki iqtisodiyotni isloh qilishning tomonidan belgilangan, o'zbek xalqi mentalitetidan kelib chiqqan holdagi tamoyillari belgilab olindi. Bu tamoyillar quyidagilardan iborat:

1. Iqtisodiyotni siyosatdan ustunligi.(Yevropa mam-tlari va AQSH)

2. Davlat bosh islohotchi. (Yaponiya va Shvetsiya).

3. Qonun ustivorligi. (Yevropa mam-tlari va AQSH)

4. Kuchli ijtimoiy siyosat. (Yevropa mam-tlari aholisining 80% o'ziga to'q, xususan Shvetsiyada.)

5. Bozor munosabatlariga bosqichma-bosqich o'tish. (!!! Shok terapiyasi).

Aniq-ravshan tarixiy, ijtimoiy-iqtisodiy, milliy-ruhiy, demografik, tabiiy-iqlim va boshqa sharoitlarni, mintaqalar farqini inobatga olinmasdan turib xo'jalik yuritish tizimi inqirozga uchrashi muraqqardir. Bunga ulkan salohiyatga ega bo'lgan sobiq ittifoq iqtisodiy tizimining inqirozini misol qilib keltirishimiz mumkin.

«o'zbek modeli»Iqtisodiyotni isloh qilishning ijtimoiy yo'naltirilgan bozor iqtisodiyotini barpo etishdan iborat bo'lib, respublikaning o'ziga xos xususiyatlarini hisobga oladigan, o'zbek xalqining o'tmishi, hozirgi kuni va kelgusi taraqqiyotiga to'la mos keladigan yangicha andozadir. Dunyoda bir-biriga o'xshamaydigan insonlar topilmaganidek, ikkita bir-biriga o'xshash davlat ham mavjud emas. Agar biror mamlakatning iqtisodiyot sohasidagi ishlaridan aynan nusxa olinsa mamlakatning o'ziga xos shart-sharoitlari, imkoniyatlari, ko'p yillar davomida tarkib topgan iqtisodiy va ma'naviy aloqalari e'tibordan chetda qoladi, bunga esa yo'l qo'yish mumkin emas.

Iqtisodiyot va ma'naviyat masalalari o'zaro chambarchas bog'liq. Ma'naviyatni yuksak bo'lishining asosini iqtisodiyot tashkil etadi. Bu degani avvalambor iqtisodiy muammolarga e'tibor berish ma'naviyat masalalari chetga surib qo'yilishi kerak degan xulosani keltirib chiqarmaydi.

Ma'naviyatsiz jamiyatni mavjud bo'lishi mumkin emas. Ma'naviy zalolatga yuz tutgan ko'pgina imperiyalarning, xususan Rim va Vizantiya, Mo'g'ullar imperiyasi, Xitoydagi Sin` va Xan imperiyalari, yunon shahar davlatlari, Shimoliy Amerikadagi Maya sivilizatsiyasi, Jan.

Amerikadagi Attseklar sivizilatsiyasi, Buyuk Misr fir'avnlarini misol qilib keltirish mumkin. Xususan Xorazmshohlar, Temuriylar imperiyalarining qulashi ham misol bo'la oladi.


Iktisodiyot va ma'naviyat, O'zbekistonning iqtisodiy salohiyati.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida ma'naviyat, ma'rifat va madaniyat masalalari ikkinchi darajali ahamiyat kasb etuvchi masalaga aylanib qoladi deb aytuvchilar ham mavjud. Albatta, bunday hodisaning vujudga kelishida birinchi navbatda mamlakatda olib borilayotgan siyosatning qanchalik ma'naviy-ma'rifiy ahamiyat kasb etishiga bog'liq bo'lib qoladi.

Ma'naviyatning birinchi o'ringa qo'yilishiga ikkita sabab bor:Birinchidan, biz Yaponiya kabi yuksak rivojangan mamakatlarning taraq qiyot omillarini o'rganib, faqat yuksak iqtisodiy rivojlanishni ta'minlashi mumkinligiga amin bo'ldik.

Ikkinchidan,respublikamizda iqtisodiy rivojlanishni orqaga surayotgan, unga to'siq bo'layotgan sabablardan eng muximi- ma'naviyatsizlik ekanini anglab yetdik.

Bozor iqtisodiyoti tamoyillarima'naviyat masalalari bilan qarama-qarshi qo'yilmasdan, balki ular bir-birini to'ldiruvchi, uyg'un holdagi siyosat misolida amalga oshirilishi lozim, faqatgina ma'naviy sog'lom, kuchli jamiyatgina buyuk islohotlarni amalga oshirish imkoniyatiga ega bo'ladi. Aynan ushbu uyg'unlikka erishi maqsadida O'zbekistonda 90-yillarning boshlaridan ma'naviyat masalalari katta ahamiyat kasb eta boshladi.

Tadbirkorlik va ishbilarmonlik bozor iqtisodiyotining talabidir. Bozor munosabatlariga o'tish va uning rivoji tadbirkorlik bilan chambarchas boglanib ketadi. Tadbirkor xam ma'naviy pok, ma'rifatli bo'lishi kerak.

Davlat mulkining O'zbekistonda deyarli 60-70% gacha bo'lgan qismi xususiylashtirildi, yerlardan foylanishni umrbod ijaraga berish uslubidan foydalanilmoqda, fermer-xo'jaliklari va mikrofirmalar tuzilmoqda, o'zbek valyutasi muomalaga kiritildi, fond birjasi ya'ni qimmatbaho qog'ozlar bozor shakllantirildi, soliq va bojxona xizmati, diplomatik vakolatxonalar va savdo palatalari, savdo uylari, uy-joy bozori, xususiy banklar va h.k. ilgari mavjud bo'lmagan infratuzilmalar yaratildi.

«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»1997 yildan boshlabMa'naviy va iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish, ularni uyg'un tarzda amalga oshirish maqsadida O'zbekistonda amalga oshirilmoqda.Ushbu dastur doirasida kadrlarni nafaqat O'zbekistonda balki chet el oliy o'quv yurtlarida o'qitilishi masalalari ham keng qamrab olingan.

Iqtisodiy va ma'naviy-ma'rifiy islohotlarniamalga oshirish jarayonida ma'lum bir salohiyat talab etiladi, bu borada O'zbekistonning iqtisodiy salohiyati yetarli. Xususan, hozirgi kunda 2700 dan ortiq yer osti boyliklarining konlari aniqlangan. Aniqlangan konlarning qiymati muttaxassislar fikriga ko'ra 3,3 trln. doll.ni tashkil etadi. O'zbekiston nafaqat oltin va boshqa nodir metallari bilan balki Mendeleev elmentlar davriy tizimidagi barcha ma'danlarning mavjudligi bilan ham faxrlansa

arziydi. Hozirga kelib respublika qazilma konlaridan 8-9 mlrd. doll.ga teng foydali qazilmalar olinmoqda.



Mustaqil O'zbekiston tanlab olgan bozor iqtisodiyoti yuli shuning uchun xam istiqbolliki, u xar bir kishidan o'ta tadbirkorlikni, xozirjavoblikni, tejamkorlikni, uddaburonlikni, vakti-soati kelganda sabr-toqatlilikni, sovuqqonlilikni, xar bir vaziyatdaishning ko'zini bilishni, muomalada nixoyatda extiyotkorlikni, xar bir so'zning shakli va mazmunini ajratishni va farqqilishni talab yetadi.

Xullas, yuqorida qurganimizdek juda katta boyliklar mavjudligi, qudratli sanoat bazasi, ilmiy va intelektual saloxiyat, davlat suvereniteti yangi jamiyat barpo etish, O'zbekistonni rivojlangan, gullab yashnayotgan davlatga aylantirish uchun zarur bo'lgan iqtisodiy, ijtimoiy, ma'naviy, ma'rifiy asos bo'lib qoladi.

Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa