K e y s o’zbekiston tarixi fanidan “Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari” mavzusi bo’yicha Keys stadi



Download 141.19 Kb.
Sana11.01.2017
Hajmi141.19 Kb.
K E Y S
O’zbekiston tarixi fanidan “Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari” mavzusi bo’yicha

Keys stadi.
I.Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari

O’quv predmeti: O’zbekiston tarixi
Mavzusi: Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari.
Keysning asosiy maqsadi: Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikining o’ziga xos xususiyatlarini va oqibatlarini ko’rsatib berishi.
O’quv faoliyatini kutiladigan natijalari:

-Keys mavzusini bilan oldindan tanishib chiqib tayyorgalikgarlik ko’rishi;

-Sovetlar davridagi ma’naviy qaramlikning omillarni ko’rsatish;

-Sovetlar davridagi iqtisodiy turg’un holatlarni ko’rsatish;


Ushbu keysni muvaffiqiyatli amalga oshirish uchun oldindan talabalar quyidagi bilim va ko’nikmalarga ega bo’lmoqlari zarur:
Talaba bilishi kerak:

Ma’muriy buyruqbozlik, totalitar tuzum, YaIS (NEP), harbiy kommunizm siyosati, mustaqillik.


Talaba amalga oshirishi kerak.

-mavzuni mustaqil o’rganadi;

-muammoning mohiyatini aniqlashtiradi;

-ma’lumotlarni tanqidiy nuqtai nazardan ko’rib chiqib, mustaqil qaror qabul qilishni o’rganadi;

-ma’lumotlarni taqqoslaydi, tahlil qiladi va umumlashtiradi:
Talaba ega bo’lmog’i kerak:

-taqdimot ko’nikmalariga;

-muammoli holatlar tahlil qilish ko’nimalariga.
Manbalardan foydalanish uchun tavsiya etiladigan adabiyotlar:

1. Karimov I. Tarixiy xotirasiz-kelajak yo’q. T.: Sharq, 1998.

2.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.:Ma’naviyat, 2008.

3.Karimov I.A. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.:O’zbekiston, 2011

4.Karimov I.A. Mamlakatimizni yanada obod etish va modernizatsiya qilishni qat’iyat bilan davom ettirish yo’lida. 21 jild. T.: O’zbekiston, 2013.

5.Usmonov Q va boshqalar. O’zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. 2 kitob.T.: Sharq, 2000.

6.Shamsutdinov R. O’zbekistonda quloqlashtirish siyosati va uning oqibitlari T.: Sharq, 2000.

7.Usmonov Q va boshqalar. O’zbekiston tarixi. T.: moliya-iqtisod, 2006.


Texnologik xususiyatlardan kelib chiqqan holda keysning tavsifnomasi:

Ushbu keysning asosiy manbai kabinetli, lavhasiz bo’lib variant davriy ketma-ketlikda, ya’ni o’tgan asarning 20 yillarining to 1991 yilgacha bo’lgan davr bayon etilgan. Keysning asosiy ob’yekti siyosiy holatga yo’naltirilgan. Bu tashkiliy auditoriya keysi bo’lib, ma’lumotlar vaziyatlar va savollar asosida tuzilgan. Hajmi o’rtacha,tizimlashtirilgan bo’lib, mavzu bo’yicha bilim va ko’nikmalar hosil qilishga qaratilgan.

Ushbu keysdan “Milliy istiqlol g’oyasi”, “O’zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti” fanlarida foydalanishi mumkin.
K I R I Sh

“Sovetlar daridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari” mavzusi O’zbekiston tarixi fanidan muammoli vaziyatlarni hal etish bo’yicha amaliy mashg’ulotda Keysga asoslangan o’qitish texnologiyasi asosida ishlab chiqilgan.

Sovetlar davrida mamlakatimiz har tomonlama chuqur inqiroz holatiga tushib qolgan edi. Qayta qurish deb boshlangan quruq kompaniya Prezident I.Karimov ta’biri bilan aytganda, «hamma yoqni buzib, baqir-chaqir, o’g’rilik, qotillikni kuchaytirdi». Shunday qiyin vaziyatlarda xalqimiz sobit qadamlik, yurtboshimiz tomonidan olib borilgan oqilona va odilona siyosat tufayli barcha qiyinchiliklarni yengib o’tdi.

Insoniyat taraqqiyotida, shu jumladan, mamlakatimiz hayotida bugungi kunda tarixiy evrilishlar ro’y bermoqda. Bugungi davr yoshlarni istiqlolni mustahkamlashga hissa qo’shish ruhida tarbiyalash, xalqimizning msutabid tuzum davrida og’ir mehnati mohiyatini anglash va doimo xalqimizning bunyodkorlik ishlariga hurmatda bo’lish tuyg’usini shakllantirish maqsadida O’zbekiston tarixi fanida sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlik, uning salbiy oqibatlari xususida ko’proq ma’lumotlar berish joiz. Toki, ular bugungi tinch osuda hayotimiz mashaqqatli va tinimsiz mehnat evaziga bunyod bo’lganligini anglab yetsin. Ana shu xususiyatlar Keysga asoslangan o’qitish texnologiyasining asosiy maqsadi hisoblanadi. Ushbu texnologiya amaliy vaziyatlarni hal etish jarayonida o’rganilgan o’quv mavzusi bo’yicha bilimlarni mustahkamlashga, muammolarni tahlil qilish va qirralarni yakka tartib va guruhlarda qabul qilish ko’nikmalarini egallashga, ijodiy va o’rganish qobiliyatlari, mantiqiy fikrlash, nutq va muhit sharoitlariga moslashish qobiliyatlarini rivojlantirishga hamda qarorlarni mustaqil qabul qilishga va o’z-o’zini nazorat qilishga yordam beradi.

Ushbu keysni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun mavzu bo’yicha talaba-yoshlar mustabid tuzum davri va bu davrda barcha sohalardagi chuqur inqiroz holati haqida bilim va tushunchalarga ega bo’lishlari zarur.

Tavsiya etilgan keyisni yechish quyidagi natijalarga erishishga imkon yaratadi:



  • O’zlashtirilgan mavzu bo’yicha bilimlarni mustahkamlash;

  • Muammoning hamda qabul qilingan yechimning individual va guruhiy tahlilida bilim va ko’nikmalarni qaya topshirish;

  • Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish;

  • Mustaqil ravishda qaror qabul qilish ko’nikmalarini egallash;

  • O’quv axborotlarini o’zlashtirish darajasini tekshirib ko’rish.


1.20-30 yillar O’zbekiston iqtisodi va uning markazga qaramligi.

20-yillarning boshlarida joriy etilgan yangi iqtisodiy siyosat O’zbekistonning ham iqtisodiyotida jonlanishiga olib keldi. Lekin 20- yillarning oxirida bu siyosat o’zining mohiyatini yo’qota boshladi va 1929 yilda batamom bekor qilindi, erkin savdo, xususiy tadbirkorlikka chek qo’yildi. Qishloq xo’jalik mahsulotlarining xarid narxi tushirilishi oziq-ovqat muammosini keltirib chiqardi, dehqonlar qashshoqlashdi.

O’zbekistonda sovet hokimiyatini mustaxkamlashning zaruriy sharti sifatida industriyalashtirish siyosatini amalga oshirish boshlandi. Sanoati qoloq, malakali ishchi kadrlari, mutaxassislari deyarli yo’q, og’ir sanoatni rivojlantirish tajribasi yo’q o’lkada industriyalashtirish og’ir kechdi. Shu bahona malakali ishchilar, muhandis-texnik xodimlar Rossiyaning markaziy hududlaridan ko’chirib keltirildi. Faqat 1931 yilning o’zida ko’chirib keltirilganlar 15.000 nafarni tashkil qildi. Oqibatda 1926-1939 yillari O’zbekiston aholisi 37 foizga ko’paygan bo’lsa, yevropaliklar soni 62 foizga oshdi.

Industriyalashtirishning dastlabki paytida suv elektrostansiyalari hamda qishloq xo’jaligiga, paxtachilikka qaratilgan xom-ashyoni qayta ishlash qurib ishga tushirildi. Chirchiqdani GESlar, Toshkent tikuvchilik, poyafzal, tamaki, Farg’ona to’qimachilik, Samarqand va Marg’ilondagi ipak fabrikalari shular jumlasidandir. 30-yillarda Toshkent to’qimachilik kombinati, qishloq xo’jalik mashinasozlik zavodi, Chirchiq ximiya kombinati va boshqa ko’plab korxonalar ishga tushirildi. 30-yillar oxirida respublikada 1445 ta har xil sanoat korxonalari mavjud bo’lib, bularda 142 ming ishchi mehnat qilardi.

Sovetlarning «o’z kuchimiz bilan qisqa muddatda» deb olib borgan industriyalashtirish siyosati O’zbekiston uchun g’oyat og’ir kechdi. Markaz respublikamizning yer osti va yer usti qazilma boyliklari, xom-ashyo mollarini talon-taroj qilib, arzon ishchi kuchidan foydalanib, o’lkadan mumkin qadar ko’proq foyda olish harakatida bo’ldi. Bu siyosat ayniqsa millionlab dehqonlar hisobidan amalga oshirildi. Chunki qishloqda zo’rlik bilan olib borilgan jamoatlashtirish siyosati g’arazli maqsad uchun juda ham qo’l keldi.

1930 yilning boshlaridan yoppasiga jamoatlashtirish harakati boshlanib, katta yer egalari, o’rta hol dehqonlar va kambag’allarning yerlari jamoa xo’jaliklariga birlashtirildi ularning qo’llaridagi ot-ulov, mehnat vositalari, chorva mollari ham majburiy umumlashtirildi.

Davlat, jamoa xo’jaliklari orqali rejalashtirish yo’l bilan mehnatkash dehqonlar oladigan hosilning deyarli barchasini yig’ib oladigan bo’ldi. Buning natijasida dehqonlar xo’jaligi xonavayron bo’ldi. 30 - yillar boshlarida yuz bergan ocharchilik, uning oqibatida minglab kishilarning qirilib ketishi, aholining haligacha qishloq xo’jalik mahsulotlariga yolchimay kelishi - o’sha davr ko’r ko’rona siyosatining natijasi bo’ldi.

Ommaviy jamoatlashtirishga suyanib, badavlat xo’jaliklar, ayrim o’rtahol dehqonlardan 5,5 mingdan ortig’i o’z oilasi bilan uzoq o’lkalarga surgun qilindi. Bu bilan sovet davlati qishloq aholisining bosh ko’tarishiga qodir, vaziyatni tushunadigan qismini yo’q qilib, talonchilik siyosatini osonlashtirdi. O’z - o’zidan ravshanki, jamoatlashtirish siyosati natijasida qishloq xo’jaligida mehnat unumdorligi pasayib, moddiy manfaatdorlik yo’qoldi, qishloq aholisi qashshoqlashdi, dehqonning ekspluatatsiya qilishning birdan-bir takomillashgan uslubi kashf etildi.

Hatto xalqimizning qadim an’anasi hashar ham ekspluatatsiya quroliga aylantirildi. 1939 yilda qazilgan Katta Farg’ona kanali bir tomondan, xalqimizning mehnat jasorati, ikkinchi tomondan xalqni ezishning sovetcha ko’rinishi bo’lgan desak xato qilmaymiz. O’zbekistonda paxta yakkahokimligi kuchaytirish yo’li bilan SSSR paxta mustaqilligiga erishdi.
2.Fashizmni tor – mor keltirishda O’zbekiston xalqining qo’shgan hissasi.

1939 yilda boshlangan ikkinchi jaxon urushi sababli vujudga kelgan xalqaro vaziyatga SSSR bilan birga O’zbekiston ham tortildi. Xalqimizning botir farzandlari «kichik urushlar» urushlar deb nom olgan Xalxingol, Hasan ko’li, Finlyandiya urushlarida ishtirok etganlar.

1941 yil 22 iyun kuni gitlerchilar Germaniyasining SSSR ga to’satdan qilgan hujumi o’zbek xalqining ham tinchini buzib, qalbini nafratga to’ldirdi. O’tkazilgan miting vag yig’ilashlarda ariza bergan ko’ngillilar soni dastlabki oylardayoq 32 mingdan ko’proqni tashkil etdi.

Front orqasini mustahkamlash, xalq xo’jaligini qayta qurib, harbiy izga tushirish mamlakatni yagona harbiy lagerga aylantirishga doir umumiy dasturning eng muhim tarkibiy qismi bo’ldi.Bu dasturni amalga oshirishda O’zbekiston qizil Armiyaning front orqasidagi mustahkam bazasiga aylandi. O’zbekiston g’arbdan keltirilgan 100 dan ortiq korxonalarni qabul qilib oldi va bu zavodlar xalqimizning fidokorona mehnati bilan qisqa vaqt ichida mahsulot bera boshladi. «Rosselmash», «Krasnыy Aksay», «Moskva», «Pod’yemnik» va «Elektrostanok» shular jumlasidandir. «Tashselmash» zavodi, Chirchiq elektrokimyo zavodi va boshqa respublika sanoati korxonalari ham front ehtiyoji uchun ishlay boshladi.

O’rta Osiyo va Qozog’iston respublikalari aholi va moddiy resuslarni safarbar qilish va jangovar tayyor holga keltirishda O’rta Osiyo harbiy okrugi muhim rol o’ynaydi. Bir yarim yil ichida okruk 109 qo’shilma tuzdi. O’zbekiston mehnatkashlari milliy harbiy qo’shilma tuzish tashabbusi bilan chiqdilar. 1941 yil noyabridan 1942 yil martigacha O’zbekistonda 14 ta milliy brigada, jumladan, 9 ta alohida o’qchi brigada, 5 ta otliq diviziya tuzildi. Urush yillarida bir million to’rt yuz ming o’zbekistonliklar frontlarda jang qildilar. Ulardan to’rt yuz ellik ming kishi qaytib kelmagan. Urushning dastlabki kunlarida Respublika mudofaa fondiga 30 mln. so’m miqdorda pul to’plandi. Qisqa vaqt ichida O’zbekiston xalq xo’jaligi harbiy izga o’tkazildi. Butun xalq, jamiki moddiy resuslar vatan himoyasiga sarf qilindi.

S.Rahimov, M.Topivoldiyev, R.Abzalov, O.Rahimov, X.Aminov, Q.Turdiyev, Nazar Rajabov kabi o’zbekistonliklar jangovor jasoratlari uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga svzovor bo’lgan bo’lsalar, butun O’zbekiston ahli xalq xo’jaligi frontida yuksak jasorat namunalarini ko’rsatdilar. 280 dan ortiq o’zbekistonliklar frontdagi jasoratlari uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga, minglab jangchilarimiz esa urush yillari ta’sis etilgan orden va medallarga o’z jasurliklari sababli sazovor bo’ldilar.

Mamlakatning turli rayonlaridan ko’chirib keltirilgan aholini O’zbekistonda hurmat-ehtirom va g’amxo’rlik bilan kutib olindi. Bu yerga bir millionga yaqin odam, jumladan, 200.000 bola ko’chirib keltirildi. O’zbekistonda ular boshpana va mehr topishdi. Ularga 135 ming kvadrat metrdan ko’proq turar joy berildi, ularni ishga joylashtirish yuzasidan doimiy ish olib borildi. O’zbekiston aholisi o’zining so’nggi burda nonni, kiyim-kechagini, turar joyini ko’chib kelganlar bilan birgalikda baham ko’rdi. 15 nafar yetim bolani farzandlikka olgan Shomahmudovlar oilasining nomi butun jahonga ma’lum. Bu xalqlar do’stligining buyuk namunasi bo’lib, xalqlarni bir-biriga yaqinlashtirsa-da, bu yillarda milliy siyosatda kechirib bo’lmaydigan xatolarga ham yo’l qo’yildi. 1943-44 yillarda qalmiqlar, qrim tatarlar, chechenlar, ingushlar, nemislar, qorachoylar, mesxeti turklari o’zlarining tarixiy vatani va doimiy joylaridan mamlakatning sharqiy rayonlariga ko’chirib yuborildi. O’zbekistonga 15 mingdan ortiq qrim tatarlar, 175 ming chechenlar, 157 ming ingushlar va boshqa xalqlar ko’chirib keltirildi. Urush yillarida va undan keyin omon qolgan harbiy asirlarning ham ahvoli og’ir kechdi.

Ma’muriy buyruqbozlik tizimining urush yillaridagi xunuk ko’rinishlaridan biri «talofatlar bilan hisoblashib o’tirmay, har qanday qilib bo’lsa ham harbiy maqsadlarga erishish zarur» degan prinsip bo’ldi. G’alaba nihoyatda qimmatga tushdi. Sovet kishilarining 27 millionga yaqin nafari urushning alangayu otashida halok bo’ldi. 18 milliondan ortiqroq jangchilar yarador bo’ldilar. Ularning ko’pchiligi mehnat qobilyatlarini yo’qotib, nogiron bo’lib qolishdi.

Yurtboshimiz aytib o’tganlaridek, bu urush kimlar tomonidan qanday maqsadlarda, qayerlarda bo’lib o’tganligidan qat’iy nazar, unda o’zbekistonliklar qatnashib, o’z oilasi, bola-chaqasi, ota-onasi, muborak zaminni himoya qildilar. Ularning jasorati hech qachon unutilmaydi.
3.1945 – 1980 yillarda O’zbekiston iqtisodiyoti.

Ikkinchi jaxon urushi yillari davrida izdan chiqqan O’zbekistonning iqtisodiyoti urushdan keyingi 1946-1950 yillari g’oyat keskinlashgan xalqaro vaziyatda qayta tiklana boshladi. Mamlakatning ichki resurslari, tabiiy boyliklari va arzon ishchi kuchini g’oyat kuchli ekspluatatsiya qilish evaziga, xorijiy sarmoyalardan bosh torgan holda olib borilgan iqtisodiyotni tiklash xalq boshiga og’ir kunlarni keltirdi. O’zbekiston xalq xo’jaligini tiklash ishlari sovet hukumatining zo’r berib qurollanish siyosatiga bo’ysundirildi. Ayni bir vaqtda o’zbek xalqi urushda vayron bo’lgan o’lkalarni tiklashga ham o’z hissasini qo’shdi. Urush davrining shart-sharoitlari saqlangan holda xalqning mardona va fidokorona mehnati bilan besh yil ichida sanoat mahsulotini ishlab chiqarish urushdan avvalgi darajaga yetib, deyarli ikki marta oshib ketdi.

Urushdan keyingi yillarda qishloq xo’jaligini, ayniqsa chorvachilikni tiklash ishlari ancha og’ir o’tdi. 1945 yil 15 iyuldagi Markaziy hukumatning «O’zbekistonda paxtachilikni tiklash va yanada rivojlantirish choralari to’g’risida»gi qarori asosida paxta yakkahokimligi kuchaytirildi va O’zbekistonning markazga bog’liqligi yana ham mustahkamlandi. Ob-havoning injiqligiga, tiklash ishlarining qiyinchiliklarga qaramasdan, 1950 yilgi tayyorlangan paxta 2.200.000 tonnaga yetdi.

50-60 yillarda sanoat va qishloq xo’jaligini boshqarish tizimiga ayrim o’zgartirishlar kiritildi. Jumladan, 1954-1956 yillari ittifoq miqyosidagi bir qator yirik korxonalar respublika ixtiyoriga o’tkazildi. Natijada sanoat mahsuloti ishlab chiqarishning salmog’i 31 foizdan 55 foizga ko’tarildi. Xo’jalikni boshqarishda iqtisodiy omillarga suyanish, mehnat manfaatdorligini oshirish va boshqa tadbirlar o’z samarasini bermadi, chunki jamiyatda tub islohatlar o’tkazilmagan edi. Sanoat va qishloq xo’jaligi ekstensiv yo’l bilan, ya’ni tabiiy boyliklardan o’rinsiz, hisobsiz foydalanish, butun xalqning mehnatini haddan ortiq ekspluatatsiya qilish hisobiga 50-60- yillarda sanoatning yangi sohalari vujudga keldi.

O’zbekistonda oltin, uran, rangli metallar ishlab chikarish keng yo’lga qo’yila boshlandi. Energetika, kimyo sanoati rivojlandi. Sanoatning rivojlanishi natijasida yangi shaharlar: Navoiy, Uchquduq, Zarafshon, Zafarobod, Nurobod kabilar qad ko’tardi. Lekin mustamlaka holidagi respublikaning rivojlanayotgan iqtisodidan boshqalar ko’proq manfaatdor edilar. So’nggi hisob - kitoblarga qaraganda bevosita Ittifoq ministrliklariga bo’ysundirilgan faqat oltin va uranning o’zidan 15 milliard amerika dollariga teng boylik Markazga olib ketilgan. O’zbekistonning aksariyat shahar, qishloqlari gazlashtirilmagan holda respublikada qazib chiqarilgan tabiiy gaz Rossiyaning sanoat markazlariga yetkazib berildi.

50-60-yillari O’zbekistonda paxta maydonini yanada kengaytirish maqsadida qo’riq va bo’z yerlarni o’zlashtirish ishlari olib borilib, 1945-1985-yillari qariyib 2.400.000 gektar yangi yerlar o’zlashtirildi. Sug’orish ishlarini yaxshilash uchun sun’iy suv omborlari qurildi.

Qishloq xo’jaligi uchun traktor, paxta terish mashinasi va boshqa texnika uskunalari tayyorlab berildi. Paxtachilikning moddiy texnika bazasini mustahkamlash bilan birga paxta hosildorligini oshirish uchun kimyoviy moddalardan cheksiz foydalanildi. Ko’rilgan tadbirlar natijasida 1970 yili respublikada paxta maydoni 1.700.000 gektarni tashkil qildi, yalpi hosil 4.495.000 tonnaga yetdi.

Yirik sanoat korxonalarining vujudga kelishi bilan Respublikaning Ittifoqqa bog’lanishi yana ham kuchaydi. Prezident I.A.Karimov: «… u paytda O’zbekiston bir yoqlama iqtisodiyotga - Markazga butunlay qaram, izdan chiqqan iqtisodiyotga ega bo’lgan yarim mustamlaka mamlakat qatoriga aylangan edi», deydi. 1985 yilning bahorida qishloq xo’jaligini boshqaruv tizimiga o’zgartirish kiritilib, mehnatni tashkil qilishning brigada yoki pudrati, ijara singari yangi shakllari joriy etildi. Lekin markazda ma’muriy buyruqbozlik boshqaruv tartibi saqlagan holda ko’rilgan tadbirlar, qayta qurishlar natija bermadi. Jamiyatda, xususan iqtisodiyotda inqirozli holatlar kuchaya boshladi. Qayta qurish deb boshlangan quruq kompaniya Prezident I.Karimov ta’biri bilan aytganda, «hamma yoqni buzib, baqir-chaqir, o’g’rilik, qotillikni kuchaytirdi». XII besh yillik vazifalari ilgari uch besh yillikdagi kabi bajarilmay qoldi. O’zbekiston milliy daromadning o’sishi 80-yillar birinchi yarmida 3,3 foizni tashkil qilgan bo’lsa, ikkinchi yarmida bu ko’rsatgich 2,2 foizni tashkil qildi.

Paxta ekin maydonlarining o’rinsiz kengaytirilishi va agrotexnika qoidalarining buzilishi tufayli yerlarning hosildorligi pasayib ketdi. Hosildorlikni oshirish uchun ekin maydonlarida haddan tashqari ortiqcha meneral o’g’itlardan foydalanish oqibatida bu yerlar ma’lum bir vaqtdan keyin batamom yaroqsiz holatga kelib qoldi. Qo’riq va bo’z yerlarni o’zlashtirish, O’rta Osiyoning yirik daryolari suvlaridan nazoratsiz foydalanish, o’lkada o’rinsiz ravishda sun’iy suv havzalarining qurilishi natijasida Orol dengizi asta-sekin quriy boshladi va XX asrning eng yirik Orol fojeasi vujudga keldi.

O’zbekistonning iqtisodiy ahvolidagi noxush holatlarning ijtimoiy oqibatlari nihoyatda og’ir bo’ldi. O’lkaning o’ziga xos demografik holati hisobiga olinmasdan davlat byudjetidan ijtimoiy sohaga ajratiladigan mablag’ qoldiq prinsipiga asoslanib yildan-yilga qisqarib bordi. Ta’lim-tarbiya, sog’liqni saqlash, aholiga maishiy xizmat ko’rsatish masalalarida miqdoriy o’sishlar ko’zga tashlanganligi bilan, aslida bular inson talabini qondirmas edi. Bu sohalardagi ko’rsatkichlar bo’yicha Ittifoqdagi 15 respublika o’rtasida 13-14 o’rinlarda turdi.

80-yillar fan, madaniyat va xalq ta’limiga ajratilgan harajatlar davlat byudjetining atigi 2,7 foizni tashkil qilgan bo’lsa , bu ko’rsatkich 1989 yili Yevropa mamlakatlarida 5,5 foizni, Afrika mamlakatlarida 5,4 foizni tashkil qilgan. Bolalar o’limi, oshqozon-ichak va yuqumli kasalliklar bo’yicha O’zbekiston SSSRda birinchi qatorni egalladi. Aholining o’rtacha yoshi 1970 yil 70 yosh bo’lsa, 1980 yili bu ko’rsatkich 67,7 yoshni tashkil qildi. Bunga asosiy sabab ekologik vaziyatning keskinlashuvi bo’ldi. Jafokash o’zbek xalqining turmush darajasi achinarli ahvolda bo’lib, boshqa respublikalar bilan qiyoslangan oxirgi o’rinlarda edi. Bundan boshqacha bo’lishi mumkin ham emas edi.

Davlat bosh ekspluatator rolini bajargan sotsialistik tizimda mehnat ahli o’z kuchi bilan yaratgan mahsulotning atigi 25-30 foizi hajmidagina haq oldi. Sovet Ittifoqining sanoat rivojlanishiga, yadro qurollarini ishlab chiqarish, koinotni o’zlashtirishdagi yutuqlarga katta hissa qo’shgan O’zbekistonning millionlab tonna paxtasi, ming tonnalab oltin, kumush, uranlari uchun Markaz u bilan nohaq, surbetlarcha, adolatsiz hisob-kitob qildi. O’sha davrning mehnat ilg’orlari sovet tizimidagi sotsial siyosatning og’ir oqibatlarini hali ham ko’rishyapti.


4.“Shaklan milliy, mazmunan sotsialistik madaniyat”ning oqibatlari.

Totalitar tizim jarayonida o’lkadagi madaniy-ma’rifiy ishlar e’tibordan chetda qolmadi. 20-30-yillarda savodsizlikni tugatish, ta’lim-tarbiya ishlari astoydil qo’lga olindi. 1941 yili O’zbekistonda 5.504 maktab bo’lib, ularda 42.000 o’qituvchilar dars berdi, 1 mln. 315 ming o’quvchi ta’lim oldi. Sanoat ishlab chiqarishning ishchi kadrlarga talabini qondirish uchun fabrika, zavodlar qoshida maxsus o’quv yurtlari ochildi.

O’rta Osiyoda ta’lim beshigi, hozirgi O’zbekiston Milliy Universiteti bir qancha oliy o’quv yurtlariga asos bo’ldi, 1940 yili respublikada 30 ta oliy, 100 ga yaqin o’rta maxsus o’quv yurtlari ishlab turdi.

1943 yili tashkil etilgan O’zbekiston Fanlar Akademiyasi va uning ilmiy tekshirish institutlarida fanning turli sohalari: ayniqsa kimyo, fizika, elektronika, tarix, arxeologiya va boshqa fanlar rivojlandi.

20-30-yillarda adabiyot va san’at sohasida jahonga mashhur yozuvchilar va shoirlar yetishib chiqdi. Teatr va kino san’ati o’zining dastlabki qadamlarini qo’ydi. Madaniy-oqartuv muassasalarini soni ortib bordi. Achinarlisi shundaki, respublikada ta’lim-tarbiya, madaniy-ma’rifiy ishlar «Shaklan milliy, mazmunan sotsialistik» niqobi bilan pardalanib, o’lkada rus madaniyatini, ularning turmush tarzini taqatishdan iborat bo’ldi. 1938 yil 19 martda O’zbekiston rahbariyati milliy maktablarda majburan rus tilini o’qitish to’g’risida qaror qabul qilindi. O’qishlar va idoralarda ish yuritishlar 1929 yildan boshlab lotin, 1940 yildan boshlab krill alifbosida olib boriladigan bo’ldi. Bularning oqibatida ko’p asrlar davomida arab alifbosida yaratilgan tariximiz, madaniyatimizni o’rganishdan respublikaning tub aholisi mahrum bo’ldi. 1927 yili o’tkazilgan «Hujum» harakati oqibatida o’zbek xotin-qizlari jahon taraqqiyotiga tortilgan holda, ikkinchi tomonda, ular industriyalashtirish girdobiga keng jalb qilinib, o’zlarining tabiiy burchlarini bajarish hamda sharqona fazilatlardan mahrum bo’ldilar. Madaniy-ma’rifiy muassasalar kompartiyaining g’oyalarini, sotsialistik mafkurani omma o’rtasida keng tarqatish yuzasidan faol ishlar olib borildi.

Fashizmga qarshi urush yillari izdan chiqqan ta’lim-tarbiya ishlari, madaniy-oqartuv muassasalari urushdan keyingi yillarda qayta tiklandi va kengaytirildi. 1970 yili respublikada 2977 ta klub muassasalari, 5822 ta kutubxonalar, 26ta muzey, 3988 ta kinoqurilmalar ishlab turdi. Lekin amalda bu muassasalarning bir qismi statistik axborotlarda oshirib ko’rsatilgan, boshqa qismi har xil sabablarga ko’ra qoniqarsiz bo’lib, moliyaviy yordamga muhtoj, ayniqsa, qishloq joylarda tashlandiq ahvolda edi. Qanday bo’lmasin bu muassasalar markizm-leninizm soxta g’oyalarni, sotsialistik qurilish amaliyotini tashviqot-targ’ibot qilishning quroli bo’lib xizmat qildi.

Urushdan keyingi majburiy 7 yillik, 1959 yildan 8 yillik, 1970 yildan 10 yillik ta’lim amalga oshirila boshlanadi. 1980 yillarda o’rta va oliy ta’lim tarmoqlari kengayib bordi. 1990 yil O’zbekistonda maktablar soni 9.000 ga yetdi, lekin ulardan 1.700 tasi vayron ahvolda bo’lib, kapital ta’mirlashni talab qilar edi. 1978-79-o’quv yilida respublikada 43ta oliy o’quv yurti bo’lib, ularning kunduzgi, kechki, sirtqi bo’limlarida 26.000 talaba o’qidi. Respublika Fanlar Akademiyasida ilmiy-tadqiqot institutlarining qatori kengayib, ularda yirik olimlar ilmiy izlanish ishlarini olib bordilar.

Talabalar, oliy ma’lumotli mutaxassislar, ilmiy xodimlarning soni jihatidan 10.000 kishiga hisoblanganda O’zbekiston ilg’or mamlakatlar qatorida tursa ham kadrlar tayyorlash tizimida qo’pol nuqsonlar bor edi. Oliy o’quv yurtlariga viloyatlardan qat’iyan reja asosida qabul qilish: qanday o’qimasin, ularni bitirtirib chiqarish natijasida ko’pincha malakasi yetarli bo’lmagan mutuxassislarga diplom berishga to’g’ri keldi.

Ta’lim-tarbiya, ilmiy-tadqiqot ishlarining miqdoriy ko’rsatkichlari qanchalik yuqori bo’lmasin, ular Markazga qaramligi sababli o’zlarining ish faoliyatida kompartiya mafkuraviy tazyiqidan chetga chiqolmadilar. O’quv dasturlari, ayniqsa, ijtimoiy fanlar haddan tashqari siyosatlashtirildi. O’tmishda dunyoga mashhur bo’lgan, jahon fanining rivojlanishiga katta hissa qo’shgan ajdodlarimiz nomi esga olinmadi, millatimizning boy tarixi va adabiyoti o’qilmadi. Chunki, maktab, oliy ta’lim tizimining asl maqsadi O’zbekiston misolida butun jahonga sovet davlati milliy siyosatning tan-tanasini ko’rsatishdan boshqa hech narsa emas edi. Bu tizim respublikaning Markazga qaramligini yana ham kuchaytirdi.

Markazning baynalmilalchilik siyosati aslida mamlakatda istiqomat qiluvchi 120 ortiq millatlar va elatlardan yagona sovet xalqini shakllantirish siyosatini ro’yobga chiqarish uchun jadal ishlarni olib bordi. Shu maqsadda rus tilini hayotga kiritish faollashdi. 1969 yildan boshlab O’zbekistonning barcha bolalar bog’chalarida rus tilini o’rgatish boshlandiki, butun harakat yagona baynalmilal til yaratishga qaratildi. Bunday siyosatning oqibatida o’zbek tilining jamiyatdagi o’rni, milliy, diniy qadriyatlar yo’qola bordi.

Sovet hukumati dastlabki kunlardan boshlabdinga, diniy tashkilotlarga qarshi keng miqyosda kurash olib borib, ateistik jamiyat qurish tomon yo’l tutgan edi. Machit va madrasalarni yopib, ularning binolaridan boshqa maqsadlarda foydalanildi. Navro’z kabi umumxalq bayrami, diniy marosimlar bekor qilindi. Ruhoniylarning ko’pchiligi har xil bahonalar bilan qamoqqa olindi, surgun qilindilar. Din va diniy tashkilotlarni ta’qib qilib, dindorlarga nisbatan ko’r ko’rona munosabat qanchalik faol olib borilmasin, ularning e’tiqodini deyarli o’zgartira olmadi.

20-30-yillar o’zbek adabiyoti va san’atida izlanishlar, yo’qotish va uyg’onish yillari bo’ldi. 20-yillarda ma’rifatchilik harakatining samarali yillari bo’lib, A.Qodiriy, Fitrat, Cho’lpon, Botu, Elbek, Hamza, S.Ayniy so’ngroq yangi yosh ijodkorlar Oybek, G’.G’ulom, H. Olimjon, A.Qahhor kabi o’zbek adabiyotining yirik namoyondalari faoliyat ko’rsatdi.

30-yillarda sahna san’atida opera va balet sohasida dastlabki yutuqlarga erishildi. Kino san’ati qaror topdi. Ayni shu davrda adabiyot va san’atda sotsialistik realizm deb atalmish yo’nalish hukmron bo’la boshladi va respublikada madaniy hayot kommunistik mafkuraga bo’ysundirildi.

Urushdan keyingi 50-60-yillarda respublika ijodiy ziyolilarining yangi avlodi shakllandi. Shaxsga sig’inishning fosh etilishi bilan yuzaga kelgan iliqlik shamoli bilan badiiy adabiyotga ko’pgina salmoqli asarlar yaratildi, bir qancha yaxshi o’zbek teatr va konsert san’atining dong’ini taratgan jamoalar tashkil etildi. Jamiyatda inqirozli holatlarni kuchaytirish bilan madaniy hayotdagi ziddiyatlar ham keskinlashdi. Chirib borayotgan sotsializm g’oyalarsiz tarixiy, badiiy asarlar yorug’lik ko’rmaydigan bo’ldi. Faqat 80-yillarning ikkinchi yarmida yangicha fikrlash davrida sotsializm g’oyalari va amaliyotning jamiyat hayotining barcha sohalaridagi mudhish oqibatlarni fosh qiladigan asarlar yaratildi.

Kechayu-kunduz kishilar ongiga majburan singdirilgan kommunistik mafkura odamlarni ma’naviy qashshoqlikka olib keldi. «Ijtimoiy tenglik» to’g’risidagi sotsializm g’oyasi kishilarni ishyoqmas, boqimanda qilgan bo’lsa «davlatmulki», «umumxalq mulki» degan aqidasi insonni mulkdorlik, egalik tuyg’ularidan begona qildi. «Davlat mulki» «egasiz mulk» deb qarash natijasida tashimachilik ommaviy tus oldi.

O’zbek xalqi uchun eng dahshatlisi milliy, diniy, tarixiy qadriyatlardan judo bo’lganligida edi. «Yagona sovet xalqi», «internatsional til» to’g ’risidagi uydirma nazariyalar adabiyot va san’atdagi «shaklan milliy, mazmunan sotsialistik» asalarning yaratilishi xalqimizni azaliy qadriyatlaridan mahrum etdi.

Xulosa qilib aytganda, sovetlar davrida halqimiz eng og’ir kunlarni boshidan kechirdi. Har qanday og’ir vaziyatni ham mardavor yengib o’tdi. Shuning uchun bugungi yosh avlod bu davrning tarixini o’rganishi, xalqimizning og’ir sinovlarida ham hamjihat bo’lganliklari va buning oqibatida 1991 yil davlat mustaqilligini qo’lga kiritganligini albatta, bilishi lozim. Har bir inson tarixizni o’rganishi, undan saboq chiqarishi va mustaqillikning qadriga yetishi darkor.
II.Amaliy vaziyatni bosqichma-bosqich tahlil qilish va hal etish bo’yicha talabalarga uslubiy ko’rsatmalar
2.1.Talabalarga yo’riqnoma

Maslahatlar va tavsiyanomalar



1.Keys va uning axborot ta’minoti bilan tanishish

Avvalo keys bilan tanishing. “Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari” haqida tushuncha hosil qilish uchun bor bo’lgan butun axborotni diqqat bilan o’qib chiqish lozim. O’qish paytida vaziyatni tahlil qilishga shoshilmang.

2.Berilgan vaziyat bilan tanishish

Ma’lumotlarni yana bir marotaba diqqat bilan o’qib chiqing. Siz uchun muhim bo’lgan satrlarni belgilang. Bir abzatsdan ikkinchi abzatsga o’tishdan oldin, uni ikki uch marotaba o’qib mazmuniga kirib boramiz. Keysdagi muhim fikrlarni qalam yordamida ostini chizib chiqing. Vaziyat tavsifida berilgan asosiy tushuncha va hayotiy misollarga diqqatiningizni jalb qiling. Davlat va jamiyat barqarorligiga xavf solayotgan – “buyuk davlatchilik shovinizmi”, sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari kabi dalillarni sanab o’ting va qaysisi aniqlashtirilishi lozimligini aniqlang.



3.Muammoli vaziyatni tahlil qilish

Muammoli vaziyatni hal qilish jarayonida asosiy muammo va kichik muammolarga diqqatingizni jalb qiling. Asosiy muammo: Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari.



1-muammo: 20-30-yillarda sovetlarning industirlashtirish va dehqon xo’jaliklarini jamoalashtirish siyosati.

1.20-30-yillardagi industirlashtirishning o’ziga xos ko’rinishlari va xususiyatlari nimalardan iborat bo’ldi?

2.Sovetlar davrida dehqon xo’jaliklarini jamoalashtirish qanday oqibatlarga olib keldi?

3.Sovetlar davridagi “Hujum” harakatining mazmun-mohiyati nimadan iborat?



2-muammo: Ikkinchi jahon urushi yillaridan keyingi O’zbekiston iqtisodi va madaniy hayoti.

1.50-60-yillarda O’zbekiston iqtisodining biryoqlama rivojlanganligi nimalarda namoyon bo’ldi?

2.Ikkinchi jahon urushi yillaridan keyin qo’riq va bo’z yerlarning o’zlashtirilishi mohiyati...

3.“Shaklan milliy mazmunan sotsialistik madaniyat”ning ko’rinishlari va salbiy oqibatlari...

Yuqorida qayd etilgan savollarga javob berilgan harakat qiling. Asosiy muammo nimaga qaratilganligini aniqlang. Muammo ostidagi muammolar asosiy muammo bilan qanday o’zaro bog’liqligiga izoh bering. Muammoning asosiy mazmunini ajratib oling. Muammoli vaziyatni tahlil qilish – ob’yektning holatini aniqlang, asosiy qirralariga e’tibor qarating, muammoli vaziyatning hamma tomonlarini tahlil qiling. Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlarini yengish, 90-yillariga kelib paxta yakkahokimligiga barham berishda hukumatiz olib borgan siyosatning mazmuni va vazifalarini ko’rsatib bering.
4.Muammoli vaziyatni yechish usul va vositalarini tanlash hamda asoslash

Ushbu vaziyatdan chiqib ketish harakatlarini izlab topish maqsadida quyida taqdim etilgan “Muammoli vaziyat” jadvalini to’ldirishga kirishing. Muammoni yechish uchun barcha vaziyatlarni ko’rib chiqing, muqobil vaziyatni yarating.Muammoning yechimini aniq variantlardan tanlab oling, muammoning aniq yechimini toping. Jadvalni to’ldiring. Keys bilan ishlash natijalarini yozma shaklda ilova eting.


2.2. “Muammoli vaziyat” jadvalini to’ldirish


Muammo

Muammoli vaziyatning kelib chiqish sabablari

Vaziyatdan chiqib ketish sabablari

1-muammo: 20-30-yillarda sovetlarning industirlash-tirish va dehqon xo’jalik-larini jamoalashtirish siyosati.

1.20-30-yillardagi industir-lashtirishning o’ziga xos ko’rinishlari va xususiyatlari nimalardan iborat bo’ldi?

2.Sovetlar davrida dehqon xo’jaliklarini jamoalash-tirish qanday oqibatlarga olib keldi?

3. Sovetlar davridagi “Hujum” harakatining mazmun-mohiyati nimadan iborat?










2-muammo: Ikkinchi jahon urushi yillaridan keyingi O’zbekiston iqtisodi va madaniy hayoti.

1.50-60-yillarda O’zbekiston iqtisodining biryoqlama rivojlanganligi nimalarda namoyon bo’ldi?

2. Ikkinchi jahon urushi yillaridan keyin qo’riq va bo’z yerlarning o’zlashtirilishi mohiyati...

3. “Shaklan milliy mazmunan sotsialistik madaniyat”ning ko’rinishlari va salbiy oqibatlari...











2.3.Keys bilan ishlash natijalari yozma shaklda ilova etiladi

Keys uchun yozma ish talablari

1.Ish A4 standartidagi varaqning bir tomonida (2-varaqdan oshmagan holda) tezis shaklda yozilishi kerak.

2.Yozma ishni jihozlash tartibi

-birinchi betda, o’ng tomonda talaba ismi, sharifi va guruhini yozishi kerak;

-varaqning markazida keysning mavzusi yoziladi;

-keyin esa keys bilan ishlash ntijalari tezis shaklida yoziladi.


Keys bilan ishlash qoidalari

2.4.Keys bilan ishlash jarayonini baholash mezonlari va ko’rsatkichlari

(mustaqil auditoriyada va auditoriyadan tashqari bajarilgan ish uchun)

Auditoriyadan tashqari bajarilgan ish uchun baholash mezonlari va ko’rsatkichlari


Talabalar ro’yxati

Muammoning mazmuni aj-ratib olinib, tadqiqot ob-’yekti aniq-langan

Mak. 6 ball



Muammoli vaziyatni tahlil qilish ob’yekti aniq ko’rsatilgan

Mak.4 ball



Muammoning yechimini topgan

Mak 10 b


Jami

Mak.20 ball

















































2.5.Auditoriyada bajarilgan ish uchun baholash mezonlari va ko’rsatkichlari


Guruhlar ro’yxati

Guruh faol

Mak. 16 ball



Ma’lumotlar ko’rgazmali taqdim etildi

Mak. 4 ball



Javoblar to’liq va aniq berildi

Mak.5 ball



Jami

Mak. 10 ball















































8-10 ball – a’lo

6-8 ball – yaxshi

4-6 ball – qoniqarli

0-4 ball – qoniqarsiz
Kichik guruhlarda ishlash qoidasi

Ushbu texnologiya katta muammolarning yechimini topishga qaratilgan. Yuqori qismida muammolar turi yozilsa, pastki qismida esa muammolarni tasdiqlovchi dalillar yoziladi.

1.Talabalar ishini bajarish uchun zarur bilim va malakalarga ega bo’lmog’i lozim.

2.Guruhlarga aniq topshiriqlar berilmog’i lozim.

3.Kichik guruh oldiga qo’yilgan topshiriqni bajarish uchun yetarli vaqt ajratiladi.

4.Guruhlardagi fikrlar chegeralanmaganligi va tazyiqqa uchramasligi haqida ogohlantirilishi lozim.

5.Guruh ish natijalarini qanday taqdim etishini aniq bilishlari, o’qituvchi ularga yo’riqnoma berishi lozim.

6.Nima bo’lganda ham muloqotda bo’ling, o’z fikringizni erkin namoyon eting.

Baliq skleti” texnikasi qoidasi




Ushbu texnologiya katta muammolarning yechimini topishga qaratilgan. Yuqori qismida muammolar turi yozilsa, pastki qismida esa muammolarni tasdiqlovchi dalillar yoziladi.




III.O’qituvchining keysni yechish va tahlil qilish varianti
Keysdagi asosiy muammo:

Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning takrorlanishiga, buyuk davlatchilik shovinizmiga yo’l qo’ymaslik.


Muammoli vaziyatni yechish yo’llari.

  1. Keys va uning axborot ta’minoti bilan tanishamiz.

Muammoni yechish darajasini aniqlaymiz

Barchamizga ma’lumki, Sovetlar davrida bir qancha iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning o’ziga xos xususiyatlari namoyon bo’lgan. O’zbekiston iqtisodiyoti bir tomonlama rivojlangan. Ma’naviy qadriyatlar toptalgan. Aholining huquq va erkinliklari kamsitilgan. Kommunistik partiya mafkura darajasiga ko’tarilgan bo’lib, hech bir qaror partiyaning buyrug’isiz amalga oshmas edi. 20-30- yillarda O’zbekistonda industirlashtirish va jamoalashtirish siyosati olib borildi. Buning natijasida dehqonlar yerga egalik qilish huquqini yo’qotdi., sanoatlashish og’ir kechdi, chunki malakali kadrlar yetarli emas edi. Paxta yakkahokimligi tufayli qo’riq va bo’z yerlash o’zlashtirilishi natijasida Orol fojesi kelib chiqdi, paxta dalalariga mineral o’g’itlarning ayovsiz sepilishi natijasida aholi salomatligi buzildi. Markaz “O’zbeklar ishi” va “Paxta ishi” kabi siyosiy nayranglarni o’ylab topdi. Buning natijasida juda ko’plab brigadirlar, paxta teruvchilar qatag’on qilindi.


2. Berilgan vaziyat bilan tanishamiz.

Ma’lumotlarni diqqat bilan o’qib chiqib, biz uchun muhim bo’lgan satrlar va sanalar tagiga chizib qo’yamiz. Berilgan asosiy tushuncha va iboralarga diqqatimizni jalb qilamiz;

-mustabid tuzum;

-kommunistik mafkura;

-industirlashtirish;

-jamolashtirish;

-“quloqlashtirish”siyosati;

-“Hujum harakati”;

-“Shaklash milliy-mazmunan sotsialistik” madaniyat;

-paxta yakkahokimligi;

-Orol fojeasi;

-biryoqlama iqtisodiyot

-“O’zbeklar ishi”

-“Paxta ishi”


3. Muammoli vaziyat tahlili

Taqdimotni tayyorlaymiz. Mazkur holatda qabul qilinishi mumkin bo’lgan barcha yechimlarini topamiz.


Muammoli vaziyat turi.

1-muammo: 20-30-yillarda sovetlarning industirlashtirish va dehqon xo’jaliklarini jamoalashtirish siyosati.

1.20-30-yillardagi industirlashtirishning o’ziga xos ko’rinishlari va xususiyatlari nimalardan iborat bo’ldi?

2.Sovetlar davrida dehqon xo’jaliklarini jamoalashtirish qanday oqibatlarga olib keldi?

3.Sovetlar davridagi “Hujum” harakatining mazmun-mohiyati nimadan iborat?



Muammoli vaziyatning kelib chiqish sabablari

1.20-30-yillarda olib borilgan industirlashtirish siyosati aholini xonavayron qilgan. Industirlashtirish O’zbekiston uchun og’ir kechdi: hali yetarlicha kadrga ega emasdi. Injenerlar, texnologlar chetdan olib kelinar edi. Sovetlar bu jarayonni tez sur’atlar bilan amalga oshirdi. Birov aholining ijtimoiy hayoti o’zgarmasdan qolaverdi. Kommunistik mafkura aholining milliy mentaliteti va manfaatlarini hech qachon hisobga olmagan.

2.Dehqon xo’jaliklarini jamoalashtirish siyosati oqibatida dehqonlar yerga egaliq qilish huquqini yo’qotdi, xususiy mulk yo’q qilindi, mulkdorlar “quloqlashtirish” jarayoni tufayli o’zga yurtlarga surgun qilindi. Xonavayron dehqonlar shaharga ish qidirib kela boshladi, shahardagi sanoatlashish dehqonlar bilan boyidi va sovetlar ko’plab arzon ishchi kuchiga ega bo’ldi.

3.1927 yilda Sovetlar O’zbekistonda “Hujum” harakatini boshlab yubordi. “Hujum” bir so’z bilan aytganda eski turmushga hujum qilish, o’zbek xotin – qizlarini ozodlikka chiqarish edi. Biroq sovetlar bu harakatni bosqichma – bosqich o’tkazmay, zulm yo’li bilan tezkorlik usulida amalga oshirdi.



Vaziyatdan chiqib ketish harakatlari

1.20-30-yillarda ko’pgina shaxslar, garchi yuqori mansabni egallasada xalq hayotini yaxshilashga intildi. Ayrim siyosiy rahbarlar, xususan, S.Qosimov, I.Xidiraliyev, A.Rahimboyev, A.Inog’omovlar bunday jarayon O’zbekiston muvofiq emasligini, bu jarayonga xalqni tayyorlash lozimligini aytganligi uchun ularni “guruhbozlik”da ayblab qatag’on qilingan. Aksincha, mustabid tuzum o’z siyosatini bundan-da qat’iy ravishda olib bordi.

2.20-30-yillarda dehqonlarning barcha ot-ulovlari, shahsiy xo’jaliklari tortib olinib, davlat ixtiyoriga o’tkazilishi natijasida g’alayonlar bo’lib o’tdi. Bunda sovetlar Yangi iqtisodiy siyosatni amalga oshirdi. Yangi iqtisodiy siyosat-harbiy kommunizm siyosati, oziq-ovqat razvyorstkasi, dehqon mahsulotlarini tortib olishni yo’q qilish, soliqlar tizimini joriy etish. Biroq sovetlar “bu yana xususiy mulkning ko’rinishi” bo’lib qolishidan cho’chib, zudlik bilan YaISga barham berdi.

3.“Hujum” harakatida sovetlar milliylikni, mentalitetni hisobga olmay amalga oshirdi. Buning natijasida ko’plab oilalarda nizo kelib chiqishiga sabab bo’ldi.



2-muammo: Ikkinchi jahon urushi yillaridan keyingi O’zbekiston iqtisodi va madaniy hayoti.

1.50-60-yillarda O’zbekiston iqtisodining biryoqlama rivojlanganligi nimalarda namoyon bo’ldi?

2.Ikkinchi jahon urushi yillaridan keyin qo’riq va bo’z yerlarning o’zlashtirilishi mohiyati...

3.“Shaklan milliy mazmunan sotsialistik madaniyat”ning ko’rinishlari va salbiy oqibatlari...



Muammoli vaziyatning kelib chiqish sabablari

1.Ikkinchi jahon urushi yillaridan so’ng O’zbekistonda 50-60 yillarda sanoat va qishloq xo’jaligini boshqarish tizimiga ayrim o’zgartirishlar kiritildi. Jumladan, 1954-1956 yillari ittifoq miqyosidagi bir qator yirik korxonalar respublika ixtiyoriga o’tkazildi. Natijada sanoat mahsuloti ishlab chiqarishning salmog’i 31 foizdan 55 foizga ko’tarildi. Xo’jalikni boshqarishda iqtisodiy omillarga suyanish, mehnat manfaatdorligini oshirish va boshqa tadbirlar o’z samarasini bermadi, chunki jamiyatda tub islohatlar o’tkazilmagan edi. Sanoat va qishloq xo’jaligi ekstensiv yo’l bilan, ya’ni tabiiy boyliklardan o’rinsiz, hisobsiz foydalanish, butun xalqning mehnatini haddan ortiq ekspluatatsiya qilish hisobiga 50-60- yillarda sanoatning yangi sohalari vujudga keldi.

2.50-60-yillari O’zbekistonda paxta maydonini yanada kengaytirish maqsadida qo’riq va bo’z yerlarni o’zlashtirish ishlari olib borilib, 1945-1985-yillari qariyib 2.400.000 gektar yangi yerlar o’zlashtirildi. Sug’orish ishlarini yaxshilash uchun sun’iy suv omborlari qurildi.Qishloq xo’jaligi uchun traktor, paxta terish mashinasi va boshqa texnika uskunalari tayyorlab berildi. Paxtachilikning moddiy texnika bazasini mustahkamlash bilan birga paxta hosildorligini oshirish uchun kimyoviy moddalardan cheksiz foydalanildi. Ko’rilgan tadbirlar natijasida 1970 yili respublikada paxta maydoni 1.700.000 gektarni tashkil qildi, yalpi hosil 4.495.000 tonnaga yetdi. Paxta ekin maydonlarining o’rinsiz kengaytirilishi va agrotexnika qoidalarining buzilishi tufayli yerlarning hosildorligi pasayib ketdi. Hosildorlikni oshirish uchun ekin maydonlarida haddan tashqari ortiqcha meneral o’g’itlardan foydalanish oqibatida bu yerlar ma’lum bir vaqtdan keyin batamom yaroqsiz holatga kelib qoldi. Qo’riq va bo’z yerlarni o’zlashtirish, O’rta Osiyoning yirik daryolari suvlaridan nazoratsiz foydalanish, o’lkada o’rinsiz ravishda sun’iy suv havzalarining qurilishi natijasida Orol dengizi asta-sekin quriy boshladi va XX asrning eng yirik Orol fojeasi vujudga keldi.

3.20-30-yillardan boshlab adabiyot va san’at sohasida jahonga mashhur yozuvchilar va shoirlar yetishib chiqdi. Teatr va kino san’ati o’zining dastlabki qadamlarini qo’ydi. Madaniy-oqartuv muassasalarini soni ortib bordi. Achinarlisi shundaki, respublikada ta’lim-tarbiya, madaniy-ma’rifiy ishlar «Shaklan milliy, mazmunan sotsialistik» niqobi bilan pardalanib, o’lkada rus madaniyatini, ularning turmush tarzini taqatishdan iborat bo’ldi. 1938 yil 19 martda O’zbekiston rahbariyati milliy maktablarda majburan rus tilini o’qitish to’g’risida qaror qabul qilindi. O’qishlar va idoralarda ish yuritishlar 1929 yildan boshlab lotin, 1940 yildan boshlab krill alifbosida olib boriladigan bo’ldi. Bularning oqibatida ko’p asrlar davomida arab alifbosida yaratilgan tariximiz, madaniyatimizni o’rganishdan respublikaning tub aholisi mahrum bo’ldi. 1927 yili o’tkazilgan «Hujum» harakati oqibatida o’zbek xotin-qizlari jahon taraqqiyotiga tortilgan holda, ikkinchi tomonda, ular industriyalashtirish girdobiga keng jalb qilinib, o’zlarining tabiiy burchlarini bajarish hamda sharqona fazilatlardan mahrum bo’ldilar. Madaniy-ma’rifiy muassasalar kompartiyaining g’oyalarini, sotsialistik mafkurani omma o’rtasida keng tarqatish yuzasidan faol ishlar olib borildi.



Vaziyatdan chiqib ketish harakatlari

Ikkinchi jahon urushi yillaridan so’ng paxta yakkahokimligi yanada kuchaydi. O’zbekistonda aholi daromadlari va ijtimoiy turmush sharoitlari past darajada edi. Faqatgina 90-yillardan boshlab, iqtisodiyotda tub o’zgarishlar amalga oshirila boshlandi. 1989 yil iyun oyidan boshlab O’zbekistonni boshqargan I.Karimov paxta yakkahokimligiga barham berdi.


Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari quyidagilar:

1.biryoqlama iqtisod

2.barcha mulklarning davlat ixtiyoriga o’tishi

3.iqtisodiyotga davlatning aralashuvi

4.xususiy mulkning yo’q qilinishi

5.paxta yakkahokimligining vujudga kelishi

6.repressiv siyosat

7.“Shaklan milliy mazmunan sotsialistik madaniyat”ning hukmronligi

8.milliy mentalitet hisobga olinmagan

9.qo’riq va bo’z yerlarning o’zlashtirilishi

10.Orol fojeasining kelib chiqishi

Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari yechimlari quyidagilar:

1.Paxta yakkahokimligiga barham berish

2.Milliy mustaqillikka ega bo’lish

3.1991 yil 31 avgustda O’zbekistonda davlat mustaqilligi qo’lga kiritildi.



Yakuniy xulosa

90-yillarga kelib mustaqillikning ilk qadamlari tashlandi, 1989 yil o’zbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi, 1990 yil martda Prezidentlik institutining joriy etilishi,1990 yil iyunda “Mustaqillik deklaratsiyasi”ning qabul qilinishi... 1991 yil 31 avgustda O’zbekistonda davlat mustaqilligi qo’lga kiritilishi O’zbekiston xalqi hayotida olamshumul voqea bo’ldi. Sotsialistik tuzum batamom tugatildi. Bugungi yosh avlodni “o’tmishdan saboq chiqarib, kelajakka ishonch bilan” hikmati asosida tarbiyalashimiz lozim.


IV.Muammoli vaziyatlarni hal etish bo’yicha amaliy mashg’ulotda o’qitish texnologiyasi.
4.1. Ta’lim texnalogiyasi modeli


Vaqt: 2 soat

Talabalar soni: 28

O’quv mashg’ulotining shakli

Amaliy mashg’ulot

Amaliy mashg’ulot rejasi o’quv mashg’ulotining tuzilishi

1.Hukmron markaz va komfirqaning 20-30 yillarda O’zbekistonda o’tkazgan industirlashtirish va dehqon xo’jaliklarini jamoa-lashtirish siyosati hamda uning asoratli oqibatlari.

2.O’zbekiston iqtisodiy va ma’naviy hayotining 50-60 yillarida chuqur turg’unlik va bo’htonlik halotlariga duchor bo’lishi va uning oqibatlari.

3. Shaklan milliy mazmunan sotsialistik madaniyatning mohiyati va oqibatlari.



O’quv mashg’uloti maqsadi: Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlik haqida ma’lumot olish. Talabalar ongida istiqlol qadriga yetish va uni mustahkamlash tuyg’ularini shakllantirish.

Pedagogik vazifalar:

-“Industirlashtirish” va “jamoa-lashtirish” tushunchalarining mazmu-nini aytib beradi;

-Shaklan milliy mazmunan sotsialistik madaniyatning mohiya-tini tushuntiradi;

-2-jahon urushi yillarida o’zbek xalqining jarosatini so’zlab beradi;

-Urushdan keyingi yillardagi O’zbekistonning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti to’g’risida ma’lumotlar beradi.


O’quv faoliyatining natijalari:

-Industirlashtirish siyosatining mazmunini aytib beradi;

-Jamoalashtirish siyosatining mo-hiyatini ochib beradi;

-2-jaxon urushidagi g’alabaga o’zbek xalqining qo’shgan hissasini so’zlab beradi;

-Urushdan keyingi O’zbekistonning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishini tahlil qiladi.


Ta’lim usullari:


Nima uchun, Muammoli vaziyat, Blits-so’rov

Ta’lim shakli:


Yakka tartibli va jamoaviy

Ta’lim vositalari:

Ma’ruzalar matni, qog’oz, doska

Ta’lim berish sharoiti:

Guruhli shakllarda ishlashga mo’ljallangan xona

Monitoring va baholash:

Og’zaki so’rov, tezkor – so’rov, yozma



4.2. Amaliy mashg’ulot texnologik xaritasi.


Ish bosqich-lari va vaqti

Faoliyat

Ta’lim beruvchi

Ta’lim oluvchilar

1-bosqich

Kirish

(7 daqiqa)

1.1.Mavzuning asosiy maqsadi va mavzuga doir asosiy tushunchalar bilan tanishtiradi.

1.2.Mashg’ulotda qo’llaniladigan pedagogik texnologiyalarning mazmuni va olib borilishi bilan tanishtiradi.

1.3.Mashg’ulotdagi baholash tartibi va mezonlari bilan tanishtiradi, konspektlarni tekshiradi.


tinglaydilar

2-bosqich

Asosiy qism

(75 daqiqa)


2.1.Yakka tartibli va jamoaviy tezkor so’rov orqali bilimlarni faollashtiradi. “Baliq skleti” texnologiyasi.

2.2.Amaliy mashg’ulot rejasi va tuzilishiga muvofiq ta’lim jarayonini tashkil etib boradi , kuzatadi va nazorat qiladi.




Javob beradilar
O’zaro bahsga kirishadilar Guruhlarda ishlaydilar

3-bosqich

Yakuniy qism

(8 daqiqa)


3.1.Mavzu bo’yicha yakun qiladi.

3.2.Guruh ishlarini baholaydi, yutuq va kamchilik aytiladi, mashg’ulotning maqsadga

erishish darajasini tahlil qiladi.

3.3.Keyingi mashhulot rejasini aytadi.




O’z fikrini aytadilar




1-ilova Blits-so’rov savol-javoblar




Savol

Javob

1

Ma’muriy buyruqbozlik siyosati nima?

Markazdan turib ma’lum bir reja ostida boshqarishi, bunda respublikalar milliy manfaati hisobga olinmaydi.

2

YaIS (NEP) mohiyati nima?

Harbiy kammunizm siyosati oziq – ovqat razvyortkasi, dexqon maxsulotlarini tortib olishni yo’q qilish, soliqlar tizimini joriy etish.

3

Qatag’onlik davrida guruhbozlikda ayblangan guruhlarni ko’rsating

“Inog’omovchilik”, “Qosimovchilik”, “18 lar guruhi”

4

Industirlashtirish nima? (20-30 yillar)

Sovetlar tomonidan o’tkazilgan yoppasiga sanoatlashtirish

5

Jamoalashtirish siyosati nima?

Yakka tartibdagi dehqon ho’jaliklarini tugatish

6

Industirlashtirishning dastlabki vaqtida qanday sanoat korxonalari qurildi?

“Chirchiq elektrokimyo” Samarqand va Marg’ilon ipakchilik fabrikalari, Toshkent to’qimachilik konbinati.


2-ilova 1-topshiriq

Guruhlarda ishlash uchun ekspert varaqlari

1-guruh:

20-30-yillarda sovetlarning industirlashtirish va dehqon xo’jaliklarini jamoalashtirish siyosati.

1.20-30-yillardagi industirlashtirishning o’ziga xos ko’rinishlari va xususiyatlari nimalardan iborat bo’ldi?

2.Sovetlar davrida dehqon xo’jaliklarini jamoalashtirish qanday oqibatlarga olib keldi?

3. Sovetlar davridagi “Hujum” harakatining mazmun-mohiyati nimadan iborat?
Muammoli vaziyatni tahlil qilish jadvalini to’ldiring


Muammoli vaziyat turi

Muammoli vaziyatning kelib chiqish sabablari

Vaziyatdan chiqib ketish harakatlari











2-guruh:

Ikkinchi jahon urushi yillaridan keyingi O’zbekiston iqtisodi va madaniy hayoti.

1.50-60-yillarda O’zbekiston iqtisodining biryoqlama rivojlanganligi nimalarda namoyon bo’ldi?

2. Ikkinchi jahon urushi yillaridan keyin qo’riq va bo’z yerlarning o’zlashtirilishi mohiyati...

3.“Shaklan milliy mazmunan sotsialistik madaniyat”ning ko’rinishlari va salbiy oqibatlari...
Muammoli vaziyatni tahlil qilish jadvalini to’ldiring


Muammoli vaziyat turi

Muammoli vaziyatning kelib chiqish sabablari

Vaziyatdan chiqib ketish harakatlari











3-ilova 2-topshiriq

“Baliq skleti” texnologiyasidan foydalangan holda “Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari”ni aniqlang va yechimining toping.




Sovetlar davridagi iqtisodiy va ma’naviy qaramlikning oqibatlari


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa