Mavzu: Mehnat gigienasi,fiziologiyasi va psixologiyasining asosiy tushunchalari



Download 16,95 Kb.
Sana15.09.2022
Hajmi16,95 Kb.
#848979
Bog'liq
Mehnat gigienasi


Mavzu: Mehnat gigienasi,fiziologiyasi va psixologiyasining asosiy tushunchalari

Reja:
1. Mehnat gigienasi


2. Mehnat fiziologiyasi

Mehnat gigienasi-profilaktika tibbiyotining bo’limi bo’lib, inson organizmiga mehnat jarayoni va ishlab chiqarish muhiti omillarining ta’sirini o’rganadi.


Bundan maqsad ishlovchilarga kasbiy kasalliklar va boshqa noqulay sharoitlarning ta’siri ilmiy tomondan asoslanadi. Ishlab chiqarishdagi mehnat sharoitlari mehnat gigienasining o’rganish predmeti hisoblanadi. Mehnat sharoitlarining inson organizmiga ta’sirini sifatli va sonli baholash mehnat gigienasining asosiy vazifasi sanaladi. Mehnat gigienasining kundalik vazifalari xalq xo’jaligini rivojlatirish bilan belgilaadi va mehnat sharoitlarini sog‘lomlashtirishga, hamda kasbiy kasalliklari bartaraf etib, har tomonlama yaxshilashga yo’naltirilgan. Mehnat gigienasi umumiy va xususiy bo’lishi mumkin.
Umumiy mehnat gigienasi organizmga ishlab chiqarish muhiti, mehnat jarayoni alohida omillarning ta’sir qilish qonuniyatini o’rganadi, hamda ularning noqulay ta’sir qilishining oldini olish uchun profilaktika usullari va choralarini ishlab chiqadi. Mehnat fiziologiyasi va sanoat toksikologiyasi umumiy mehnat gigienasining yirik bo’limlari hisoblanadi. Xususiy mehnat gigienasi sanoatning alohida tarmoqlarida (tog‘kon, metalurgiya, mashinasozlik va boshqa) va qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishida (dalachilik, chorvachilik va boshqa) mehnat sharoitlarining sog‘liqqa va ish qobiliyatiga ta’sir qilishning kompleks o’rganadi.
Mehnat fiziologiyasi mehnat gigienasiing bo’lishi sifatida inson organizmiga ishlab chiqarish faoliyati ta’sirini va fiziologik tomondan asoslangan vositalarni ishlab chiqaruvchi mehnat jarayonlarini tashkil etish, toliqishning oldini olish va yuqori darajada ish qobiliyatini saqlab turishga yordam berish funktsional holatining o’zgarishini o’rganadi. Mehnat fiziologiyasining tadqiqot ob’yekti keng bo’lib, quyidagi masalalarni ham qamrab oladi:

-aqliy.va.jismoniy.mehnatning.fiziologik.qonuniyatlarini.o’rganish;


-zamonaviy ishlab chiqarish sharoitida, odamning ish qobiliyati dinamikasini aniqlovchi,.fiziologik.mexanizmlari.tadqiqot.qilish;
-mehnat faoliyati jarayonida, asabiy ruhiy va his-tuyg‘uning kuchlanishi, shuningdek,.mehnat.og‘irligining.darajasini.baholash;
-mehnatni ilmiy tashkil etishning fiziologik asoslarini ishlab chiqish, ishchi holatni, ish joylarini tashkil eish ish maromi, mehnat va dam olish tartibining eng qulayini.ishlab.chiqish.

Mehnat psixologiyasi-inson shaxsiyati va ruhiy faoliyatining o’ziga xos xususiyatini mehnat jarayonida o’rganuvchi fan tarmog‘idir. Mehnat psixologiyasi quyidagi asosiy yo’nalishlar bo’yicha rivojlanadi:


-mehnat jarayonini tashkil etish, mehnati ratsionaliziyalash masalalari, uni me’yorlash, psixologik nuqtai nazardan toliqish va bir xil marom bilan kurashish, hamda, dam olishni tashkil etish;


-o’rganish muammosi va mehnat malakalarining vujudga kelishini birlashtiruvchi kasbiy tanlash va o’qitish psixologiyasi;
-inson mehnati psixologik xususiyatlarining boshqaruvchilik faoliyati va ishlab chiqarish jarayonida texnologik vositalar bilan o’zaro ta’sirini o’rganish.

Mehnat psixologiyasida quyidagi usullar keng tarqalgan:


1.So’rov usuli (anketalash, og‘zaki suhbat, intervyu).


2.Ish jarayonining borishi va ishchining ishlash darajasi ishlab chiqarishga muvofiqligi mehnat natijalari borasida kuzatuv olib borish.
3.Odamning mehnat jarayonidagi holatini baholashga yo’naltirilgan tadqiqot usullari: a) laboratoriya tajribasi-laboratoriyada ishlab chiqarish faoliyatini modellashtirish;b)ishlab chiqarish tajribasi.
4.Ishlab chiqarish faoliyatida ahamiyatga ega bo’lgan (xotira, diqqat, fikrlash va boshqalar) psixologik jarayonlarning o’ziga xos xususiyatlarini tadqiq qilishning psixofiziologik testlar usuli.
5.Shaxsiylikning o’ziga xosligini baholash usuli.

Psixologik tadqiqotlarda mehnatga munosabatni aniqlash maqsadida ishchining o’ziga xos tashvishi, uning mehnat sharoitlariga bo’lgan munosabati borasida suhbat olib borish juda katta ahamiyatga ega. Anketa yordamida sirtdan suhbatlashish usuli keng qo’llaniladi. Laboratoriya tadqiqotlari ko’pincha o’rganilayotganining faoliyatning modellashtirish tamoyili bo’yicha quriladi. Tabiiy yoki ishlab chiqarish tadqiqoti to’g‘ridan-to’g‘ri tsexda, i shvaqtida, dastgohda, ya’ni aniq ishlab chiqarish sharoitida olib borilishi mehnat psixologiyasining birmuncha takomillashgan usuli hisoblanadi. Psixologik test usuli ishlab chiqarishda band bo’lgan shaxsning o’ziga xos xotira, diqqat, fikrlash va boshqa xususiyatlarini o’rganishda foydalaniladi.


Mehnat xavfsizligiga quyidagi psixologik omillar ta’sir qiladi:

1.Diqqat-e’tibor-sub’yekt faoliyatining ayni paytda qaysidir ob’yektga qaratilganligi (buyum, voqyea, muhokamada va boshqalar).


2.O’ziga olish-sezgi a’zolarining retseptor yuzlariga fizikaviy qo’zg‘atuvchilarni to’g‘ridan-to’g‘ri ta’sir etishda buyumlar, sharoit va voqyealar yaxlitligining aks etishi. Sezish jarayonlari bilan birga o’rab olgan dunyoda bevosita sezuvchanlik moslvshuvini ta’minlaydi, bu fikrlash, xotiralash, diqqat va his-tuyg‘u tusiga bog‘liqdir.
3.Sezish-ob’yektiv dunyoda predmetlar xususiyatlarining ifodalanishi.
4.Xotira-odam hayot faoliyatida avval o’tgan voqyealarni eslab qolish va undan qayta foydalanish qobiliyatidir. Eslab qolish, saqlash va aks ettirish xotira jarayonining tarkibiy elementlaridir. Xotirada materialni saqlanishining ikki asosiy turi farqlanadi-qisqa muddatli va uzoq muddatli xotira. Qisqa muddatli xotira-bu (bir necha soniya yoki daqiqa) endigina o’zlashtirilgan material yoki hodisani yetarli darajada aniq qayta tiklash jarayoni. Bundan so’ng, o’zlashtirishning aniqligi va to’liqligi, odatda keskin yomonlashadi. Uzoq muddatli xotira materiallarni uzoq vaqt ko’p marta takrorlanganligidan va saqlanganligidan vujudga keladi.
5.Ishga layoqat-ma’lum vaqt ichida belgilangan unumdorlik darajasida shaxsning potentsial imkoniyati bo’lib, maksimal, optimal va pasaygan darajalari farqlanadi. Ishga layoqatlilik odamning fizikaviy, aqliy, ruhiy xususiyatlari, malakasi va sog‘lig‘iga bog‘liq holda ish faoliyati mobaynida o’rganib turadi. Ishchining ishga layoqatliligi quyidagi olti davr bilan ifodalanadi:

1-ko’nikish (ishga kirishmoqlik) 20-30 daqiqa. Odamning ishga layoqatliligi, uning iroda kuchini ishga solishga qarab ortib boradi;


2-ishga layoqatlilikning eng yaxshi natija beruvchi davri. Ish unumi ko’rsatkichi juda yuqori. Toliqish holatlari bo’lmaydi. 1-2 soat davom etadi.
3-ko’nikish, dam olish va ishga layoqatlilikning pasayish davri;
4-kompensatsiya davri. Ishga layoqatlilik yuqori barqarorlik darajasida, u toliqish kuchini yengib o’tishga yordamlashadi. Davom etish vaqti 2-3 soat;
5-beqarorlikdavri.Davometishvaqti-1-2sota;6-ishga layoqatlilikning pasayish davri.

Ish unumi asta-sekin pasayadi, toliqish alomatlari paydo bo’la boshlaydi. Davom etish.vaqti-1-2.soat.


6.Toliqish-mehnat faoliyati davomida ishga layoqatlilikning vaqtincha pasayishidir. Toliqish mehnat unumining, tezlikning pasayishi, ishda aniqlikning kamayishi, sezuvchanlikning pasayishi diqqat va xotiraning buzilishi kabi holatda o’zaksini.topadi.

7-Hissiyotlar-hayotiy hodisa va kechinmalar mazmunining to’g‘ridan-to’g‘ri kechinma shaklida ruhiy aks etishidir. Mehnat jarayoni bilan bog‘liq hissiyotlarni tavsiflashda, shuni ham ta’kidlash joizki, hissiyotlar insonning oddiy sezgisi, kechinmalari va ichki dunyosi bo’lmay, balki ish faoliyatida, demak, ish unumdorligiga.ta’sir.etuvchi.holatdir.


Jarohatlanish,.baxtsiz hodisa va kasb kasalliklari haqida tushuncha.


Sanoat korxonalarida xavfsizlik texnikasi, sanoat sanitariyasi va yong‘in xavfsizligi qoidalariga, me’yor va tavsiyanomalariga rioya qilmaslik ishchilarni jarohatlanishga, zaharlanishga va kasb kasallmklari olib kelishi mumkin.


Inson tanasining teri yoki ayrim qismlarga tashqi mexanik, kimyoviy, issiqlik va elektr ta’siri natijasida shikastlansa, bu jarohatlanish deb ataladi. Jarohatlanish tushunchasini baxtsiz hodisa deb ham yuritiladi.


Jarohatlanish uch turga bo’linadi:


1.Ishlab chiqarishda, ish joyida jarohatlanish. Bunga ishchi ma’muriyat tomonidan buyurilgan ishni bajarish chog‘ida ish joyida, tsexda, zavod hududida, yuk ortish va yuk tushurish yoki ba’zi yuklarni bir joydan ikkinchi joyga ko’chirish vaqtida olgan jarohatlanishlar kiradi.


2.Ish bilan bog‘liq, lekin ishlab chiqarish Bilan bog‘liq bo’lmagan jarohatlanish. Ishga borib-kelish vaqtida transport vositalarida, komandirovka vaqtida yoki korxona ma’muriyatining topshirig‘iga muvofiq, ishlab chiqarish hududidan tashqaridagi ba’zi bir ishlarni bajarganda olingan jarohatlanishdir.
3.Ishlab chiqarish va ish Bilan bog‘liq bo’lmagan jarohatlanish. Bunga mast bo’lish natijasida olingan jarohatlar, davlat mulkini o’g‘irlash va boshqa shunga o’xshash.holatlardagi.jarohatlanishlar.kiradi.

Sanoat korxonasi ishlab chiqarishda sodir bo’lgan har qanday baxtsiz hodisaga javobgar hisoblanadi. Ma’muriyat birinchi ikki turdagi baxtsiz hodisa, ya’ni jarohatlanish ishlab chiqarish bilan bog‘langan taqdirda javobgar hisoblanadi va baxtsiz hodisaga uchragan kishining jarohatlanish natijasida yo’qotilgan kunlari uchun to’liq haq tomonidan xavfsiz ish sharoitini yaratish sohasida yo’l qo’yilgan xato orqasida bo’lmay, balki ishchining mehnatni muhofaza qilish qoida va me’yorlariga amal qilmasligi natijasida kelib chiqqan bo’lsa, unda ishchi ham ma’muriyat xodimi bilan birga javobgar hisoblanadi. Bunda moddiy to’lov miqdori ma’muriyat xodim iva ishchining aybdorlik darajasiga qarab belgilanadi.


Sanoat sanitariyasi me’yorlarining buzilishi natijasida ishlab chiqarish joylaridan ajralib chiqqan zaharli omillar ta’siridan ishchi kasbiy zaharlanish yoki kasb kasalligiga chalinishi mumkin. Kasbiy zaharlanish bir smena davomida yuz bersa, u o’tkir zaharlanish deyiladi, agar uzoq muddat davomida zaharli moddalar yig‘ilishi natijasida yuz bersa, surunkali zaharlanish deyiladi. Surunkali zaharlanish kasb kasalliklariga olib keladi. Kasb kasalliklariga qoniqarsiz ish sharoitlarida ishlash natijasida kelib chiqadigan hamma kasalliklar kiradi. Masalan, havo bosimining ortiq yoki kam bo’lishi natijasida kesson yoki tog‘ kasalligi, sanoatda ajralib chiqadigan chang ta’siridan pnevmokonioz kasalligi, yallig‘lanish va zaharli moddalar ta’siridan dermatit va yara kasalliklari kelib chiqadi.


O’lim bilan tugugan, og‘ir jarohatlanish va guruhning baxtsiz hodisaga uchrashi hollaridan tashqari hamma baxtsiz hodisalar tsex boshlig‘i, xavfsizlik texnikasi muhandis va jamoat nazoratchisi tarkibida tuzilgan komissiya tomonidan tekshiriladi. Baxtsiz hodisa ish boshlanishdan oldin, ish davomida, i shvaqtidan keyin ish joyida, zavod hududidan chetda yuz bergan bo’lishidan qat’i nazar tekshirilishi.lozim.


Baxtsiz hoisa o’lim bilan tugasa, guruh bo’lib baxtsiz hodisaga uchrasa va og‘ir jarohatlangan hollarda, tekshirish maxsus belgilangan tartib Bilan o’tkaziladi. Bunday maxsus hodisalar maxsus komissiyalar tomonidan tekshiriladi. Komissiya tarkibiga kasaba uyushmasi texnik nazoratchisi, yuqori xo’jalik tashkilotining xodimi, davlat nazorat organlari xodimlari va umumiy baxtsiz hodisani tekshirishda ishtirok etadigan xodimlar qatnashadi. Bunday hollarda tekshirish tezda o’tkazilishi kerak, ya’ni tekshirish materiallari yetti kun ichida tayyor bo’lishi.shart.


Baxtsiz hodisalar sabablarini aniqlash uchun, asosan, ikki usuldan foydalaniladi:


1.Statistika.usuli.


Bu usul baxtsiz hodisalarning umumiy statistik hisobga olingan sanoat jarohatlanishi materiallarini tahlil qilishga asoslanadi.

2.Monografik,usul.


Bu usulning mohiyati shundaki, baxtsiz hodisa yuz bergan ayrim tsex, uchastka yoki ishlab chiqarish xonasi chuqur va har tomonlama o’rganiladi. Bu usulda korxonalarda ro’y bergan baxtsiz hodisalar, avariyalar va kasb kasalliklarining sabablari aniqlanadi. Shuningdek, qurilayotgan yoki loyihalanayotgan turdosh korxonalarda shunga o’xshash baxtsiz hodisalarning kelib chiqmasligini ta’minlashga harakat qilinadi.
Download 16,95 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish