Yozuvchi Normat polvonning qiyofasini quyidagicha gavdalantirgan:
“Normat polvonni ko’rish uchun kelgan qishloqdoshlari o’zlari tasavvur qilgan
norg’ul, barvasta, umrida olishib ko’rmagan, lekin suyagi yirik bo’lgani uchun
polvon deb nom olgan, qishloqning oldi chavandozlaridan biri, qomatidan kuch
yog’ilib turgan, o’ttizdan endi oshgan Normat polvonni emas, ozib, mushaklari
shalvirab, bo’yin tomirlarida ajinlar paydo bo’lib, yara izlari qolgan, hali
dorilarning badbo’y hidi ketmagan, ko’rinishidan elliklardan oshgan, sochlari
oqara boshlagan, o’zlari eshitgan urushning tirik guvohini ko’rdilar.
Qishloqdoshlari uning yuzidagi zahllikka, kuygan quloqlarining orti ola-kula bo’lib
qolgan bo’yinlariga va tez-tez sarak sarak silkinib turadigan boshiga hech ko’nika
olmadilar”
1
.
Voqyealar tuguni Normatning qishloqdoshlari yuzidagi achinish alomatini
his qilishidan va xotinini jimgina kuzatib, undan to’rt yillik ayriliq asoratini
ilg’amaganligidan yuzaga keladi. Normatga hamma narsadan ham xotinining
tundligi yoqmaydi va bu holatning sababini ruhan izlashga tushadi. Yozuvchi
urushli hayotning “qon sachragan” muhitini, ko’ngli bo’sh, soddadil insonlarni
diydasi qattiq, yovuzlashgan odamga aylantirgan hayot tarzini birin-ketin kitobxon
ko’z o’ngida jonlantira boshlaydi. Oxir-oqibat, ruhan majruh urush odamlari
qismati o’zlari kabi ayanchli va fojiali tarzda gavdalanadi.
Yozuvchi voqealar oqimiga mohirlik bilan urushsiz yurt axtargan
qo’ng’irotliklar haqidagi rivoyatni kiritib o’tganki, bu rivoyat asarga xos epik
tafakkur miqyosini ta’minlashga xizmat qilgan. Boyxunning o’limi oldidagi
vasiyati shunday bo’lgan ekan: “Agar urushsiz yurtni topmasalaring, unda aka
ukaga, do’st do’stga, xotin erga, odamlar bir-birlariga xiyonat qiladigan, bir-birini
aldaydigan bo’lib qoladilar. Qayerda qon oqsa, o’sha yerda xiyonat ko’p sodir
bo’ladi, baxt u yerdan yuz o’giradi, odamlar yashash ilmini emas, bir-birini
o’ldirish ilmini o’rgana boshlaydilar, suv o’rniga qon ichadigan maxluqqa
aylanadilar. Urush – yer yuzidagi hamma ezgu narsani quritadi, sizlarni yer
yuzidan supurib tashlaydi, sizlar johil va adashgan urush odamlariga aylanib
qolasizlar. Shu sababli sizlar urushsiz yurtni topinglar, urushni oralaringdan
haydanglar, totuv yashashga o’rganinglar”. Asar voqealari davomida kitobxon bu
hukm-xulosaning qay darajada ulkan hayotiy asosga ega ekanini “urush odamlari”
taqdiri misolida anglab yetadi.
Normat Buxor zovlaridan o’tib, qotning ustidagi daraga borganda yam-
yashil tog’ archalari, tiniq buloq suvi qarshisida tinch hayotga qaytganiga ishondi.
“Endi bu tinchligimni hech narsaga alishmayman, xotinimni hech ham
o’ksitmayman, odamlarning ko’nglini olaman, mana shu tog’lar hurmati, xotinimni
ham, meni intizorlik bilan kutib olgan odamlarni ham boshimda ko’tarib yuraman.
Bir umr ularning izzatini qilaman, mening uchun endi urush, qon, o’lim degan
narsalar tugadi”, - deb o’ylagan edi. Urush azoblari, qon hidi va porox dudlari
bezdirgan qalbi tanish ham eski, qadrdon hayotga tashnalik bilan kirib kelayotgan
pallada uning do’sti hotam chavandoz urushdan qochib, tog’da yurgani haqidagi
Do'stlaringiz bilan baham: