Termiz davlat universiteti



Download 2.52 Mb.
bet10/20
Sana18.01.2017
Hajmi2.52 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   20

Tayanch iboralar:


Bank, bank tizimi, markaziy bank, tijorat banki, kredit, kredit tizimi, trast, xizmat, konsalting, foiz, aktiv, passiv, daramad, kredit uyushmalari

Nazorat savollari:


1. Bank faoliyatining mohiyati nimadan iborat?

2. Bankning qanday turlari bor?

3. Kredit samaradorligi qanday aniqlanadi?

4. Mamlakatimizda bank tizimini rivojlantirish borasida qanday islohotlar amalga oshirilmoqda?



Foydalanilgan adabiyotlar:


1. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari. -T: «O‘zbekiston», 2009

2. Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida. -T. «O‘zbekiston», 1995

3. Хodiyev B.Yu., Bekmurodov A.Sh., G‘ofurov U.V., To‘хliyev B.K. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning «Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari» nomli asarini o‘rganish bo‘yicha o‘quv qo‘llanma. -T.: Iqtisodiyot, 2009

4. Nurmatov N.J. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida mamlakatimiz qishloq infratuzilmasining rivojlantirilishi. Toshkent, «Meriyus», 2010

5. Salimov B.T., O‘raqov N.I. Qishloq xo‘jaligi infratuzilmasi iqtisodiyoti. -T. O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, 2004

7-Mavzu: Investitsiyalar va investitsion faoliyatning bozor infratuzilmasidagi ahamiyati.

Reja:


1. Investitsiyaning mohiyati va ahamiyati.

2. Investitsiyaning turlari va ularning o’ziga xos xususiyatlari.

3. Mamlakatimizda olib borilayotgat investitsion siyosat va uning natijalari.

1. Investitsiyaning mohiyati va ahamiyati.
Investitsiya muassasalari - bu qimmatli qog‘ozlar bilan o‘z faoliyatini asosiy faoliyat sifatida amalga oshiruvchi qimmatli qog‘ozlar bozorining professional ishtirokchilaridir.

Investitsiya muassasasi bo‘lgan yuridik shaxsning ustavida uning asosiy faoliyat turi albatta ko‘rsatilishi kerak (bu investitsiya muassasalarini oddiy xo‘jalik yurituvchi subyektlaridan ajratib turuvchi birinchi xususiyat). Boshqa mamlakatlarda investitsiya muassasalari qimmatli qog‘ozlar bozorida o‘z faoliyatini maxsus faoliyat sifatida amalga oshiruvchi tashkilot, deb ta’riflanadi.

Investitsiya muassasalari uchun maxsus yoki asosiy faoliyat turi haqidagi talab tartibga soluvchi organlarning yuqori ixtisoslashuvni ta’minlashga va shu orqali qimmatli qog‘ozlar bilan doimiy ravishda faoliyat olib boruvchi xo‘jalik yurituvchi subyektlar kasbiy maxoratining yuqori darajasiga erishishga intilishi bilan shartlangan. Bundan asosiy maqsad pirovardida sarmoyadorlar manfaatlarini eng yuqori darajada himoyalashga erishishdan iborat. Biroq mamlakatimiz fond bozori endigina shakllanish bosqichida bo‘lib, qimmatli qog‘ozlarning likvidligi yuqori bo‘lmagan hozirgi vaqtda investitsiya muassasasi maqomini olishga da’vogarlik qiluvchi tashkilotlar uchun bunday sharoitda o‘z faoliyatini amalga oshirish juda qiyin bo‘ladi. Shuning uchun fond bozorida ishlashga ixtisoslashgan tashkilotlar shakllanish bosqichida o‘zlarini ular faoliyatining taqiqlanmagan boshqa aniq investitsiya muassasasining faoliyati bilan qo‘shib olib borilishidan olingan daromadlar hisobidan qo‘llab-quvvatlashi hech qanday xavfli emas. Shu bilan birga, qonun hujjatlarida qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ayrim faoliyat turlarining birgalikda olib borilishi taqiqlanadi. Chunonchi, investitsiya maslahatchilari, investitsiya fondlari va boshqaruvchi kompaniyalar o‘zlariga tegishli faoliyat turini qimmatli qog‘ozlar bozoridagi professional faoliyatning boshqa turlari bilan birgalikda olib borish huquqiga ega emas. Reestr saqlovchilar o‘zlarining qimmatli qog‘ozlar egalari reestrini yuritish bo‘yicha faoliyatini fond bozoridagi depozitar faoliyatdan tashqari professional faoliyatning boshqa turlari bilan birgalikda olib borishi man etiladi. Ushbu cheklovlar sarmoyadorlar huquqlarini himoyalash, ularning qimmatli qog‘ozlarga investitsiya qilishdagi xatarlarini kamaytirish uchun shuningdek, investitsiya muassasasi hamda mijozlar manfaatining qo‘shilib ketishi va shu munosabat bilan nizoli vaziyatlarning sodir bo‘lishi hollariga yo‘l qo‘ymaslik uchun zarur. O‘zbekiston qimmatli qog‘ozlar bozoridagi har xil faoliyat turlarining birlashtirish bir shaxsning o‘ziga investitsiya muassasasining har xil turdagi sifatida faoliyat yuritish uchun bir necha litsenziyalarni berish yo‘li bilan amalga oshiriladi.

Investitsiya muassasalari sifatida yuridik va jismoniy shaxslar qatnashishi mumkin. Yuridik shaxs hisoblangan investitsiyaning faoliyati litsenziyalanishi lozim. Litsenziyalar 5 yil muddatga beriladi. Investitsiya muassasalarining litsenziyalanishi ular faoliyatining davlat tomonidan nazorat qilinishini anglatadi. Qimmatli qog‘ozlar bozoridagi har bir faoliyat turiga mazkur bozorni tartibga soluvchi organning muayyan litsenziyasi to‘g‘ri keladi. Jismoniy shaxslar qimmatli qog‘ozlar bozorida investitsiya maslahatchisi va investitsiya vositachisi sifatida faoliyat ko‘rsatishi mumkin. Ushbu faoliyatni amalga oshirish uchun jismoniy shaxslar mahalliy hokimiyat idoralarida tadbirkorlar sifatida ro‘yxatga olinishi hamda fond bozorini tartibga soluvchi organ tomonidan beriladigan malaka shahodatnomasiga va litsenziyaga ega bo‘lishi lozim. Malaka shahodatnomasi 3 yil muddatga beriladi.

Investitsiya muassasalarining ikkinchi o‘ziga xos xususiyati shundaki, ularni xodimlarining asosiy tarkibi, xususan:

- investitsiya muassasalarining rahbarlari;

- investitsiya muassasalarining qimmatli qog‘ozlar bilan investitsiya muassasasi nomidan bitimlar tuzishda bevosita ishtirok
etuvchi, shuningdek, mijozlar bilan ishlovchi mutaxassislari fond
bozorining ahvoli uchun mas’ul bo‘lgan organda majburiy ravishda
shahodatlashdan o‘tishlari kerak.

Investitsiya muassasasida ishlovchi va qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalarni bajarishga doir hujjatlarga imzo chekish huquqiga ega bo‘lgan shahodatlashdan o‘tgan mutaxassislar kamida ikkita xususiyatga ega bo‘lishi zarur.



2. Investitsiyaning turlari va ularning o’ziga xos xususiyatlari.
Investitsiya fondlari - bu jismoniy va yuridik shaxslar mablag‘larini to‘plovchi hamda foyda olish, aksiyadorlar xatarini kamaytirish maqsadida ushbu mablag‘larni fond nomidan qimmatli qog‘ozlarga, bank hisobraqamlariga va omonatlarga joylashtiruvchi tashkilotdir.

Investitsiya fondi yuridik shaxs bo‘lib, aksiyalarni chiqarish va xarid qilishni, qimmatli qog‘ozlar bilan boshqa bitimlarni amalga oshiradi, shuningdek, u aksiyalariga egalik qilayotgan korxonalarning rivojlanishida va faoliyati samaradorligini oshirishda aksiyador huquqlari bilan ishtirok etadi.

Investitsiya fondlari ikki xilga bo‘linadi: ochiq va yopiq investitsiya fondlari. Ochiq turdagi investitsiya fondlari aksiyalarni ularni sotib olish majburiyati bilan muomalaga chiqaradi, ya’ni fond qimmatli qog‘ozlarining egalariga ularning o‘rniga pul summasi yoki mol-mulkni olish huquqini beradi, bu ustavda oldindan ko‘zda tutilishi lozim. Yopiq turdagi investitsiya fondlari aksiyalarni ularni sotib olish majburiyatisiz muomalaga chiqaradi.

Investitsiya fondlarining muassislari bo‘lib yuridik va jismoniy shaxslar ishtirok etishi mumkin, bunda ularning soni ikkitadan kam bo‘lmasligi kerak. Investitsiya fondining ustav fondi eng kam ish haqining 500 barobaridan kam bo‘lmasligi lozim. Fond aksiyalariga dastlabki obuna fond davlat ro‘yxatiga olingan kundan boshlab 30 kundan kechiktirmasdan amalga oshiriladi. Fond ustav sarmoyasining kamida 75 foizi pul mablag‘lari bilan to‘lanishi zarur. Investitsiya fondi davlat ro‘yxatiga olinib, investitsiya muassasasi sifatida faoliyat ko‘rsatish uchun litsenziya olganidan keyin u tashkil etilgan hisoblanadi. Investitsiya muassasasi sifatida faoliyat ko‘rsatish uchun litsenziya 5 yil muddatga beriladi.

Fondni tashkil etishda uning aksiyalari ochiq obuna yo‘li bilan tarqatiladi, bunday obuna boshqaruvchi kompaniya tomonidan amalga oshiriladi. Obunaning eng uzoq muddati 6 oy qilib belgilanadi. Obunaning yakunlanishida investitsiya fondining ustav sarmoyasi u tomonidan amalda joylashtirilgan aksiyalar bilan muvofiqlashtiriladi va adliya idoralarida ro‘yxatdan o‘tkaziladi,

Investitsiya fondining oliy organi aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi hisoblanadi. Umumiy yig‘ilishning maxsus vakolatiga qonun hujjatlari bilan belgilanganlardan tashqari, fond faoliyatining chegaralanishini, depozitariy va boshqaruvchi kompaniyalar bilan shartnomalarni ma’qullash kiradi. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishlari o‘rtasidagi davr 15 oydan oshmasligi kerak. Ushbu vaqt mobaynida kuzatuvchi kengash uning oliy organi hisoblanadi.

Investitsiya fondi investitsiyalarini boshqarish va uning qimmatli qog‘ozlari portfelini shakllantirishni, shuningdek, fondga maslahat xizmatlarini ko‘rsatishni boshqaruvchi kompaniya amalga oshiradi. Davlat boshqaruvi idoralari tomonidan ta’sis etilgan investitsiya muassasalari yoki ustav fondining 25 foizi davlatga tegishli bo‘lgan tashkilotlar, shuningdek, affilyatsiyalangan shaxslar investitsiya fondining boshqaruvchi kompaniyasi bo‘la olmaydi. Investitsiya fondining affilyatsiyalangan (tobe) shaxslari deganda yuridik va jismoniy shaxslar, boshqaruvchi kompaniya hamda uning mansabdor shaxslari, muassislar va ovoz beruvchi aksiyalarning 10 foiziga egalik qiluvchi aksiyadorlar tushuniladi. Affilyatsiyalangan shaxslar tarkibiga mazkur boshqaruvchi kompaniya bilan boshqarish to‘g‘risida shartnoma tuzgan barcha investitsiya fondlari kiradi. Investitsiya fondining ishtirokchilari boshqaruvchi kompaniyaning muassisi va a’zosi bo‘lishi mumkin emas, o‘z navbatida, boshqaruvchi kompaniyaning muassislari, mansabdor shaxslar, mutaxassislar hamda ularning affilyatsiyalangan shaxslari investitsiya fondining aksiyadorlari bo‘la olishmaydi. Investitsiya fondining kuzatuvchi kengashlari hamda boshqaruvchi kompaniyalar tarkibiga davlat xokimiyati va boshqaruvi idoralarining mansabdor shaxslari kiritilishi mumkin emas. Boshqaruvchi kompaniya bilan investitsiya fondining aktivlarini boshqarish to‘g‘risidagi shartnomani aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi tomonidan vakil etilgan fondni kuzatuvchi kengashining raisi tuzadi. Kuzatuvchi kengash boshqaruvchi kompaniya tomonidan tuziladigan bitimlarning ro‘yxatini, shuningdek, bitimlarning xususiyati va hajmiga ko‘ra chegaralarni belgilashi mumkin. Boshqaruvchi kompaniya o‘z faoliyatini investitsiya fondi nomidan amalga oshiradi, aksiyalari fondga tegishli bo‘lgan korxonalar aksiyadorlarining umumiy yishlishida aksiyador sifatida ishtirok etadi, Boshqaruvchi kompaniya tomonidan olinadigan umumiy yillik mukofot pulining miodori investitsiya fondi sof aktivlari o‘rtacha yillik qiymatining 5 foizidan oshmasligi kerak.

Fond aksiyalari birinchi nashrining hisobi Markaziy depozitariyda, keyingi nashrlarining hisobi esa, Markaziy depozitariy bilan vakillik munosabatlariga ega bo‘lgan boshqa depozitariylarda yuritiladi. Depozitariy fond qimmatli qog‘ozlari bilan operatsiyalarni hisobga oladi va nazorat qiladi, shu jumladan, qimmatli qog‘ozlarni almashtirish, xarid qilish va sotish bo‘yicha cheklovlarni amalga oshiradi, Depozitariyning talabiga ko‘ra uning vakili fond kuzatuvchi kengashining majlisida maslahat ovozi huquqi bilan ishtirok etishi mumkin. Investitsiya fondi aksiyadorlarining reestri depozitariy tomonidan yuritiladi. Depozitariy fondning kreditori yoki kafili bo‘lish huquqiga ega emas. Fondning, boshqaruvchi kompaniya va depozitariyning hujjatlari hamda hisobotlarini fond tomonidan tayinlangan mustaqil auditor yillik tekshiruvdan o‘tkazadi.

Depozitariy - bu qimmatli qog‘ozlarni saqlash va qimmatli qog‘ozlarga bo‘lgan huquqlarni hisobga olish bo‘yicha faoliyatni amalga oshiruvchi qimmatli qog‘ozlar bozorining muassasasidar. Faqat naqd (qog‘oz blanklar ko‘rinishidagi) qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va ularning muomalada bo‘lishi jamiyat uchun ancha qimmatga tushadi, chunki ularni tayyorlash uchun juda ko‘p hajmdagi bo‘yoqlar, qog‘ozlar va hokazolar sarflanadi. Bundan tashqari, qimmatli qog‘ozlarning qog‘oz blanklarini saqlash ko‘pincha texnik xususiyatdagi muayyan qiyinchiliklar bilan bog‘liq (saqlash uchun maxsus xonalar, seyflarning mavjud bo‘lishi zarurati). Nihoyat, naqd qimmatli qog‘ozlar muomalada bo‘lishida qator muammolarni keltirib chiqaradi. O‘tkazma yozuvlarni taqdim etish, transferagentlik xizmatlari, o‘rabbog‘lash va tashish, har bir blankning haqiqiyligini tekshirish va h.k. Yuqorida sanab o‘tilgan holatlar shunga olib keldiki, XX asr 70-yillarining o‘rtalarida naqdsiz qimmatli qog‘ozlar paydo bo‘la boshladi. Ularni hisobga olish va saqlash, xuddi pul mablag‘larini banklardagi hisobraqamlarda saqlash singari, buning uchun maxsus mo‘ljallangan muassasalar depozitariylardagi "depo" hisobraqamlarida yozuvlar ko‘rinishida amalga oshirilardi, qimmatli qog‘ozlarni naqdsiz shaklda chiqarish, saqlash va muomalada bo‘lishi an’anaviy naqd shakldagi usulga qaraganda o‘zining ancha ustunliklarini ko‘rsatdi, chunki u har bir emitent va har qaysi jamiyat uchun katta miqdordagi mablag‘larni tejash imkonini berdi, bundan tashqari, emitentlar sarmoyadorlar hamda vositachilar uchun bir qator qulayliklarni ta’minladi, bugungi kunda naqdsiz qimmatli qog‘ozlarni chiqarish butun dunyoda qimmatli qog‘ozlar bozorini rivojlantirishning asosiy tamoyili bo‘lib hisoblanadi.

Depozitariylardagi naqdsiz hisobga olish qimmatli qog‘ozlarning moddiy joylashtirilishi zaruratini istisno etuvchi ro‘yxatlarning kompyuterlashgan tizimi orqali bitim bo‘yicha hisob-kitoblarni bajarish jarayonini anglatadi. Naqdsiz hisobga olish kompyuterlashgan tizimi ikkita muhim shartga rioya etilishini nazarda tutadi: qimmatli qog‘ozlarni harakatsizlantirish va ularni moddiysizlantirish.

Qimmatli qog‘ozlarni harakatsizlantirish - bu qimmatli qog‘ozlarni ifoda qiluvchi jismoniy hujjatlarni (sertifikatlarni) depozitariyda joylashtirish demakdir. Sarmoyadorlarning aksariyat qismi, ayniqsa, tez-tez bitimlar tuzuvchi sarmoyadorlar qimmatli qog‘ozlarga egalik qilish guvohnomasi sifatida qo‘llarida sertifikatga ega bo‘lishni afzal ko‘rishadi. "O‘ttizlik guruhi" barcha usullar bilan bunday amaliyotdan voz kechishni qat’iy ravishda tavsiya qiladi, chunki qog‘oz sertifikatlarni ko‘chirish va saqlash oxiroqibatda bozorning rivojlanishini sezilarli darajada murakkablashtiradi. Qimmatli qog‘ozlarni moddiysizlantirish - bu jismoniy qimmatli qog‘ozlarni chiqarmagan holda emissiyani amalga oshirishdir, qimmatli qog‘ozlarni harakatsizlantirishdagi kabi depozitariyga bunday vaziyatda ham qimmatli qog‘ozlarga egalik qilish haqidagi yozuvlarni saqlash majburiyati yuklatiladi. Shundan keyin depozitariy mijozlarning talablariga ko‘ra naqdsiz hisobraqamlarga o‘tkazish yo‘li bilan mulkchilik huquqini o‘tkazadi. Moddiysizlantirishning harakatsizlantirishdan muhim farqi shuki, bunda sarmoyador uchun egalik qilish haqidagi guvohnoma siatida qo‘liga sertifikatni olish imkoniyati yo‘q.

Bank tizimi singari, O‘zbekiston Respublikasining depozitar tizimi ham ikki pog‘onalidir. Bu shuni anglatadiki, davlat unitar korxonasi ko‘rinishida tashkil etilgan Markaziy depozitariy mamlakatning bosh depozitariysi hisoblanadi. U O‘zbekiston depozitariylarida qimmatli qog‘ozlarni saqlash, huquqlarni hisobga olish va harakatining yagona tizimini ta’minlaydi {birinchi pog‘ona). Qolgan depozitariylar - nodavlat korxonalar bo‘lib, ularning muassislari sifatida yuridik va jismoniy shaxslar, shu jumladan, xorijiy yuridik va jismoniy shaxslar ishtirok etishi mumkin, Bu depozitariylar Markaziy depozitariyga bo‘ysunadi va u bilan vakillik aloqalarini o‘rnatishga majbur (ikkinchi pog‘ona). Depozitariylar o‘z deponentlarining hisobraqamlarida, ularning markaziy depozitariylardagi vakillik hisobraqamlarida umumiy hisobga olinadigan naqdsiz qimmatli qog‘ozlarga nisbatan huquqlarning hisobini yuritadi. O‘zining asosiy faoliyatidan tashqari, depozitariylar qimmatli qog‘ozlarning nominal egasi vazifasini bajarishi (ya’ni depozitariy qimmatli qog‘ozlar egasining topshiriri asosida qimmatli qog‘ozlar egalarining reestrida ularning nominal egasi sifatida ro‘yxatga olinishi mumkin), shuningdek, qimmatli qog‘ozlar egalarining reestrini yuritish buyicha faoliyatni amalga oshirishi mumkin.

Depozitariy ustav fondining miqdori eng kam ish haqining 2000 barobaridan kam bo‘lmasligi kerak, o‘z sarmoyasi va qarz mablag‘lari o‘zaro nisbatining koeffitsiyenti N1>0,0001 darajasida belgilangan. Bunda mijozlar mablag‘lari sifatida saqlash uchun qabul qilingan qimmatli qog‘ozlarning qiymat summasidan foydalaniladi. Bir mijozga to‘g‘ri keladigan xatarning eng ko‘p miqdori ko‘rsatkichi depozitariylarga nisbatan qo‘llanilmaydi.

Depozitariylarda qimmatli qog‘ozlarning but saqlanishi qimmatli qog‘ozlarning maxsus saqlash joylarida va hisob ro‘yxatlarining depozitar operatsiyalarining andozalariga muvofiq qimmatli qog‘ozlarni saqlash va qimmatli qog‘ozlarga bo‘lgan huquqlarni hisobga olishga doir yozuvlar tizimining yuritilishi bilan ta’minlanadi. Markaziy depozitariy, bundan tashqari, qo‘shimcha ravishda o‘z axborot ma’lumotlar bazasini takrorlash tizimi bilan qimmatli qog‘ozlarning but saqlanishini ta’minlaydi.

Markaziy depozitariy qimmatli qog‘ozlarni saqlash, tegishli guvohnomani bergan holda naqd va naqdsiz qimmatli qog‘ozlarga nisbatan huquqlar hisobini yuritish hamda tasdiqlash vazifasini bajaruvchi oddiy tashkilotlardan farqli o‘laroq quyidagi vazifalarni bajaradi:


  • qimmatli qog‘ozlarning naqdsiz nashrlarini saqlash;

  • davlat tasarrufidan chiqarilgan va xususiylashtirilgan obyektlarning naqd qimmatli qog‘ozlarini ularni sotib olgunga qadar saqlash;

  • naqd va naqdsiz qimmatli qog‘ozlarga nisbatan davlat huquqining hisobini yuritish;

  • depozitariyning vakillik hisobraqamlarini yuritish;

- birja va birjadan tashqari savdolar ishtirokchilarining qimmatli qog‘ozlarini ularning savdoga qo‘yilishi oldidan mavjudligini va haqiqiyligini tasdiqlash;

  • birja va birjadan tashqari savdolar ishtirokchilariga savdolarda tuzilgan bitimlar bo‘yicha qimmatli qog‘ozlarning yetkazib berilishini ta’minlash;

  • naqd va naqdsiz qimmatli qog‘ozlarning muomalaga chiqarilganligini tasdiqlovchi hujjatlarni saqlash;

  • O‘zbekiston Respublikasi hududida norezidentlar tomonidan, shuningdek, chet el bozorlarida O‘zbekistonning rezidentlari tomonidan chiqarilgan qimmatli qog‘ozlarni hisobga olish;

  • depozitariylar tizimida qimmatli qog‘ozlarning harakati haqidagi axborotni yig‘ish va tartibga solish.

Markaziy depozitariy davlatga tegishli bo‘lmagan naqd va naqdsiz qimmatli qog‘ozlarga bo‘lgan huquqlar hisobini, aksiyadorlar reestrini yuritish, boshqa yuridik va jismoniy shaxslarga moliyaviy yordam ko‘rsatish, boshqa yuridik shaxslarning ustav fondlarida ishtirok etish huquqiga ega emas.

Depozitariyning asosiy xizmatlaridan biri Davlat mulki qo‘mitasiga, uning hududiy bo‘linmalariga, tarmoq birlashmalariga, uyushmalar va kontsernlarga statistik hamda ma’lumotnoma tusidagi axborotlarni taqdim etishdir.



4. Mamlakatimizda olib borilayotgat investitsion siyosat va uning natijalari.
Investitsiya muhiti - bu mamlakatdagi investitsiya jarayonlariga ta’sir ko‘rsatuvchi iqtisodiy, siyosiy, me’yoriy-huquqiy, ijtimoiy va boshqa shart-sharoitlar majmui. Investitsiya muhiti eng avvalo quyidagi iqtisodiy omillar orqali belgilanadi: tabiiy shart-sharoitlar, shu jumladan foydali qazilmalar zahiralari, ishchi kuchi malakasi va o‘rtacha ish haqi darajasi, iqtisodiy kon’yunktura holati, ichki bozor sig‘imi hamda tovarlarni tashqi bozorda sotish imkoniyatlari, kredit tizimi holati, soliqqa tortish darajasi, ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmaning rivojlanganligi, xorijiy kapitalga nisbatan davlat siyosati, unga nisbatan imtiyozli shart-sharoitlarning belgilanganligi va h.k. Mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan buyon qulay investitsiya muhitini yaratish davlatimiz iqtisodiy siyosatining markaziy masalalaridan biri bo‘lib kelmoqda.

Investitsiya jarayonlarini kuchaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar natijasida 2008-yilda investitsiya hajmi sezilarli darajada ortdi. Iqtisodiyotni rivojlantirish uchun barcha moliyaviy manbalar hisobidan 6,4 milliard AQSh dollari miqdorida investitsiya jalb etildi. Bu 2007-yil bilan taqqoslaganda, 28,3 foizga ko‘p bo‘lib, yalpi ichki mahsulotga nisbatan investitsiyalar hajmi 23 foizni tashkil etdi (7.1-jadval).



7.1-jadval

Asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi va tarkibi,

mlrd. so‘m

Ko‘rsatkichlar

2007 yil

2008 yil

O‘sish sur’ati,

%da

hajmi

sol. salm.%

hajmi

sol. salm.%

Asosiy kapitalga investitsiyalar

5479,7

100,0

8483,7

100,0

128,3

Markazlashgan investitsiyalar

1099,7

20,1

1717,0

20,2

129,1

- byudjet mablag‘lari

492,9

9,0

761,8

9,0

127,9

- nobyudjet fondlari mablag‘lari

334,8

6,1

533,6

6,3

131,8

- xorijiy investitsiyalar va hukumat kafolati asosidagi kreditlar

272,0

5,0

421,6

5,0

128,2

Markazlashmagan investitsiyalar

4380,0

79,9

6766,7

79,8

128,0

- korxonalar mablag‘lari

2610,0

47,6

3741,1

44,1

118,6

- aholi mablag‘lari

621,9

11,3

828,0

9,8

112,0

- to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiya va kreditlar

975,7

17,8

1772,1

20,9

150,2

- tijorat banklari kreditlari va boshqa qarz mablag‘lari

172,4

3,1

425,5

5,0

246,8

Jadvaldan ko‘rinadiki, o‘tgan yil davomida asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi va tarkibida ahamiyatli o‘zgarishlar ro‘y bergan. Yuqorida ta’kidlanganidek, asosiy kapitalga investitsiyalarning umumiy hajmi 128,3 foizga o‘sgan. Shu jumladan, markazlashgan investitsiyalar hajmi 129,1% ga, markazlashmagan investitsiyalar 128% ga o‘sgan. O‘sish sur’atlarini investitsiyalarning tarkibiy qismlari bo‘yicha ko‘rib chiqilsa, eng yuqori ko‘rsatkich tijorat banklari kreditlari va boshqa qarz mablag‘lariga to‘g‘ri kelib, ularning hajmi deyarli 2,5 baravar oshib, investitsiyalar tarkibidagi ulushi o‘tgan yildagi 3,1% dan 5% ga qadar ko‘tarilgan. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiya va kreditlar hajmi 1,5 baravardan ko‘proq o‘sib, buning natijasida ularning investitsiyalar tarkibidagi ulushi 20,9% ga qadar oshgan.

O‘zlashtirilgan barcha investitsiyalarning 50 foizga yaqini ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlashga yo‘naltirilganini ta’kidlash darkor.

Keyingi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotiga kiritilayotgan xorijiy investitsiyalar hajmining izchil va barqaror o‘sib borayotgani e’tiborga sazovordir. 2008-yilda 1 milliard 700 million AQSh dollari miqdoridagi xorijiy investitsiyalar o‘zlashtirildi. Bu 2007-yildagiga nisbatan 46 foiz ko‘p demakdir. Eng muhimi, xorijiy investitsiyalarning 74 foizini to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar tashkil etdi.

Mamlakatimizdagi investitsiya jarayonlarining takomillashib borayotganligi namoyon etuvchi yana bir jihat - davlat byudjetidan moliyalashtirish tarkibidagi nisbatlarning sezilarli darajada o‘zgarib borayotganligi hisoblanadi. Investitsiya jarayonlariga davlat byudjetidan moliyalashtirilgan mablag‘lar dinamikasi shuni ko‘rsatadiki, agar 2005-yilda davlat byudjetdan moliyalashtirilgan mablag‘larning 36,2% respublika byudjeti, 63,8% mahalliy byudjet hisobiga ta’minlangan bo‘lsa, 2009-yilda bu nisbat tegishli ravishda 35,5% va 64,5% ni tashkil etishi ko‘zda tutilmoqda (7.2-rasm). Bu esa investitsiya jarayonlarini moliyalashtirishda mahalliy byudjetlarning ishtiroki va roli kengayib borayotganligini ko‘rsatadi.

Shuningdek, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi davom etayotganiga qaramasdan, 2009-yilda mamlakatimiz iqtisodiyotiga jalb etiladigan xorijiy investitsiyalar hajmi 1 milliard 800 million dollarga ko‘payadi, buning to‘rtdan uch qismi to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalardir.

Iqtisodiyotimizda tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirish va uni modernizatsiya qilish borasida strategik muhim rol o‘ynaydigan loyihalarni amalga oshirish, birinchi navbatda, ishlab chiqarish infratuzilmasini shakllantirishda bundan ikki yil avval tashkil etilgan, bugungi kunda 3 milliard 200 million AQSh dollaridan ortiq Nizom jamg‘armasiga ega bo‘lgan O‘zbekiston Tiklanish va taraqqiyot fondi faoliyatiga katta ahamiyat berilmoqda. Yaqin istiqbolda ushbu Fond aktivlarini 5 milliard dollarga yetkazish ko‘zda tutilmoqda. O‘tgan ikki yil mobaynida o‘nlab yirik sanoat va infratuzilma inshootlarini moliyalashtirish va hamkorlikda moliyalashtirish uchun Fond tomonidan 550 million AQSh dollaridan ziyod miqdorda kreditlar ajratildi.

Investitsiya jarayonlariga davlat byudjetidan moliyalashtirilgan mablag‘lar dinamikasi (mlrd. so‘m)


7.2-rasm

2008-yilda iqtisodiyotimizning turli soha va tarmoqlari bo‘yicha muhim ishlab chiqarish obyektlarining barpo etilishiga alohida e’tibor qaratildi. Jumladan, mamlakatimiz bo‘yicha investitsiya dasturlarini amalga oshirish natijasida qariyb 250 milliard so‘mlik asosiy fondga ega bo‘lgan jami 423 ta obyekt, jumladan, oziq-ovqat sanoatida 145 ta, qurilish materiallari sanoatida 118 ta, yengil va to‘qimachilik sanoatida 65 ta, qishloq va o‘rmon xo‘jaligi sohasida 58 ta, kimyo va neft-kimyo sanoatida 13 ta, farmatsevtika tarmog‘ida 8 ta obyekt ishga tushirildi (7.3-rasm).


2008-yilda investitsiya dasturlarini amalga oshirish natijasida

ishga tushirilgan obyektlar



7.3-rasm
2008-yilda ishga tushirilgan va hozirgi kunda qurilayotgan yirik ishlab chiqarish inshootlari qatorida Farg‘ona vodiysini elektr energiyasi bilan muntazam ta’minlash imkonini beradigan, uzunligi 165 kilometrlik Yangi Angren issiqlik elektr stansiyasi - «O‘zbekiston» yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyasi barpo etilganini alohida ta’kidlash joiz. Sirdaryo issiqlik elektr stansiyasini «So‘g‘diyona» kuchlantirish stansiyasi bilan bog‘laydigan, G‘uzor-Surxon yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyalari va Toshkent shahri elektr ta’minoti obyektlari loyihalarini amalga oshirish ishlari davom ettirilmoqda. Shuningdek, o‘tgan yili 2 ming 600 kilometrdan ortiq ichimlik suvi hamda 825 kilometrdan ziyod tabiiy gaz tarmoqlari foydalanishga topshirildi.


Tayanch iboralar:


Investitsiya, kapital, daromad, investitsion fond, depozitariy, fond bozori, qimmatli qog‘oz, notijorat, investor.


Nazorat savollari:


1. Investitsiyaning mohiyati va turlari.

2. Investitsion fondlar faoliyati.

3. Depozitariylar faoliyati nimadan iborat.

4. Pensiya jamg‘armalari faoliyati.





Download 2.52 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   20




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
O’zbekiston respublikasi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
davlat pedagogika
o’rta maxsus
axborot texnologiyalari
nomidagi toshkent
pedagogika instituti
texnologiyalari universiteti
navoiy nomidagi
samarqand davlat
guruh talabasi
ta’limi vazirligi
nomidagi samarqand
toshkent davlat
toshkent axborot
haqida tushuncha
Darsning maqsadi
xorazmiy nomidagi
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
tashkil etish
Alisher navoiy
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
matematika fakulteti
pedagogika universiteti
таълим вазирлиги
sinflar uchun
Nizomiy nomidagi
tibbiyot akademiyasi
maxsus ta'lim
ta'lim vazirligi
махсус таълим
bilan ishlash
o’rta ta’lim
fanlar fakulteti
Referat mavzu
Navoiy davlat
haqida umumiy
umumiy o’rta
Buxoro davlat
fanining predmeti
fizika matematika
malakasini oshirish
universiteti fizika
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
jizzax davlat
davlat sharqshunoslik