Abdulla qodiriy nomidagi jizzax davlat pedagogika instituti



Download 102.7 Kb.
Sana12.01.2017
Hajmi102.7 Kb.
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI

XALQ TA`LIM VAZIRLIGI


ABDULLA QODIRIY NOMIDAGI JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
TABIATSHUNOSLIK VA GEOGRAFIYA FAKULTETI GEOGRAFIYA VA I.B.A YO`NALISHI
309-GURUH TOLIBI HUSANOV ILHOMNING “O’ZBEKISTON TABIIY GEOGRAFIYASI” FANIDAN


REFERAT

Mavzu: O’zbekistonning geologik tuzilishi.
Topshirdi: HUSANOV I

Qabul qildi: USMONOVA S.

Jizzax - 2013




Kirish.
O’zbekiston yer yuzasining hozirgi ko’rinishi uzoq davom etgan geologik davrlar mobaynida Yerning ichki va tashqi kuchlarining birgalikdagi ta’siri natijasida vujudga kelgan.Geologik qobiqning hozirgi holatini ,uning ayrim qatlamlarining kelib chiqishini tushunib olish va izohlash berish uchun yerning geologik tarixini bilishimiz kerak .Yerning po’sti hosil bo’lishi va o’zgarib ,hozirgi holatga kelgunch ketgan vaqt geologik vaqt deyiladi.Geologik vaqt davomida yer po’stida sodir bo’lib turadigan harakatlar natijasida turli xil yoriqlar va siniqlar hosil bo’lgan .

Geologiya fani esa, yerning ustki qismini o'rganishi bilan bir qatorda


uning ichki qismini va undagi mavjud hodisalarining rivojlanish
qonuniyatlarini ham o'rganadi. Geologlar yerga turli mineral va tog'
jinslaridan tarkib topgan va doimo o'zgarib turuvchi sharsimon fizik
jism deb qaraydilar.

Yer po'sti noorganik qismining paydo bo'lishi va rivojlanishi hayvon va o’simliklarning hayoti bilan bevosita bog'liq bo’lib, ularni o’rganishda yer qatlamlari orasida saqlanib qolgan tamg'alargina yordam beradi.

Shunday qilib, geologiya fani orqali biz yer haqidagi u yer qatlamlari tarkibining tuzilishini va rivojlanish tarixini bilamiz. Bu masalalarning o'rganiladigan hajmi va miqdori juda katta bo’lganligi uchun geologiya fani bir necha maxsus fanlarga bo'linib, ularning har biri geologiyaning o'ziga xos sohalari bilan shug'ullanadi

O’zbekiston hududi geologik taraqqiyoti mobaynida murakkab jarayonlarni boshdan kechirgan. Shuning uchun relefi xilma-xil.

O’zbekistononing geologik tuzilishi juda murakkab, bu yerda Proterazoy erasidan to’rtlamchi davrgacha hosil bo’lgan cho’kindi, magmatik va metomorfik tog’ jinslarini majmui uchraydi. Proterazoy va Paleozoy tog’ jinslarini burmalangan va juda ko’p yoriqlar bilan parchalab yuborilgan.

O’zbekistonning tog’li hududlarida , tekislik qismidagi qoldiq tog’larda bu tog’ jinslari yer yuzasiga chiqadi, Turon plitasining tekisliklarida va tog’lar orasidagi botiqlarida esa katta chuqurliklarda yotadi va bu tog’ jinslari ustini Mezazoy hamda kaynazoyning uvoq tog’ jinslarini qoplab yotadi.

Proterazoy yotqiziqlari Hisor tog’ tizmasining janubiy-g’arbiy tarmoqlarida, Markaziy Qizilqumdada ajratilgan. Bu yotqiziqlar slaneslar, gneyislar paragneyslarda tashkil topgan.

Poleazoy yotqiziqlari turkumi asosan antiklinoriylarning yadrolarida tarqalgan bo’lib, bu eradagi hamma davr yotqiziqlaridan tashkil topgan. Ular asosan slaneslardan, ohaktoshlardan, konglomeratlardan, argilitlardan, qumtoshlardan, alevrolitlardan iborat.

Mezazoy gruppasi yotqiziqlari tog’ massivlarini o’rab turadi va asosan konglomeratlar, qumtoshlar, gillar, alevrolitlar, ohaktosh va tosh tuzlaridan iborat.

Kaynazoy yotqiziqlari O’zbekistondada keng tarqalgan. Paliogen yotqiziqlari qumtosh, gil, alevrolit, ohaktosh, margelardan tashkil topgan va tekisliklarda keng tarqalgan. Neogen yotqiziqlari ham keng tarqalgan bolib, asosan qumtoshlar, qumlar, gillar palivrolitlar, ohaktoshlar, mergellardan iborat bolib ularda gips va chig’anoq qosxilmalari ham uchraydi.

. I.bob.O’zbekiston hududi geologik shakllanish ta’rifi.

1.1.O’zbekiston hududining geologik shakllanish ta’rifi.
O’zbekiston gealogik tuzilishi har-xil bo’lib, uning hududi asosan 2 ta katta tektonik strukturaga:

I. Tyanshan epegensen orogen.

II. Turon epigersin plitasidan iborat.

Tyanshan epigeren orogen O’zbekiston tog’li qismini egallagan va har yil katta kichik tektonik strukturalardan iborat. Ularning eng kattalari antiklinlar burmali strukturalaridir.

Asosiylari: Chotqol, Qurama, Zarafshon, Turkiston kabi strukturalar hisoblanadi. Turon epigersen plitasi respublikaning tekislik qismini egallagan bo’lib, u har xil kichik tektonik strukturalardan ko’tarilma va cho’kmalardan tashkil topgan. Bu strukturalar Gersen va alp tog’ paydo bo’lish davrlarida hosil bo’lgan, tuman katta kichik yo’nalishdagi er yoriqlari (razlomlar) bilan kesilgan.

Bu yoriqlar orqali neogendan boshlab hozir ham davom etayotgan yangi tektonik harakatlar ta’sirida turli balandlikka ko’tarilgan, ba’zilari cho’kkan bo’lib hozirgi tog’ tizmalari va ular orasida joylashgan tog’ oraliq qoldiqlari bor. Gersen tog’ paydo bo’lish jarayonida tektonik xarakatlar bilan birga vulqonlar otilgan. Vulqonik, er qobiqlari yoriqlari bo’ylab sodir bo’lgan gidrotermal va boshqa jarayonlar natijasida rudali, rangli, nodir, qimmatbaho foydali qazilmalar hosil bo’lgan

O’zbekiston hududi o’zining gealogik territoryasida ko’plab muhim paleotektonik va paleogeografik jarayonlarni o’tagan.

Geosinklinal sharoitida sodir bo’ladigan jarayonlar bir necha marta takrorlangan. Arxey erasi : hududda bir necha dengiz havzalari mavjud bo’lib, ularni ajratib turgan quruqliklarda teriggen, vulkanik va karbonot tog’ jinslari to’plangan. Bu tog’ jinslari arxey davrining oxiri protoerazoy davrining boshida metamarfozlashgan.

Proterazoy davrining oxirida (rifey) janubiy Tyanshan tog’lari o’rnida cho’kish jarayonlari natijasida dengiz paydo bo’lgan. Bu davrda Oloy,Turkiston, Zarafshon va Hisor tizmalarining janubida Qoraqum-Tojikiston, shimolida esa shimoliy Qizilqum ko’riklari joylashgan yuqori reyfida O’rta Tyanshan shimolida vulqonlar otilgan.

Proterazoyning Kembriyga o’tish davrida Turkiston, Zarafshon va Hisor tizmalari o’rnidagi dengiz tektonik harakatlar natijasida chekinib uning o’rnida tog’lar hosil bo’lgan, vendning oxiriga kelib tektonik harakatlar so’nish va emirilish natijasida er yuzasi tekislangan.

Kembriyning boshlanish davriga kelib hudud yana dengiz bosa boshlaydi va O’rta Ordovikda hududning sharqiy va janubiy-sharqiy qismini dengizlar butunlay egallaydi.

Ordovik oxirlarida tog’ paydo bo’lgan jarayonlari boshlanadi va quyi devonda hududdan dengiz chekinadi. Faqat Oloy, Turkiston, Zarafshon va Xisor tizmalari o’rnida qisman saqlanib qoladi.

Bu erda dengiz o’rtasida faqat kichik orollargina mavjud bo’lgan. Ba’zi joylarda (Uchquloch, Qoramazor, Bosbaton) vulqon otilib turgan. O’rta devon va quyi Triasda tektonik harakatlar faollashadi. Shimoliy Qoratog’, Chotqol, Norin, janubiy Tyanshan va Ko’kshag’al tog’ epiplatforma geosinklinallar ular orasida platformaga nisbatan barqaror qismi Qurama- Farg’ona oraliq massivi O’zbekiston shimoliy-g’arbiy qismida Ustyurt massivi hosil bo’lgan.

Devon oxirida (Eyfel, jivit asrlarida) hamda yuqori devonning famen asrida O’rta Osiyoning katta qismini egallagan (dengizlar). Vulqonlar otilishi janubiy Tyanshan tog’larida toshko’mir davrining quyi bo’limlarida ham sodir bo’lgan.

Yuqori karbon oxiri, perm davrlarida hozirgi Oloy tizmasi, Farg’ona cho’kmasi, Ustyurt platosi, Amudaryo havzasi quyi qismlarida yana dengiz bosgan. Faqat Qoratog’, Chotqol, janubiy Tyanshanda tektonik harakatlarda sodir bo’lgan. Qorajontog’ va Qurama tizma tog’lari joylashgan hududlarda vulqonlar otilib turgan. Trias boshlanish davrida Ustyurt va janubiy farg’ona hududlarini dengiz bosgan, boshqa hududlarda esa quruqlik mavjud bo’lgan. Trias o’rtasida tekislikda asosan tekisliklar hukm surgan ba’zi joylarda supa tog’lar ko’tarilib turgan.

To’rtlamchi davr yotqiziqlari kelib chiqishiga ko’ra kontinental, allyuvial-prolyuvial, prolyuvial va dellyuvial bo’lib, litologik tuzilishi va qatlamining qalinligi bir xil emasligi bilan ajralib turadi. Alyuvial yotqiziqlar asosan yirik daryo vodiylarida keng tarqalgan bo’lib, konglomeratlar, shag’allar va qumlardan iborat, usti uncha qalin bo’lmagan lessimon gil jinslar bilan qoplangan. Alyuvial – prolyuvial yotqiziqlar tog’lar va tog’ oldi tekisliklaridagi daryo va soy yoyilmalarida tarqalgan va konglomeratlar, shag’allar va lessimon jinslardan tarkib topgan. Prolyuvial yotqiziqlar vaqtincha oqar suvlar olib kelgan mayda shag’allar va lessimon jinslardan iborat bo’lib, tog’ etaklarida keng tarqalgan. Delyuvial yotqiziqlar asosan lessimon jinslar bo’lib toglar yon bag’irlarida tarqalgan

O’zbekiston juda kuchli zilzilalar bo’lib turadigan Turkiston seysmoaktiv mintaqasida joylashgan. Kuchli zilzilalar tez-tez bo’lib turadi ularning kuchi 8-10 ball, zilzila manbai er yuzasida 8-40 km chuqurda joylashgan. (K.Abdulla Karimov) : Qadimgi O’zbekistonda bir qancha shaharlaridatalofatli zilzilalar bo’lib o’tgan. 838-839 yil Farg’onada, 942, 1818, 1882 yil Buxoroda, 1208-1209 yil Urganchda, 1490 yil Samarqand, 1494 yil Namanganda, 1797 yil Urgutda, 1966 yil Toshkentda.

Juda dahshatli zilzilalar kuchi 9-10 ball, masalan: 1902 yil Andijonda (50 ming yashaydigan) aholi punkitlari butunlay vayron bo’lgan 4652 kishi xalok bo’lgan, 7000 qoramol o’lgan. Hozir ham harakat qilayotgan katta tektonik bloklar shimolda Markaziy Qozog’iston qalqoni Ural-Sibir epigersin platformasida turgan plitasi, sharqda qadimgi Kembriygacha hosil bo’lgan. Tarim platformasi, janubda Hindiston platformasi orasida joylashgan. Shuning uchun qo’shni rayonlarda bo’lgan zilzilalarni seysmik to’lqinlar doimo aks etib turadi. Respublikada zilzilalar bo’lib turishiga sabab bo’ladi.

Yangi kuchli tektonik harakatlar Tyanshan orogen oblastida bo’lib turadi (o’rtacha kuchi 8 ball).

Turon plitasi, Tyanshan orogen oblastida er po’sti harakatlari bir-biri bilan boplikligi zailzilalarni Tyanshan, Turon o’rtasida seysmik faollashuvga sabab bo’ladi. Masalan : Ular o’rtasida joylashgan Toshkent (1966 yil 26 aprel) Nazarbek 1980 yil, II.XII Urganch, Toshkentda kuchli zilzilalar 100 yilda 1 marta (8 ball) 7 ball 25 yilda 1 marta, 6 ball 1 yilda bir marta. Kuchsizlari har kuni qayd etiladi. Seysmolog, geolog, gidromorfologlar kuzatishlaricha O’zbekiston va qo’shni oblastlarda zilzilalar er yoriqlari va ularning bir-biri bilan tutash joylarida bo’lib o’tgan.

Quyi va O’rta Yurada O’zbekiston hududini quruqlik sharoiti xukm surgan. Yuqori Yurada g’arbiy va janubiy Tites okeani shelf qismini egallagan.

Bu davri boshida O’rta Osiyoning g’arbiy qismida quruqliklar ko’p bo’lib, ayrim qismlarida ko’lsimon havzalar bo’lgan. Boshqa qismlari cho’kkan. Paeogen davrida O’zbekiston katta qismi dengiz ostida bo’lib cho’kindi tog’ jinslari yotqizilgan.

Paleogen dengizi ostida hosil bo’lgan tog’ jinslari (oxaktosh) topilgan chig’anoqlar O’zbekiston territoriyasida paleogen dengizning chuqurligi 200 m oshmaganligini ko’rsatadi. Paleogen davr oxirida tektonik harakatlar faollashgan, oligosenning ohirlarida dengiz butunlay chekingan, Turon plitasi vujudga kelgan. Neogen davriga kelib tektonik harakatlar faollashgan. Bu harakatlar differensial harakterga ega bo’lgan, tog’ oraliq va tog’ oldi botiqlari cho’ka boshlagan

Geoxronologik jadval.


Eonalar

Eralar (mln.yil)

Davrlar (mln.yil) va ularning bosqichlari.

Burmalanish bosqichlari

Asosiy tabiiy – geografik hodisalar Er yuzasining holati

Hosil bo’lgan foydali qazilmalar













F a n e r a z o y

K a y n a z o y e r a s i 67 mln. yil

To’rtlamchi (antropogen)

2 mln. yil.

O





Turkiston relefining hozirgi qiyofasi? o’simliklar va hayvonot dunyosi paydo bo’lgan. Odam taraqqiy etgan.

Qurilish xom ashyosi (gil, qum, shag’al), torf, sochilmaoltin konlari

Neogen,

24 mln.yil.

N


A l p burmalanishi

Pomir, Kopetdog’, Turkman- Xuroson, Hindikush tog’lari ko’tarilgan. tyanshan qaytadan ko’tarilgan, dengizlar chekingan, nanijada yaxlit bo’lgan O’rta, Qora, Kaspiy va orol dengizlari bir- biridan ajralib qolgan, Yuksak o’simlik turlari va odamsimon maymunlar rivojlangan.

Neft, tosh, tuz, qurilish xom ashyosi.

Paleogen,

41 mln. yil.

P





Mezazoy erasida ko’tarilgan tog’lar emirilib ketgan. Botiqlar va tekisliklarni dengiz bosgan. Yopiq urug’li o’simliklar keng tarqalgan , qushlar va sutemizuvchilar rivojlangan.

Fosforit, tosh tuz, cho’kindi temir rudalari, bentonit gellari, ohaktoshlar, neft.

M e z o z o y

Bo’r.70mln. yil. K

M e z o z o y (kimmeriy)

Yopiq urug’li o’simliklar paydo bo’lgan, sudralib yuruvchilar qirilib ketgan. Qushlar taraqqiy etgan, sutemizuvchilar paydo bo’lgan.

Ko’mir, neft, yonuvchi gaz, fosforit, bo’r.

Yura, 58mln. yil. Yu

Mang’ishloq yarim orolidagitog’lar, Krasnovods platosi. Katta Bolxon tog’lari ko’tarilgan.Iqlim issiq va sernam bo’lgan. Ochiq urug’li o’simliklar keng rivojlangan. Sudralib yuruvchilar ko’paygan. Qushlar paydo bo’lgan

Toshko’mir, qo’ng’ir ko’mir, alyumini xom ashyosi.




Trias, 45mln. yil. T




Tog’lar emirilgan va yassi relief shakillari paydobo’lgan. Qadimgi sudralib yuruvchilar qirilib ketgan, mezozoy sudralib yuruvchilari paydo bo’lgan.

Tosh tuz, neft, ko’mir, alyuminiy xom ashyosi.


F a n e r a z o y

P a l e o z o y

Perm, 45 mln. yil.P




Gersin burmalanishi tugagan. Tyanshan, Shimoliy, Markaziy Qozog’iston past tog’larining sharqiy qismi, Torbog’atoy, Savr, Jung’oriya Olatovi, Markaziy Qizilqum tog’lari qayta ko’tarilgan. Iqlim quruq bo’lgan. Daraxtsimon paporotnik, qirqbo’g’in va plaunlardan iborat o’rmonlar tugab ketgan, ochiq urug’li o’simliklar paydo bo’lgan. Sudralib yuruvchilar ko’payib ketgan.

Tosh tuz, kaliy tuzi, gips, ko’mir, neft, gaz.

Toshko’mir

55 mln. yil.

K





Kaledon tog’ tizmalari yuvilib ketgan. Gersin tog’ burmalanishi boshlangan. G’arbiy, janubiy Tyanshan tog’lari, Chotqol, Qurama, Olay, Turkiston, Hisor, Nurota tog’lari paydo bo’lgan. Iqlim issiq va sernam bo’lgan. Bo’liq flora: Plaun qirqbo’g’in va daraxtsimon paporotniklar taraqqiy etgan. Sudralib yuruvchilar paydo bo’lgan. Quriqlikda ham, suvda ham yashovchi hayvonlar ko’payib ketgan

Ko’mir, neft, mis, qalay, volfram, polimetal rudalari.

Devon, 70 mln. yil. D

K a l e d o n b u r m a l a n I s h i

Dengizlar maydoni qisqargan. Iqlim issiq bo’lgan, dastlabki cho’llar paydo bolgan. Umurtqalilar suvdan quruqlikka chiqgan. Quruqliklarda ham, suvda ham yashovchi hayvonlar dunyoga kelgan. Quruqlik o’simliklari keng tarqalgan, paporotniklar paydo bo’lgan.

Neft, gaz, tuz, sho’r va mineral shifobaxsh suvlar.

Silur, 30 mln. yil. S

Kaledon burmalanishining asosiy qismi ro’y bergan. Qozog’iston past tog’larining g’arbiy qismi va Shimoliy Tyanshan ko’tarilgan. Pselofit o’simliklar taraqiy etgan. Baliqlar paydo bo’lgan .




Ordovik, 60 mln. yil. O

Dengiz havzalari qisqargan, kuchli vulqonlar otilgan, quriqlikda dastlabki umurtqasiz hayvonlar paydo bo’lgan.




Kembriy

70 mln. yil. Kr



B a y k a l burmalanishi

Katta maydonlarni suv bosgan. Baykal burmalanishi tugagan. Umurnqasiz dengiz hayvonlari ko’payib ketgan

Boksit, fosforit, cho’kindi marganes va temir rudalari, tosh tuz, geps.

K r I p o t o z o y

Proterozoy erasi 2mlrd. yil







Baykal burmalanishining boshlang’ich bosqichlari ro’y bergan. Kuchli vulqonlar otilgan. Bakteriyalar va suv o’tlari zamoni bo’lgan.

Temir rudasining katta konlari , polimetall rudalari, grafit, qurilish hom ashyosi.

Arxey erasi. 1mlrd yil







To’xtovsiz vulqonlar otilgan va yog’ jinslari metomorfiklashishi kuchli bo’lgan. Bir hujayrali itidoiy jonivorlar va bakteriyalar rivojlangan.

Temir va polimetall rudalari, qurilish xom ashyosi.

Oloy-Turkiston tizma tog’larida dengiz sathidan 4500 m baland. Oligosen davrida (38 mln yil avval) dengizda yashaganekzogiro-fergonenzisning chig’anoqlari topilgan. Demak, o’sha davrda chig’anoqlar 4000 m pastda yotgan tektonik ko’tarilish cho’kindini dengiz sathidan 450 m baland ko’tarilgan. O’zbekiston hududining tog’li qismi oligosen davrdan to hozirgi davrga qadar 8500 m ko’tarilgan. Neogen oxiridan boshlab tektonik harakatlar kuchaygan tog’ tizmalari ko’tarilish va tog’ oraliq botiqlari choo’kishi uzoq davom etgan, botiqlarni bir necha ming metr qalinlikda tog’ jinslari to’plangan.

Masalan: professor N.P.Vasilkovskiy neogen davrida Chirchiq botig’ida to’plangan jinslar qalinligi 1500 m dan ziyod.

O’zbekiston hududidagi to’rtlamchi davr yotqiziqlari Yu.A. Skvortsov va G’.A.Mavlonovlar tomonidan strategrafik bo’linish sxemasiga ko’ra 4 kompleksga – Nanay (G1) – Toshkent (G2) – Mirzacho’l (G3) – Sirdaryo (G4) ajratilgan. O’rta Osiyoda to’rtlamchi davrning bu komplekslarga kirmagan, bo’limlarga ajratilmagan yotqiziqlari ham alohida ko’rsatiladi. Bular qumlar va ko’l – kimyoviy yotqiziqlardi

O’zbekistonning tog’li hududlarida , tekislik qismidagi qoldiq tog’larda bu tog’ jinslari yer yuzasiga chiqadi, Turon plitasining tekisliklarida va tog’lar orasidagi botiqlarida esa katta chuqurliklarda yotadi va bu tog’ jinslari ustini Mezazoy hamda kaynazoyning uvoq tog’ jinslarini qoplab yotadi.

Proterazoy yotqiziqlari O’rta Osiyoda Hisor tog’ tizmasining janubiy-g’arbiy tarmoqlarida o’lkasida ajratilgan. Bu yotqiziqlar slaneslar, gneyislar paragneyslarda tashkil topgan.

Poleazoy yotqiziqlari turkumi asosan antiklinoriylarning yadrolarida tarqalgan bo’lib, bu eradagi hamma davr yotqiziqlaridan tashkil topgan. Ular asosan slaneslardan, ohaktoshlardan, konglomeratlardan, argilitlardan, qumtoshlardan, alevrolitlardan iborat.

Mezazoy gruppasi yotqiziqlari tog’ massivlarini o’rab turadi va asosan konglomeratlar, qumtoshlar, gillar, alevrolitlar, ohaktosh va tosh tuzlaridan iborat.

Kaynazoy yotqiziqlari o’lkaoda keng tarqalgan. Paliogen yotqiziqlari qumtosh, gil, alevrolit, ohaktosh, margelardan tashkil topgan va tekisliklarda keng tarqalgan. Neogen yotqiziqlari ham keng tarqalgan bolib, asosan qumtoshlar, qumlar, gillar palivrolitlar, ohaktoshlar, mergellardan iborat bolib ularda gips va chig’anoq qosxilmalari ham uchraydi.

To’rtlamchi davr yotqiziqlari kelib chiqishiga ko’ra kontinental, allyuvial-prolyuvial, prolyuvial va dellyuvial bo’lib, litologik tuzilishi va qatlamining qalinligi bir xil emasligi bilan ajralib turadi. Alyuvial yotqiziqlar asosan yirik daryo vodiylarida keng tarqalgan bo’lib, konglomeratlar, shag’allar va qumlardan iborat, usti uncha qalin bo’lmagan lessimon gil jinslar bilan qoplangan. Alyuvial – prolyuvial yotqiziqlar tog’lar va tog’ oldi tekisliklaridagi daryo va soy yoyilmalarida tarqalgan va konglomeratlar, shag’allar va lessimon jinslardan tarkib topgan. Prolyuvial yotqiziqlar vaqtincha oqar suvlar olib kelgan mayda shag’allar va lessimon jinslardan iborat bo’lib, tog’ etaklarida keng tarqalgan. Delyuvial yotqiziqlar asosan lessimon jinslar bo’lib toglar yon bag’irlarida tarqalgan.

Neogendan keyin antropogen tog’ oraliq botiqlari ko’tarila boshlangan. Neogen davri yotqiziqlari hozirgi vaqtda ancha baland ko’tarilgan va oqar suvlar uning tagini yuvmoqda. Bu tog’ tizmalari bilan birga botiqlar ham ko’tarilayotganligidan dalolat beradi.

Tog’li qismi doimo ko’tarilavermay doim tinch turishi davri ham bo’lgan. Masalan: Chirchiq davr neogen, mezazoy, proterazoy eralari qatlamlari bu vodiy ko’tarilish yuz berganligi uchun eroziya yordamida kesilgan. Bular bu vodiy hududida ba’zi vaqtlar tektonik harakatlar to’xtab tinch turish davrlsri almashingan.

Buni daryo o’zanlari terassalar sonini aniqlash zarur. Chirchiq yonbag’irlarida 20 ta terassa hosil bo’lgan. Demak, 20 marta ko’tarilish va tinch turish davrlari bo’lgan. Lekin tinch turish davridan ko’tarilishi kuchli bo’lgan, ko’p vaqtni o’z ichiga olgan. Chunki, bazan terassalar daryo o’zanidan balandligi 800-1000 m balandda terassalarning ustki qisminitashkil qilgan shag’al vas oz tuproq qalinligi 300 m oshmaydi. O’zbekistonning tog’li qismini tekshirgan gealog va geomorfologlar N.P.Vasilevskiy, Yu.A.Skvarsov, G’.O.Mavlonov, M.M.Mamatqulov 4 davrda 4 marta ko’tarilish vat inch turish davri bo’lganligini aniqladilar. 1. Nanay. 2. Toshkent. 3. Mirzacho’l. 4. Sirdaryo davri hozirda ham davom etmoqda.

O’zbekistonning tog’li qismida tekto’nik harakatlar turli xarakter va kuchga ega bo’lgan/ Uning bir qismi ko’tarilsa,ikkinch bir qismi pasaygan. Ko’tarilgan qisimlar tog’ tizmalariga, pasaygan qismi esa tog’oraliq botiqlariga tog’ri keladi. Ko’tarilayotgan qisimlardan oqar suv va boshqa tabbiy jarayonlar ishi tasiri jarayonida yemirlgan tog’ jinslari cho’kayotgan joylarga toplana boshlagan. Bunday jarayon Neogan davridan boshlangan. Tog’ orliq botiqlaridagi Neogen davrida yotqizilgan tog’ jinsi qatlamalrining tarkibi shuni ko’rsatadiki bu davrda tog’ tizmalarining ko’tarilshi va botiqlarnng cho’kishi ancha zaif bo’lgan chunki botqlarda yotqizilgan qatlamlar asosan Gilli va qumli tog’ jnslardan tashkil topgan bu Gilli va qumli qatlamlarning ustki qismi esa qalin qum aralash shag’al toshlardan tashkil topgan bu xol botiqlar o’rab turgan tog’ tizmalarining keyinchalik ko’tarilishi kuchayganligidan dalolat beradi. Demak Neogen davrining oxirlariga kelib Differsiyalashganligi ancha kuchaygan tog’tizmalarining kotarilishi va tog’ oraliq botiqlarning cho’kishi uzoq vaqt davom etgan, natijada tog’ oraliq botiqlarda qalinligi bir necha ming metr keladigan cho’kindi tog’ jinsi qatlamlari toplangan. Cho'kindi jinslar magmatik va metamorfik jinslarning turli kuchlar ta’sirida yemirilib to'planishidan vujudga keladi. Metamorfik tog' jinslari cho'kindi va magmatik jinslarning harorat, bosim gaz va suyuq holidagi eritmalar ta’sirida qayta kristallanib o'zgarishidan paydo bo'ladi. Ammo shuni aytish kerakki, metamorfik jinslar ham o'z navbatida qaytadan metamorfizmga uchrashi mumkin. Masalan, Kola yarim orolidagi belomeoridlar deb ataladigan metamorfik jinslar bir necha marta o'zgargan.

Bu uch guruh tog' jinslari minerallardan tashkil topib, ular bilan turli foydali qazilmalar bog'liq bo'lganligi sababli minerallarning kimyoviy tarkibi va fizik xossasini o’rganish lozim. Ma’lumki, bir xil tog' jinsning tarkibi ikkinchi xil tog' jinsining tarkibiga mos kelmaydi. Masalan, magmatik tog' jinslari bo'lmish granit, kvars, dala shpati, biotit rogovaya obmanka minerallaridan tashkil topgan bo'lsa, dunit, olivinit, piroksen olivindan va metamorfik tog' jinslaridan bo'lmish marmar faqat kalsit minerallaridan tashkil topgan. Demak, minerallarning fizik va ximik xossalarini o'rganib, ular qaysi tog' jinsida uchrashini bilib, tog' jinslarining nomini aniqlash mumkin ekan.

O’zbekiston tog’li hamma hudidlarida tekto’nik ko’tarilsh va tinch turish jarayonlari bir vaqtda sodir bo’lamagan. Shuning uchun tog’lardagi hamma daryo vodiylarida tirrassalarning soni va tuzilishi turlichadir.

Tektonik tuzulishining o’ziga xosligi, yer qobig’ining qalinligiga va er yuzasining tuzilishiga qarab O’zbekiston hududi, tektonik jarayonlarning kechishi keskin farq qiluvchi ikkita tektonik o’lkaga ajratiladi:

I. Tyanshan epegensen orogen.

II. Turon epigersin plitasidan iborat

O’zbekistonning qismi – ya’ni uning sharqiy va janubiy qismlari Neogen va to’rtlamchi davrlarda tektonik harakatning kuchli faollashishini boshidan kechirganligi uchun platformalardan keyin hosil bo’lgan orogen o’lkasiga kiritiladi. U har xil katta kichiklikdagi tektonik tuzilmalardan iborat. Ularning asosiylari Chotqol – Qurama, Nurota – Oloy, Hisor – Zarafshon sistemalaridagi tog’ tizmalari, Afg’on – Tojik botig’i, Qizilqum qoldiq toglari, Toshkent yoni tog’ oldi botig’i, Zarafshon, Farg’ona botiqlari hisoblanadi.

Turon plitasi har xil tektonik tuzilmalardan tashkil topgan. U O’rta Osiyoning shimoli-g’arbini egallaydi va Sirdaryo, Amudaryo, Shimoliy va Janubiy Ustyurt sineklizalarini, Markaziy Ustyurt tekisliklarini o’z ichiga oladi.

Orogen va plitali tektonik tuzilmalar Gersen va Alp tog’ hosil bo’lish davrida vujudga kelgan, ularni turli katta kichiklikdagi va yo’nalishdagi yoriqlar kesib o’tgan. Bu yer yoriqlari bo’ylab ro’y berib turadigan harakatlar ta’sirida mazkur tektonik tuzilmalar har xil balandlikka ko’tarilgan, ba’zilari cho’kkan, natijada palaxsasimon rel’ef shakllari hosil bo’lgan. Gersen tog’ hosil bo’lish davrida tektonik harakatlar bilan bir qatorda vulqonlar ham otilgan. Vulqon va yoriqlarda sodir bo’layotgan jarayonlar natijasida O’rta Osiyoda mavjud rudali, rangli, nodir, qimmatbaho foydali qazilmalar hosil bo’lgan.

Yer ichki qismida uning sirtiga tomon yo'nalgan kuch ta’sirida yer po'stining ayrim qismlarini to'satdan silkinishiga zilzila deyiladi. Ba’zan silkinishlar tashqi faktorlar (tog’dagi qulashlar, katta meteoritning yer yuzasiga tushishi va b.) dan ham bo'lishi mumkin. Bir necha yuz yillar davomida to'plangan ma’lumotlar bu hodisani planetamizning ayrim seysmik zonalarda ko'p bo'lib turishini ko'rsatadi. Yer yuzasini yemiruvchi, buzuvchi, zilzilalarning ko'pi Pireney, Al'p, Apenin, Karpat, Bolqon, Kavkaz tog’lariga va O'rta Osiyoning tog’li rayonlariga, janubda Hindikush, Himolay tog’lariga va Tinch okean halqasiga to’g’ri keladi. Yer sharida bo'ladigan zilzilalar yer po'stining asosan ikki yirik harakatchan mintaqasida tarqalgan:

1. Tinch okean mintaqasi hamma zilzilaning 80 % ini tashkil etadi. Bu


mintaqa eng chuqur yer yorig'i o'tgan joylarni o'z ichiga olib, chuqurligi 700
km ga boradi. Ayniqsa Yaponiyada bo'ladigan kuchli zilzilalar bunga yaqqol
misol bo'ladi.

2. O'rta yer dengiz - Indoneziya mintaqasi. Bu mintaqa ekvator


mintaqasi bo’lib, barcha zilzilaning 12% i to’g’ri keladi. Bu mintaqa Janubi-Sharqda Indoneziyadan boshlanib g'arbga tomon Himolay tog’lari orqali Tyan'shan' va Pomirga, Afg’oniston, Eron orqali Kavkaz tog’lariga boradi va bu yerda Qora dengiz sohillari bo'ylab ikkiga bo'linadi: bir qismi shimoli g’arbda Qrim, Karpat, Al'p, Pireney tog’lari orqali Atlantika okeaniga chiqadi, ikkinchi qismi esa, janubi – g’arbga tomon yo'nalib, O'rta dengizning janubiy va shimoliy sohillari bo'ylab u ham Atlantika okeaniga chiqadi. Zilzilaning qolgan qismi ikki kenja mintaqaga to’g’ri keladi. Bularning biri Shimoliy va Janubiy Amerikani, ikkinchisi Qizil dengiz orqali Afrika yer yoriqlarini, shimolda Arabistonni, Hindistonni o'z ichiga oladi. Bulardan tashqari, Atlantika okeani ostidagi rift (planetar yer yorig’i ) zonasi Islandiyadan Buva oroligacha cho'ziladi. Umuman zilzila bo'lmaydigan joy Yer sharida yo'q desa bo'ladi. Kuchsiz zilzila bo'ladigan joylar platforma o'lkalar, kuchli va tez-tez zilzila bo'ladigan joylar geosinklinal' o'lkalar deb ataladi.

1966 yildagi Toshkent zilzilasi shu mintaqaga joylashgan bo'lib uning sabablari chuqur o'rganilgan va alohida kitob qilib chop etilgan.

Zilzila sabablari zilzila ro'y berishi sababiga ko'ra quyidagi guruhlarga bo'linadi:

a) ekzogen jarayonlar natijasida bo'ladigan o'pirilish zilzilalari;

b) vulkan harakati natijasida bo'ladigan;

v) tog’ hosil bo'lish jarayoni natijasida bo'ladigan tektonik zilzilalar va

g) tektonik zilziladan farq qiluvchi chuqurdan bo'ladigan yoki plutonik zilzilalarga bo'linadi.

O’zbekiston juda kuchli zilzilalar bo’lib turadigan Turkiston seysmoaktiv mintaqasida joylashgan. Kuchli zilzilalar tez-tez bo’lib turadi ularning kuchi 8-10 ball, zilzila manbai yer yuzasida 8-40 km chuqurda joylashgan. (K.Abdulla Karimov) : Qadimgi O’zbekistonda bir qancha shaharlaridatalofatli zilzilalar bo’lib o’tgan. 838-839 yil Farg’onada, 942, 1818, 1882 yil Buxoroda, 1208-1209 yil Urganchda, 1490 yil Samarqand, 1494 yil Namanganda, 1797 yil Urgutda, 1966 yil Toshkentda.

Juda dahshatli zilzilalar kuchi 9-10 ball, masalan: 1902 yil Andijonda (50 ming yashaydigan) aholi punkitlari butunlay vayron bo’lgan 4652 kishi xalok bo’lgan, 7000 qoramol o’lgan. Hozir ham harakat qilayotgan katta tektonik bloklar shimolda Markaziy Qozog’iston qalqoni Ural-Sibir epigersin platformasida turgan plitasi, sharqda qadimgi Kembriygacha hosil bo’lgan. Tarim platformasi, janubda Hindiston platformasi orasida joylashgan. Shuning uchun qo’shni rayonlarda bo’lgan zilzilalarni seysmik to’lqinlar doimo aks etib turadi. Respublikada zilzilalar bo’lib turishiga sabab bo’ladi.

Yangi kuchli tektonik harakatlar Tyanshan orogen oblastida bo’lib turadi (o’rtacha kuchi 8 ball).

Turon plitasi, Tyanshan orogen oblastida yer po’sti harakatlari bir-biri bilan boplikligi zailzilalarni Tyanshan, Turon o’rtasida seysmik faollashuvga sabab bo’ladi. Masalan : Ular o’rtasida joylashgan Toshkent (1966 yil 26 aprel) Nazarbek 1980 yil, II.XII Urganch, Toshkentda kuchli zilzilalar 100 yilda 1 marta (8 ball) 7 ball 25 yilda 1 marta, 6 ball 1 yilda bir marta. Kuchsizlari har kuni qayd etiladi. Seysmolog, geolog, gidromorfologlar kuzatishlaricha O’zbekiston va qo’shni oblastlarda zilzilalar yer yoriqlari va ularning bir-biri bilan tutash joylarida bo’lib o’tgan.

Masalan: 1966 yil Toshkent zilzilasi : Qorajontog’ va uni perpendekulyar kesib o’tgan yer yorig’i darz ketgan mintaqasi bo’ylab 1976-84 yil Gazli zilzilasi Osiyo chuqur yorig’i bilan Persid-Balxash yer yorig’i mintaqasida, 1977 yil Isfara Botkent zilzilasi, janubiy Farg’ona Qoratog’-Pomir yer yorig’i kesishgan mintaqasida bo’lgan. V.I.Ulamov : O’zbekiston va unga qo’shni hududlarni quyidagi mintaqalarga ajratgan.

1. Sharq Farg’ona 8-9 ball (masalan: Andijon 1902 yil 8-9 ball).

2. Talas Farg’ona (1946 yil 3.XI. 7-8 ball Chotqol zilzilasi).

3. Janubiy Tyanshanning g’arb va shimol qismi (1907 yil 21.X. Qoratog’, 1977 yil 31.Isfara Botkent zilzilasi).

4. Markaziy Qizilqum (1976yil 8.IV.I7.V., 1984 yil 20.III.Gazli 9-10 ball).

Zilzilalarni o’rganish uchun 1966 yil O’zFa qoshida zilzilashunoslik ilmiy tekshirish institute, viloyatlarda bashorat qilish rasadxonalari

1. Uzoq muddatli qaysi yillar gidralogiya, mineralogiya fanlari doktori J.X.Yoqubov tomonidan ishlab chiqildi. 1987 yil Yangiyo’l, 1980 yil Nazarbek, 1983 yil Chotqol, 1984 yil Pop bashorat etgan.

2. Qisqa muddatli oyning qaysi kunida. Bir necha usullari bor:

a) impuls elektromagnit maydoni o’zgarishi usuli.

b) magnit usuli.

A usulda Chorvoq suv ombori yaqin. Yangi bozor rasadxonasi 4-5 ball zilzila 1-2 kun oldin.

B usulda 1968-90 yillardagi zilzilalar.

3. O’rta mudatli (qaysi oyda).

Zilzila darakchilari:

1. Yer qimirlashining davriy takrorlanishi. Masalan: Farg’ona har 20 yilda 1 marta, 1 chi 10 yilda uncha kuchli zilzilalar bo’lmaydi, 2 chi 10 yillikda kuchli bo’ladi. Masalan: 1977-87, 1897-1907, 1917-27, 1937-47, 1957-67 yillar.

2. Yer osti mineral suvlari tarkibini o’rganish radon, geliy, argon, vadarot, azot, oltingugurt, xlor miqdori keskin o’zgarishi.

Kelgusidagi zilzilalarni bashorat qilishda yer osti suv sathi, neft, gaz konlari debitning yer hozirgi zamon harakatlari o’zgarishi, metirologin darakchilar o’rganish muhim. Shu asosida 1976 yil 27.X. Gazli, 1978 yil I.XI., Andijondan 130 km janubiy Oloy, 1980 yil II.XII. Nazarbek 1984 yil 27.XII., Pop aytilgan.

Hozirgi kunda o’rtacha 7 balldan yuqori zilzilalar 70 % i oldindan aytilmoqda.

O’zbekiston hududi geologik taraqqiyoti mobaynida murakkab jarayonlarni boshdan kechirgan. Shuning uchun relefi xilma-xil.

Sharq, janubiy-sharq qismi O’rta Osiyoning balandlik tog’lari Tyanshan Pomir-Oloy tizmalari tarmoqlari kirib keladi.

Janubiy-sharqiy va sharq ularning balandligi 7495 m yetadi.

Teritoryasi tahminan 71% (70) tekisligi tahminan 29% (30) tog’lar egallagan.

Tog’ tizmalari: Shimoliy sharqiy qismida G’arbiy Tyanshan tizmasi joylashgan. Shimoliy sharqi: Tolos Olotoviga borib taqaladi.

(Monas 4488m). Shimoliy tizmasi Ugom (balandligi 3500 m eng baland nuqtasi Sayram cho’qqisi 4238 m). Janubiy-g’arb Qorjontog’ (o’rtacha balandligi 2000 m eng baland nuqtasi Mingbuloq 2834 m).

Piskom o’rtacha baladligi 3000-3500 m eng baland nuqtasi 4299 m (Beshtor) eng uzun tizma Chotqol bo’lib Oxangaron daryo vodiysi 2 ga bo’lgan. Bularning shimol Arashan va Qizilnura janubiy Qurama tizma tog’lari deyiladi.

Arashan va Qizilnura Oxangaron va Chotqol suvayirg’ichi ularning balandlik nuqtasi 3893m, Kichik Cimyon (2101 m) balandlikdir.

Qurama o’rtacha balandligi 2500 m (eng baland nuqtasi 3769 m Boboiob) tizmaning janubiy-g’arbida unga baland bo’lmagan Mog’iltog’ joylashgan. Oxangaron boshlanish qismida Oxangaron platosi joylashgan. (balandligi 3000m ayrim joylari 3400m).

Turkiston tizmasi g’arb tarmog’i va shimoliy yonbag’ri joylashgan eng baland nuqtasi Shokortog’ 4033m.

Sangzor boshlanish qismida Turkiston 2 ga bo’linadi. Janubiy Cho’kmartog’ sharqiy-g’arbga cho’zilgan baland nuqtasi Bozorxonim 3194 m (3405 m) yetadi. Shimoliy qismi Molguzar esa shimoliy-g’arbga cho’zilgan (balandligi 2622m).

Molguzarning shimol g’arb davomi Nurota tog’ini Sangzordan hisoblanib “Temurlang darvozasi” ajratib turadi.Nurota 2 ta tizmadan iborat shimoliy Nurota tizmasi deyiladi. Eng baland nuqtasi 2169m “Hayot boshi cho’qqisi” (2165m).

Janubiy tizmasi: Gubduntog’, Qoroqchitog’, Oqtog’, Qoratog’dan iborat balandlikgi 1150-2006 m Nurota tog’ining janubiy bag’ridan boshlangan daryo vodiylari ularni bir-biridan ajratadi.

Turkiston janubiy Zarafshon tizmasining g’arb tarmoqlari Cho’qilqalon va Qoratepa deyiladi (eng baland nuqtasi 2388 m (2595 Komqo’tan).

Qoratepa tog’ini Chaqilkolondan Tixtaqafaga (1679m) davoni ajratib turadi.

Qoratepaning eng baland nuqtasi Komqo’tan (2188m) 2595m).

Qoratepadan shimoliy g’arbida Zarafshon tizmasining davomi Ziyoviddin Zirabuloq tog’lari joylashgan (1112m oshmaydi).

Janubiy O’zbekistonda Hisor tog’ tizmalarining janubiy-g’arbiy qismi va tarmoqlari joylashgan. (O’zbekistonning eng baland nuqtasi Hazrati Sulton 4688m(4645m).

Qashqadaryoning boshlanish qismi Sumsar va Shertog’ deyiladi. Eng baland nuqtasi 2692 m. g’arbga qarab pasayadi.

G’avo nomli dovondan shimoliy g’arbda Hisorning bir bo’lagi Hazrati Sulton tog’i cho’zilgan balandligi 4000 m oshadi.

Janubiy g’arbiy tarmoqlari: eng yiriklari Osmontosh (eng baland nuqtasi 3953m) Beshnov (3448m), Eshonmaydon (2919m), Xontaxta (2936), Bobo Burxon (2476m), Bo’ysintog’ (4424m).

Hisorning eng janubiy g’arbida Ko’kintan eng baland nuqtasi Maygala 3137m.

Sharqiy Bobotog’ tizmasi joylashgan (eng baland nuqtasi Zarkasa 2286m).

Tog’ oralig’i botiqlari: tog’ qismida alohida o’rin eggallaydi .botiqlarning hosil bo’lgan tog’ tizmalarining ko’tarilishi bilan bog’liqdir.



3.2.Tekislik hududlari geologik tuzilishi

Tog’ tizmalari ko’tarilgan sari botiqlar cho’ka boshlaydi, botiqlardan cho’kindilar to’planadi.

Botiqlarining o’zida ham yosh tog’lar paydo bo’lib natiajda antiklinal va sinklinallar vujudga kelgan.

Natijada botiqlar ichida uncha baland bo’lmagan tepa va botiqchalar paydo bo’lgan.

Eng katta botiq Toshkent Mirzacho’ldir. Uni shimoliy sharqiy va sharqiy g’arb Tyanshan janub va janubiy g’arbda Turkiston, Morguzar va Nurota tog’lari bilan o’ralgan. Shimoliy g’arb esa Qizilqum yo’li bilan tutashib ketgan.

O’rtacha balandligi 250-300m.

Bu botiq ikki qismga bo’linadi 1) shimoliy-sharq 2) janubiy-g’arbga bo’linadi.

Shimoliy sharqiy qismi: Keles, Chirchiq, Oxangaro daryolari yotqiziqlari olib kelib janubiy-g’arbiy, shimoliy-sharqiy ko’tarilib boradi. (Toshkent, Chirchiq, Olmaliq, Oxangaron, shaharlari va qishloqlari joylashgan).

Janubiy g’arbiy qismi: Molguzar va Turkiston tog’lari tomon ko’tarilib boradi. Sirdaryo bu qismida 2ta terassa hosil qiladi. 3 terassasi ko’milib ketgan bo’lib Mirzacho’lning asosiy qismini tashkil qiladi.

Sangzor, Zominsuv shimoliy g’arbiy qismida konus yoyilmalar hosil qiladi.

Farg’ona botig’i: g’arbdan-sharqqa kengayib boradi, shimoliy-g’arb, shimoliy Turama, Chotqol tog’lari; shimoliy sharqiy va sharq Farg’ona Oloy Turkiston tizmalari, shimoliy-sharq, g’arbiy tor “Xo’jand darvozasi 8-190 km orqali Toshkent Mirzacho’l botig’iga tutashadi. Uning g’arbiy qismini 330 m sharqiy qismini 1000m va undan oshadi.

Tog’lardan So’x, Shohimardon, Isfara, Isfayramsoy, Qoradaryo, Norin, Kosonsoy, o’yib ketadi.

Botiqning markaziy qismida ancha yerni qum tepallari egallab yotibdi balandligi 5-15m dan oshmaydi. Eng katta qum massivi Qoraqolpoq cho’lidir.

Molguzar, Nurota, oqtog’, Qoratog’, Gubdontog’, Cho’kmartog’ orasida Sangzor-Nurota botig’i joylashgan. Balandligi 800 m dan 500m passayadi. Shimoliy g’arbiy balandligipasayib Qizilqum cho’llariga qo’shilib ketadi.

Bu botig’ni hech qanday boshidan oxirigacha kesib o’tmagan. Janubiy sharqiy qismida uncha katta bo’lmagan Sangzor daryosining yuqori oqimi joylashgan. Daryo uning o’rta qismida shimolga burilib ketadi va “Temurlang darvozasi” hosil qiladi. Shimoliy-g’arbiy oqar suvi yo’q.

Sangzor Nurota botig’i janubda Zarafshon botig’i joylashgan. Shimol va shimoliy-sharq, Qoratog’, Oqtog’, Karachatog’, Gubduntog’ ; janub va janubiy g’arb Zarafshon tizmasi (Chaqilkalon, Qoratepa, Ziyoviddin-Zirabuloq tog’lari) bilan o’ralgan.

Botiqning o’rta qismidan Zarafshon daryosi kesib o’tadi. Samarqand shimol yaqinida 2 ga bo’linadi uzinligi 100 km eni 15 km Miyonqola oroli joylashgan. Xatirchiga yaqin birlanib g’arb tomon oqadi. Buxoro shimoliy g’arb katta delta hosil qilib Amudaryoga yetmasdan qumga singib ketadi. Botiqning o’rtacha kengligi 50-60 km. Sharq qismi 10-15 km taraldi. Kattaqo’rg’on shahri 100 km kengayadi (balandligi sharqi 900m g’arb 300m).

O’rta qismi umuman tekislik Samarqand shahri shimolda joylashgan Cho’ponota tepasi (Pg yotqiziqlari) buzib turadi.



Kitob Shahrizabiz: sharq va shimoliy sharq Hisor g’arbiy qismi ochiq (janubiy g’arbiy balandligi 500 m shimoliy sharq 1000 m).

Botiq Qashqadaryo va uning irmoqlari olib kelgan yotqiziqlar bilan to’lgan, bir necha terassalar hosil qiladi.



Surxon Sherobod: shimoliy g’arb va shimoliy Hisor, sharqiy Bobotog’, janubiy Amudaryo oqib o’tadi O’rta qismidan Surxondaryo va Sheroboddaryo kesib o’tadi. Janubi 300, shimoliy sharqi 700 m.

Markaziy qismi tekis botiqning shimoliy sharqiy qismida Kottaqum qum massivi egallab yotibdi. (Ng yotqiziqlari).

Tekislik qismi: Qizilqum cho’lining markazi va g’arb egallab yotadi. O’rta Osiyoning katta cho’lini Sirdaryo va Amudaryo chegaralab turadi.

Janubiy-sharq shimoliy g’arb cho’zilgan bo’lib balandligi 300-600 m gacha pasayadi.

Qum massivlari: Boboqum, Toshquduq, Uchqum, Sandiqmequm eng kattalari hisoblanadi.

Qum relef shakillaridan pushtisimon qum marzalari, taqirlar, barxonlar uchraydi.

Barxonlar Qizilqum g’arb qismi Amudaryoning o’ng qirg’oqlarida tarqalgan bo’lib balandligi 10m gacha..

Hamma to’g’lardan hosil bo’lgan kuchli nurash jarayoni mavjud. Bu tog’lar oralig’ida Oyoqog’itma, Qoraxotin, Mingbuloq va boshqalar joylashgan.

Mingbuloq- 18 m, uzinligi 40 m, kengligi 10-15 km, atrofidagi balandlik 100 m yetadi. (olimlar fikricha: yer yoriqlarida hosil bo’lgan.)

Insonning atrof muhitga bo’lgan ta’sirining kuchayishi munosabati bilan ekologiyani o’rganish katta ahamiyatga ega bo’lib bormoqda.

Tabiiy resurslardan foydalanish landshaftlar va ularning inson faoliyati natijasida sifatli o’zgarishi bilan bog’liq.

Ob - havo, joy relyefi tuproq va o’simlik qoplamasi, geologiya, gidrografiya va boshqa fizik - geografik faktorlar mamlakatning turli tabiiy-iqtisodiy hududlarini tavsiflaydi.

Ob - havo qishloq xo’jalik ekinlarning ustirish imkoniyatlari va shart - sharoitlarini aniqlab beradi.

Joy relyefi tuproq hosil bo’lish jarayonining rivojlanishga ta’sir qiladi.

Tuproq - yerning ustki unumdor qatlami. Tuproqni o’rganish va ularni hududiy joylashtirishni o’rganish uchun tuproqni tekshirish o’tkaziladi, uning natijalari yer tuzishni o’rganish uchun kerak bo’ladi.

Yer haqidagi geologik ma’lumotlar grunt suvlarining sathi, gumus gorizontining miqdori va x.k. larni o’z ichiga oladi.

Qizilqumda qadimgi suvsiz daryo o’zanlari uchraydi. Bularning eng kattasi Jonadaryo(Sirdaryoning o’zani 180 yil ilgari oqqan). Qizil O’rda shahri yaqinidan boshlanib janubiy-g’arbga oqib orolga quyilgan.

Qizilqumning janubiy qismida Sirdaryoning o’zani Daryosoy o’zani mavjud. Quljiqtog’ning janubiy qismida joylashgan va sharqdan-g’arbga cho’zilib Oyoqog’itma chuqirligidan boshlanib Jengeldi va Kal’a otada tugaydi.

Zarafshoning shimoliy qismida qadimgi o’zani Mohondaryo joylashgan bo’lib, shimoliy-g’arbga oqqan.

O’zbekistonning Janubiy- sharqida: soz tuproqli suvsiz cho’llar joylashgan, eng kattasi Qarshi cho’li (Qashqadaryo etagida), Zarafshon vodiysi , Kornob va Malik cho’llari; Qoratepa g’arb qismida Jom cho’li. Ularning balandligi 350 m janubiy –g’arbi 170 m sho’rxok va taqirlar keng tarqalgan.

Amudaryo etaklarida Amudaryo del’tasi joylashgan. Balandligi: Tuyamuyinda 125 m, Orol yaqinida 53 m.

Hozirgi delta: 19600 km2 qadimgi delta bilan birga 44.220 km2 ni tashkil etadi.

Ustyurt. Kaspiy va orol orasida joylashgan. Balandligi 200 m. Uning yuzasi Sarmat dengizining gorizontal yotqiziqlari bilan qoplangan. Sharqiy va janubiy qismlari Chinklar kesib tushgan. Balandligi 180-200 m.

Eng katta botiqlari: Javrinquduq, Borsakelmas, Asakaovdon. Balandligi 27-28 m sho’rxok va qum bilan qoplangan.



Xulosa

.

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, O’zbekiston tog’larining hozirgi rel’efi Neogen va to’rtlamchi davrda vujudga kelgan. Tog’lar asosan denudasiya, tekisliklar esa akkumlyassiya jarayonlari natijasida hozirgi holatga kelgan o’lkalardir. Binobarin, O’zbekiston tabiatini hozirgi holatining shakllanishi to’rtlamchii davr mobaynida ro’y bergan.



O’zbekiston hududidagi to’rtlamchi davr yotqiziqlari Yu.A. Skvortsov va G’.A.Mavlonovlar tomonidan strategrafik bo’linish sxemasiga ko’ra 4 kompleksga Nanay ,Toshkent, Mirzacho’l, Sirdaryo ajratilgan. O’rta Osiyoda to’rtlamchi davrning bu komplekslarga kirmagan, bo’limlarga ajratilmagan yotqiziqlari ham alohida ko’rsatiladi. Bular qumlar va ko’l – kimyoviy yotqiziqlardir..

To’rtlamchi davr yotqiziqlari kelib chiqishiga ko’ra kontinental, allyuvial-prolyuvial, prolyuvial va dellyuvial bo’lib, litologik tuzilishi va qatlamining qalinligi bir xil emasligi bilan ajralib turadi. Alyuvial yotqiziqlar asosan yirik daryo vodiylarida keng tarqalgan bo’lib, konglomeratlar, shag’allar va qumlardan iborat, usti uncha qalin bo’lmagan lessimon gil jinslar bilan qoplangan. Alyuvial – prolyuvial yotqiziqlar tog’lar va tog’ oldi tekisliklaridagi daryo va soy yoyilmalarida tarqalgan va konglomeratlar, shag’allar va lessimon jinslardan tarkib topgan. Prolyuvial yotqiziqlar vaqtincha oqar suvlar olib kelgan mayda shag’allar va lessimon jinslardan iborat bo’lib, tog’ etaklarida keng tarqalgan. Delyuvial yotqiziqlar asosan lessimon jinslar bo’lib toglar yon bag’irlarida tarqalgan.

O’zbekiston hududining hamma qismida yangi tektonik harakatlar faol davom etayotganligi natijasida kuchli zilzilalar bolib turadi.

FOYDALANILADIGAN ADABIYoTLAR
1. Kаrimоv I. А. “Yuksаk mа’nаviyat yеngilmаs kuch” T. “O’zbеkistоn” 2008 y.

2. Kаrimоv I. А “O’zbekiston XXI asrga intilmoqda” T. “O’zbеkistоn” 1999y.

3. Baratov P. O’zbеkiston tabiiy gеografiyasi. (Oliy o’quv yurtlari gеografiya yo’nalishi talabalari uchun qo’llanma). Toshkеnt, O’qituvchi, 1996 yil

4. Baratov P., Mamatqulov M., Rafikov A. O’rta Osiyo tabiiy gеografiyasi. (O’quv qo’llanma) Toshkеnt, O’qituvchi. 2002 yil.

5. G’ulomov P. O’rta Osiyo tabiiy gеografiyasi. O’zMU, 2000yil.

6. Alibеkov L. O’rta Osiyo tabiiy gеografiyasi. Samarqand 2006 yil.

7. Rahimbеkov R. va boshqalar. O’rta Osiyoni o’rganilish tarixi. Toshkеnt. 1984 yil.

8. Xasanov A. “O’zbеkiston tabiiy gеografiyasi” ma'ruza matni, O’zMU, Toshkеnt. 2000 yil.

9. Baratov P. O’rta Osiyo daryolari. Toshkеnt. 1991yil.

10. Srеdnaya Aziya Moskva. Mo`sl. 1968 god.

11. Shukin, Shuls. O’rta Osiyo gidrografiyasi. 1985 yil.

12. Zapovеdniki srеdniy Azii i Kazaxstana, Mo`sl, 1990 god.

13. O’zbеkiston milliy entsiklopеdiyasi, 1-12 tomlar.

14 Rafiqov B. Orol dеngizining qurigan qismi, Toshkеnt. 2006 yil

15 Alibеkov L.A., Nishonov S.A. “Tabiatni muhofaza qilish va tabiiy rеsurslardan ratsional foydalanish”. Toshkеnt. O’qituvchi. 1983 yil.

16 Usmonova S. “O’zbеkiston tabiiy gеografiyasi.”, Jizzax. 2008 yil.

17. Usmonova S. “O’rta Osiyo tabiiy gеografiyasi” Jizzax 2008 yil.

18. Internet saytlari: www.huu.uz/kengash/download/geografiya.doc



http://www.huu.uz/tematir/geografiya/






Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa