Mavzu: azot va uning birikmalari



Download 0.63 Mb.
Sana18.01.2020
Hajmi0.63 Mb.

MAVZU: AZOT VA UNING BIRIKMALARI

KIRISH Kimyo fani ham boshqa fanlar qatori, odamlarning amaliy faoliyati natijasida vujudga kelgan. Kimyoga doir dastlabki bilimlarni o‘rganish dastlab qachondan boshlanganligi noma'lum, lekin Misrda, Xitoyda, Hindistonda, Yunonistonda bunday fikrlar jamlangan. Misrliklar rudalardan temirni suyuqlantirib olish, rangdor shisha hosil qilish, teri oshlash, o‘simliklardan dori darmonlar, buyoqlar va xushbo‘y moddalar ajratib olishni, sopol buyumlar yasashni bilishgan. Xitoy va Hindistonda kimyo korxonalari bundan ilgariroq vujudga kelgan. Alkimyo VII-XII asrlarda arab mamlakatlarida, XIII asrdan boshlab esa Yevropada rivojlana boshladi.Shu tarizda kimyoga olimlarda qiziqish ortdi. Kimyoviy elementlardan eng keng o'rganilganlaridan biri bu azotdir.

MUNDARIJA KIRISH ASOSIY QISM Azot guruhchasi elementlarining umumiy tavsifi Azotning ochilish tarixi Azotning tabiatda uchrashi Azotning davriy sistemadagi o’rni Azot elementining olinishi Azotning element sifatida ishlatilishi Azotning xossalari Azotning vodorodli birikmalari. Ammiak Azotning kislorodli birikmalari Azоt kislоtalari va ularning tuzlari Azotli o`g`itlar XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Mavzuning dolzarbligi. Azot – gaz bo‘lib, uning molekulasi ikki atomli bo‘ladi. Yer sayyorasi atmosferasining asosiy qismi azotdan iborat: uning butun atmosferadagi ulushi 4/5 qismni tashkil etadi. Sof holatda azot juda oz moddalar bilan birikadi va aksariyat tirik organizmlar uchun u kerak emas. Masalan biz o‘zimiz ham, har bir nafas olishimizda, katta miqdordagi azotni o‘pkalarimiga olib kiramiz va keyin uni qayta nafas chiqarish bilan chiqarib yuboramiz. Uning ma’lum bir qismi, qonda erib ketadi. Biroq u joyda ham azot bilan hech qanday narsa sodir bo‘lmaydi. Lekin azotni boshqa atomlar bilan birktirilsa, unda, barcha tirik mavjudot uchun juda zaruriy va muhim bo‘lgan birikmalar hosil bo‘ladi. O‘simlik va hayvonlar, aoztni boshqa moddalar bilan birikishga majbur qila olishmaydi; bunday xususiyatga faqatgina ayrim mikroorganizmlar – tuproqda yashovchi bakteriyalarning ma’lum turlarigina ega bo‘lishadi. Bunday bakteriaylarni azotni fiksatsiyalovchilardeyiladi, va hayotning boshqa barcha turlarining mavjud bo‘lishi, amalda ko‘p jihatdan aynan shunday bakteriyalarning tuproqda mavjud ekanligiga bog‘liq bo‘ladi. Shunday qilib azotni tuproqdan ajratib olish usullarini o'ylab topishni mavzuni dolzarbligi deb oldim.

Azot guruhchasi elementlarining umumiy tavsifi Kimyoviy elementlar davriy jadvalining V guruhi asosiy guruhchasi elementlari azot N, fosfor P, mishyak As, surma Sb va vismut Bi lar hisoblanadi. Bu elementlarning tashqi energetik qavatida elektronlar soni 5 ta bo’lib, energetik qavatchalarda quyidagicha joylashgan ns2np3nd0. Bu elementlarning barchasi tashqi energetik qavatini tugallash uchun 3 ta elektron yetishmaydi. Shuning uchun 3 ta electron biriktirib olib manfiy 3-oksidlanish darajasini namoyon qiladi. Tashqi energetik qavatda joylashgan elektronlar qo’zg’algan holatida (azotdan tashqari) s1p3d1 ko’rinishda bo’ladi. Elektronlari qo’zg’algan holatda o’ziga nisbatan elektromanfiy elementlarga ana shu juftlashmagan 5 ta elektronni berib, musbat +5 oksidlanish darajasini namoyon qila oladi. Azot atomining tashqi elektron qavatida d-orbital yo’q, shuning uchun tashqi qavatdagi elektronlar 2s22p3 holida bo’ladi.

Azotning ochilish tarixi .   Fransuz kimyogari A.Lavuaze XVIII asrning oxirida taklif etgan “azot” so’zi grekchadan kelib chiqqan bo’lib, “ hayotiyemas” (“a” – old qo’shimcha inkor, “zoe”– hayot ) degan ma’noni bildiradi. Lotincha nomi “NITROGENIUM “ – “selitra hosil qiluvchi “ deganidir . 1772-yilshotlandkimyogarivavrachiD.Rezerford “mefitik” , ya’ni to’liq bo’lmagan, yonish va nafas olishga yordam bermaydigan havo haqidagi disertatsiyasini bosib chiqardi. Bu maqolada element haqida ma’lumotlar berib o’tdi. Undan 2 yil so’ng , ya’ni 1774-yilda Lavuaze unga “azot” deb nom berdi. Lekin bu nom gaz uchun to’g’ri kelarmikin? Bu haqidagi fikrlarimni o’z xulosamda bayon etaman…   Azotning tabiatda uchrashi   Azot-o’zining yerda tarqalishi jihatidan boshqa elementlar orasida oldingi o’rinlardan birini egallaydi. Azot tabiatda erkin va birikmalar holida uchraydi. Erkin holatlardagi azot havoda bo’ladi. Havoda hajm jihatdan 78,09% , massa jihatdan 75,53% azot bor. Yer qobig’ida azotning massa miqdori 0,01% ga teng. Azot birikma holida hamma o’simlik va hayvonlar organizmida bo’ladi.Azotning tabiiy holda uchraydigan anorganik birikmalaridan chili selitrasi, boshqacha aytganda NaNO3 ma’lum. Tabiatda azotning 2 ta izotopi uchraydi 14N va 15N, bulardan atiga 0,365% 15N izotopi, qolgani esa 14N izotopi hisoblanadi.

Azotning davriy sistemadagi o’rni.   Azot D.I.Mendeleyev davriy sistemasining II davr V guruh asosiy guruh elementi hisoblanadi. Sanoatdaazot havodan olinadi.azot rangsiz, hidsiz va mazasiz gazdir, suvda oz eriydi. Azot odatdagi temperaturada inert gaz. Qizdirilganda u metallarga nisbatan aktivlashadi. Ba’zi metallar bilan birikib nitridlar hosil qiladi. 3Ca + N2 = Ca3N2 Azot yuqori darajada vodorod, kislorod bilan birikadi. Azot ammiak ishlab chiqarish uchun elektr sanoatida elektr lampalarini to’ldirish, benzin omborlarida benzinni boshqa idishga haydash, laboratoriyalarda inert muhit, ya’ni oson oksidlanuvchi moddalarni havo kislorodi ta’siridan himoya qiluvchi muhit yaratish uchun ishlatiladi. Olinishi Labaratoriyada azot ammoniy nitratni qizdirib olinadi, reaksiya ikki bosqichda boradi. NH4Cl(kons) + NaNO2(kons) NH4NO2 + NaCl NH4 NO2 N2 + 2H2O  Shuningdek, Br2 ta’sirida ammiakni oksidlab olinadi.   2NH3 + 3Br2 → 6HBr + N2   Juda toza azot olish uchun natriy azitni termik parchalash usulidan foydalaniladi. 2NaN3 2Na + 3N2   Sanoatda azot suyultirilgan havoni rektifikatsiyalash yo’li bilan olinadi.

Ishlatilishi Gaz хоlatidagi azоt tеz оksidlanadigan mоddalar rеaksiyasida va tеz ayniydigan maхsulоtlarni saklashda inеrt muхit sifatida ishlatiladi. Azоt (I) оksidi N2O ning оz mikdоri bilan nafas оlganda insоn оrganizmi оgrikni sеzmaydigan bulib kоladi. Shuning uchun uning kislоrоdli aralashmasi mеditsinada narkоz sifatida ishlatiladi. Azоt (IV) - оksidi kuchli оksidlоvchi. Sulfat kislоta оlishda SO2- ni SO3 ga utkazishda NO2 gazidan оksidlоvchi sifatida fоydalaniladi. Ammiakning suvdagi eritmasi, karbamid CO(NH2)2, natriy nitrat, kaliy nitrat, kaltsiy nitrat, ammоniy nitrat, ammоniy sulfat azоtli ugitlar sifatida ishlatiladi. Azоt tехnikada pоrtlоvchi mоddalar tayyorlashda elеktr lampalarini tuldirishda azоbirikmalari va mеditsinada dоrilar tayyorlashda ishlatiladi. Nitrat kislоta va azоtning bоshka birikmalari хimiya sanоatida kеng kulamda ishlatiladi. Amiakdan eng ko’p azotli o’g’itlar va HNO3 ishlab chiqarishda foydalaniladi.   Azotning xossalari Odatdagi sharoitda azot rangsiz va xidsiz gaz. Azot suyuq va qattiq xolatlarda xam rangsiz. Azotning kritik xaroratsi juda past (-147,1oC) shuning uchun xam uni suyuq xolatga aylantirish ancha qiyin. Azot kimyoviy reaksiyalarga kirishmaslik jixatidan inert gazlaridan keyin birinchi o’rinda turadi. Lekin ba'zi metallar (masalan, litiy) bilan salgina qizdirgandayoq birikib ketadi. Azot litiy bilan birikkanda litiy nitrid Li3N xosil bo'ladi. Azot magniy bilan xam magniy nitrid Mg3N2 xosil qiladi.

Ishqoriy va ishqoriy – yer metallarning nitridlari suvda gidrolizga uchraydi: Mg3N2 + 6H2O -->3Mg(OH)2 +2NH3 Azot kalsiy, alyuminiy va kremniylar bilan faqat yuqori xaroratda reaksiyaga kirishadi. Og’ir metallar (titan, sirkoniy, xrom, niobiy, tantal, toriy va uran) xam azot bilan nitridlar xosil qiladi; lekin bu metallarning nitridlari, ayniqsa toriy nitridi, suvda gidrolizlanmaydi. Ammiak NH3, gidrazin N2H4va azid kislota NH3 azotning vodorodli birikmalaridir. Gidroksilamin (NH2OH) xam azotning vodorodli birikmasi qatoriga kiradi.         Ammiak tabiatda oksil moddalarning chirishidan xosil bo'ladi, bundan tashqari, u ammoniy tuzlari ( masalan, ammoniy xlorid) kuchli asoslar ta'siridan parchalanganda ammiak xosil bo'ladi: 2NH4Cl + Ca(OH)2 --> CaCl2+2NH3+2H2O Ammiakli suv – novshadil spirtni kizdirish yuli bilan xam laboratoriyada ammiak olinadi. Ba'zan nitridlar gidroliz qilinganda xam ammiak xosil bo'ladi. Sanoatda ammiak olish asosiy xom ashyo erkin xolatdagi vodorod bilan azotdir. Bu ikki moddadan ammiak sintez qilinadi: N2+3H2 « 2NH3 Ammiak o'ziga xos o’tkir xidli, rangsiz gaz. U suvda juda yaxshi (20o C da 1 l H2O da 700 l NH3) eriydi. Ammiak 20o C da va 8,5 atm bosimda suyuq xolatga o'tadi. Suyuq ammiak ba'zi anorganik moddalarni yaxshi eritadi, shuning uchun turli sintez reaksiyalarida erituvchi sifatida ishlatiladi.

Ammiak odatdagi sharoitda barkaror modda. Ammiak quyidagi bir qator reaksiyalarga kirisha oladi: 1. Ammiak molekulalari metallarning tuzlari bilan birikib, ammiakatlar xosil qiladi. 2. Ammiakning suvdagi eritmasi asosli xossaga ega; uni ammoniy gidroksid deb ataladi. Ammoniy ionining xosil bo'lishini donor – akseptor bog'lanish natijasi deb qaraladi: ammiak molekulasidagi bir juft erkin elektronlarga proton kelib birikadi: H3N: + H+ --> [NH4]+ 3. Ammiak kislotalar bilan birikib ammoniy tuzlarini xosil qiladi, masalan: NH3 + HCl --> NH4Cl 4. Ammiak bilan kislorod (yoki oldindan qizdirilgan xavo) aralashmasi yonganida erkin azot va suv bugi xosil bo'ladi:   4NH3 + 3O2 --> 2N2 + 6H2O   Ammiakning bu tarika yonishi xech qanday amaliy axamiyatga ega emas, aksincha uni katalizator (platina) ishtirokida 800oC da xavo kislorodi NO ga qadar oksidlanishi  katta texnikaviy axamiyatga ega: 4NH3 +5O2 --> 6H2O +4NO chunki xosil bo'lgan NO xavo kislorodi bilan birikib, NO2 ga aylanadi: NO2 dan esa nitrat kislota olinadi. Ammiakning katalitik oksidlanishi xozirgi vaqtda nitrat kislota olishning asosiy usuli xisoblanadi.

5. Ammiak oqimi 300oC ga qadar qizdirilgan nitratga (xavosiz joyda) yuborilsa, nitriy amid NH2Na xosil bo'ladi: Xuddi shu yo’l bilan boshqa ishqoriy va ishqoriy – yer metallarning amidlari olinadi. 6. Ammiakning suvdagi eritmasi orqali xlor o’tkazilsa, ammiak oksidlanib azotga aylanadi: 8NH3+Cl2 --> N2+NH4Cl 7. Ammiak molekulasidagi bir vodorod atomining xlorga almashinish maxsuloti xloramin NH2Cl ammiakning natriy gipoxlorit ta'sirida oksidlanishdan olinadi: NH3 +NaOCl --> NaOH +NH2Cl Xloramin minus 66oC da suyuqlanadigan yomon xidli gaz. Xloramindan tashqari ftoramin NH2F va xloramin NHCl2 va ftoramin NHF2 lar xam ma'kul.       Ammiak asoslar qatoriga kiradi. U kuchli va kuchsiz kislotalar bilan (xatto karbonat kislota bilan xam) tuzlar xosil qiladi.

Ammoniy tuzlarining o'ziga xos xossalari quyidagidan iborat: 1. Ammoniy tuzlari suvdagi eritmalarda gidrolizga uchraydi. 2. Ammoniy tuzlari ishqorlar ta'siridan parchalanadi, masalan: NH4Cl +NaOH --> NH3+NaCl+H2O 3. Ammoniy tuzlari issiq ta'siridan parchalanadi, masalan: NH4Cl --> NH3 + HSl NH4NO3 --> N3+O2+2H2O.  XIX asrdan XX asrning boshlariga qadar nitrat kislota Chili selitrasiga sulfat kislota ta'sir ettirish yuli bilan olinar edi:  NaNO3 + H2SO4 --> NaHSO4+HNO3. Xozirgi vaqtda bu usuldan nixoyatda kam foydalaniladi. 1905 yildan boshlab Norvegiyada sanoatda nitrat kislota olishning elektr yoy usuli joriy etildi. Bu usulning moxiyati shundan iboratki, avval xavo orqali elektr yoyi utkaziladi, bunda azot bilan kislorod o'zaro reaksiyaga kirishib NO ni xosil qiladi. NO xavoda tez soviganda xavo kislorodi va suv bilan birikib nitrat kislotaga aylanadi: N2+O2 --> 2NO;   2NO + O2 --> 2NO2 3NO2 + H2O -->2 HNO3 + NO.   Ortib qolgan NO yana xavo kislorodi bilan birikib NO2 ga aylanadi, yana suv bilan birikib HNO3 xosil qiladi.

Yoy usulida elektr energiyasi ko’p sarf bo'ladi. masalan, 1 kg kislota tayyorlash uchun 70 kvt energiya ketadi. Shuning uchun bu usul kam qo’llaniladi. Xozirgi vaqtda sanoatda nitrat kislota asosan ammiakni katalizator ishtirokida oksidlash yo’li bilan olinadi. Ammiak bilan xavo aralashmasi 600-800oC da platinadan yasalgan tur (katalizator) orqali o’tkazilganda NO xosil bo'ladi va bu gaz xavo kislorodi bilan darxol birikib NO2 ga aylanadi. Azot (IV) - oksid esa suv va xavo kislorodi bilan o'zaro ta'sirlanib HNO3 ni xosil qiladi:  4NH3 + 5O2 --> 6H2O + 4 NO 2NO + O2 --> 2NO 3NO2 + H2O --> 2HNO3+NO Toza nitrat kislota rangsiz suyuqlik; solishtirma og'irligi 1,526 g/sm3 (15oC da); uning kotish xaroratsi 41,3oC; u 86oC da qaynaydi; suv bilan xar kanday nisbatda aralashadi;           Tarkibida 68% HNO3 bo'lgan nitrat kislota eritmasi (dq1,42/sm3) uz tarkibini uzgartirmay 120,5oC da qaynaydi. Konsentrlangan nitrat kislota ( ayniqsa yoruglik ta'siridan) qisman parchalanadi. 4HNO3 = 2H2O + 4NO2 + O2 Xosil bo'lgan azot (IV) - oksid kislotaga sariq tus beradi. O’zida NO2ni eritgan nitrat kislota tutuvchi nitrat kislota nomi bilan yuritiladi. 

Nitrat kislota kuchli kislota xisoblanadi. U juda kuchli oksidlovchi. Nitrat kislota boshqa moddalarni oksidlaganda azotning oksidlanish darajasi +4, +3, +2, +1, 0 va -3 ga qadar o‘zgara oladi; natijada NO2, HNO2, NO, N2O, N2 va NH3 lar xosil bo'lishi mumkin. Bu o’zgarishlarning sxematik ifodasi quyidagicha: (V)        (IV)        (III)       (II)      (I)        (0)     (-III)   HNO3--> NO2 --> HNO2 --> NO --> N2O --> N2 --> NH3   Nitrat kislotaning kanday oksidlanish darajasiga qadar kaytarilishi uning konsentrasiyasiga va kaytaruvchi moddaning aktivligiga bog'liq. Masalan, konsentrlangan nitrat kislotada ko’rgoshin va kalay eriganida NO2 ajralib chiqadi; kumush eriganida esa NO bilan NO2 xosil bo'ladi,  suyuqlantirilgan HNO3 kislota mis va temirga ta'sir ettirilganda NO gazi ajralib chiqadi. Konsentrlangan nitrat kislota ruxga ta'sir etganda, kislotaning konsentrasiyasiga qarab, N2O yoki N2 yoki NH3 xosil bo'ladi (bu ammiak ortiqcha HNO3 bilan birikib NH4NO3 xosil qiladi).  Konsentrlangan nitrat kislotaga solib qizdirilgan oltingugurt sulfat kislotaga va fosfor - fosfat kislotaga, kumir esa karbonat angidritga aylanadi: S + 2HNO3 --> 3H2SO4 + 2NO 3P + 5HNO3+2H2O --> 3H3PO4 + 5NO 3C + 4HNO3 -->3 CO2 + 2H2O + 4NO

Ba'zi metallar, masalan temir, xrom, alyuminiy va boshqa ba'zi metallar suyultirilgan nitrat kislotada eriydi-yu, ammo konsentrlangan kislotada erimaydi; bu metallar konsentrlangan nitrat kislotaga tushurilganda ularning sirtida mustaxkam oksid parda xosil bo'ladi; bu xodisa passivlashish deyiladi. Umuman, konsentrlangan nitrat kislota kupchilik metallar uchun erituvchi xisoblanadi. 1 xajm konsentrlangan nitrat kislotaning 3 xajm xlorid kislota bilan aralashmasi zar suvi - metallar uchun HNO3 ning o'ziga qaraganda xam kuchli erituvchidir, chunki bu aralashmada xlor va nitrozil xlorid bor: 3HCl  + HNO3 =2Cl + NOCl + 2HCl Bu aralashma nixoyatda kuchli oksidlovchi bo'lgani uchun uzida oltin (radiy) va platinani erita oladi: Au + 3HCl + HNO3 --> AuCl3 + NO + 2H2O AuCl3+ HCl --> H [AuCl4] 3Pt + 12HCl + 4HNO3 --> 3PtCl4 + 4NO + 8H2O PtCl4 + 2HCl -->H2[PtCl6]   Nitrat kislotaning sanoatda ishlatilishi uning oksidlash va nitrolash xossalariga asoslanadi. Bundan tashqari nitrat kislata nitratlar, mineral o'g'itlar, ayniqsa ammiakli selitra olishda juda ko’p ishlatiladi. Ammiakli selitra NH4NO3 - muxit azotli o'g'it xisoblanadi.     

Azotning vodorodli birikmalari. Ammiak. Laboratoriyada ammiak NH4Cl va suyultirilgan ohak Ca(OH)2 ning quruq kukunlari aralashmasini qizdirish yo’li bilan olinishi mumkin. NH4Cl + NaOH = NaCl + NH3 + H2O 2NH4Cl + Ca(OH)2 = 2NH3 + CaCl2 + 2H2O Sanoatda olinishi. Sanoatda amiak havodan ajratib olingan azot va vodorod gazi aralashmasining yuqori 200 – 1000 atom bosim, 500 – 550 o C temperaturada Fe + Al2O3 katalizatori ishtirokidagi reaksiyasi natijasi olinadi. N2 + 3H2 =2NH3 - ∆H; ∆H = -92,6 kJ/mol N2 + 3H2 ↔ 2NH3 + 22 kkal

Bu sintez yuqori bosim ostida 500-550ºC temperaturada katalizator ishtirokida amalga oshiriladi. Katalizator sifatida ozroq kaliy oksid va Al2O3 qo'shilgan Fe metali ishlatiladi. Muvozanatning yuqori temperaturada shap tomonga siljuvi yuqori bosimdan foydalanish yo’li bilan qisman kompensatsiya qilinadi. Ammiak o’ziga xos hidli rangsiz gazdir 4NH3 + 3O2 = 2N2 + 6H2O Ishlatilishi.Azotli o’g’itlar va HNO3 ishlab chiqarish bilan bog’liqdir. Suyuq ammaik bug’langanda ko’p miqdor 5,6 kkal/mol issiqlik yutiladi. Sun’iy sovuq hosil qilish mashinalarida ammaikdan faydalanish shunga asoslangan.

Azotning kislorodli birikmalari Azotning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari. N2O-rangsiz va hidsiz gaz, u nerv sistemasiga ta’sir etib, uni qo’zg’atadi, shuning uchun ilgari N2O kuldiruvchi gaz deyiladi. Yuqori temperaturada N2O kuchli oksidlovchi. NO-rangsiz gaz. U havo kislorodida odatdagi temperaturadayoq oson oksidlanadi. 2NO + O2 = 2NO2 NO2 o’ziga xos hidli, qo’ng’ir tusli gazdir. U kuchli oksidlovchi. NO2 sovitilganda N2O4 ga, ya’ni -10ºC temperaturada suyuqlanadigan kristall moddaga aylanadi. N2O3 ko’k tusli suyuqlik bo’lib, -2ºC temperaturadayoq NO va NO2 ga ajraladi. N2O5 rangsiz kristall 30ºC da suyuqlanadi. N2O5 qizdirilganda azot (IV)-oksid bilan kislorodga ajraladi.   2N2O5 = 4NO2 + O2

Azotning barcha oksidlari ichida faqat NO azot bilan kislorodning bevosita birikishidan hosil bo’ladi.   N2 + O2 = 2NO - 43,2 kkal Azot (II)-oksidning hosil bo’lishi endotermikdir, shu sabab bu protsessni amalga oshirish uchun qattiq qizdirish kerak. Ammo hatto 3000-4000ºC temperaturada NO ning unumi 2-3 %dan oshmaydi. Tabiatda NO momaqaldiroq razryadlari vaqtida hosil bo’ladi. Nitrit angidrid bilan nitrat angidridga tegishlicha HNO2 va HNO3 to’g’ri keladi. Bu kislotalarning aralashmasi azot (IV)-oksidning suvda erishi natijasida hosil bo’ladi. 2NO2 + H2O = HNO2 + HNO3

Azоt kislоtalari va ularning tuzlari Azоt ikki хil kislоta HNO2 va HNO3 larni хоsil kiladi. Bulardan HNO2 nitrit kislоtasi fakat tuzlari eritmalarida (KNO2, NH4NO2, NaNO2) kislоtalar ta’sir ettirilganda хоsil buluvchi kuchsiz kislоta Kd = 5 ∙ 10-4: HNO2 H+ + NO-2 Ishqоriy muхitda muvоzanat o’ngga siljiydi. Shu sababli nitrit kislоtaga nisbatan uning KNO2, NaNO2 va Ca(NO3)2 tuzlari ko’p ishlatiladi. Azоtning +3 оksidlanish darajasidagi birikmalari ham kaytaruvchi, hamоksidlоvchi хоssalarini namоyon qiladi. 2NaNO2 + 2KI + 2H2SO4 I2+ 2NO + K2SO4+ Na2SO4 + 2H2O KMnO4 + NaNO2 + 3H2SO4 2MnSO4 + NaNO3+ K2SO4+ H2O  

Mеtallar bilan nitrat kislоta ta’siri mеtallning aktivlik katоridagi urni va kislоta eritmasining kоntsеntratsiyasiga bоglik. a) Ishqоriy va ishqоriy-еr mеtallari bilan kоntsеntrlangan nitrat kislоta ta’siri: Me + HNO3 MeNO3 + N2O + H2O Agar kislоta suyultirilgan bo’lsa: Me + HNO3) MeNO3 + NH4NO3 + H2O b) Оgir mеtallar (Cu, Hg, Ag, Zn, Pb, Cd, Mn, Sn) bilan: Me + HNO3 Me(NO3)2 + NO2 + H2O Suyultirilgan kislоta bo’lsa: Me + HNO3 Me(NO3)2 + NO + H2O Kоntsеntrlangan nitrat kislоta Fe, Al, Cr kabi mеtallarni passivlashtiradi va ular bilan rеaksiyaga kirishmaydi.

Azotli o`g`itlar Tuproqdagi organik moddalarning chirishda azot ammiakga, ammiak oksidlanib HNO3 aylanadi. Tuproqda HNO3 hosil bo’lishi bakteriyalar ta’sirida boradi va nitrolanish deyiladi. CaCO3 + 2HNO3 = Ca(NO3)2 + CO2 + H2O O'simliklar HNO3 ning suvda eriydigan birikmalaridan, masalan kalsiy nitratdan azotni yaxshi o'zlashtiradi. Tuproqdagi kamaygan azotli moddalar o'rnini to’ldirish maqsadida tuproqqa quyidagi mineral o'g'itlar; (NH4)2SO4, NH4NO3, Ca(NO3)2, CO(NH2)2, CaCN2 olinadi. Tuproqda CaCN2 parchalanib ammiak ajratadi. CaCN2 + 3H2O = CaCO3 + 2NH3

XULOSA Xulosa o’rnida shuni aytish kerakki azot elementini organizmdagi ro'li katta va bu azot aylanishini tushunish mumkin.Tarkibida azot atomi bo‘lgan moddalarni chiqarib tashlash uchun organizm qanday yo‘l tutadi? Axir ularning molekulalari ham asta-sekinlik bilan parchalanib boradiku? Azot atomlarini qayoqqa tashlanadi? Organizm azot atomlarini o‘pka orqali gaz holatida chiqarib tashlay olmaydi. Ularni siydik tarkibidagi ammiak sifatida chiqarib yuborish mumkin – dengizda yashovchi sut emizuvchi hayvonlarning aksariyatida shunday yo‘l bilan azot organizmdan chiqariladi. Lekin ammiak o‘ta havfli zaharli moddaku?! Dengiz hayvonlari uchun bu hech qanday havfli emas, chunki, ularning ajratib chiqarayotgan ammiaklari, butun boshli ulkan dengiz suvlariga aralashib ketadi. Bizda esa bunday imkoniyat mavjud emas. Odam, va quruqlikda yashovchi boshqa jonzotlarda bundayin ulkan «chiqindixona» yo‘q.

Quruqlikda yashovchilarning, shu jumladan odam organizmi ham, organizmdagi azotni chiqarib tashlash imkoni yuzaga kelmagunicha, ma’lum muddat yig‘ib yuishga majbur bo‘ladilar. Bu huddiki, xonadonlarimizdagi kundalik maishiy chiqindilarni, maxsus chiqindi to‘plovchi avtotransport mahallamizga kelmagunimzch vaqtincha yig‘ib turishimizga o‘xshaydi. Maxsustrans mashinasi kelmagunicha, maishiy chiqindilarni o‘zimiz uchun zarasiz bo‘lgan joyda to‘plab saqlab turganimiz singari, organizmdagi o‘zida azotni vaqtincha yig‘ib boruvchi birikmalar zararsiz bo‘lishi kerak. Shu tarzda azot organizmdan chiqib ketadi. Bu elementni o'rganish juda qiziq bo'ldi chunki bu element har joyda va hmma vaqt topiladi.  

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR  1.Парпиев Н.А., Раҳимов Ҳ.Р., Муфтахов А.Г. “Анорганик кимё” (назарий асослари) Т.: “Ўзбекистон” 2000. 479 бет. 2.Парпиев Н.А., Муфтахов А.Г., Раҳимов Ҳ.Р. “Анорганик кимё” Т.: “Ўзбекистон” 2003. 504 бет. 3.Раҳимов Ҳ.Р., Тошев Н.А., Мамажонов А.М. “Анорганик кимёдан практикум” Т.: “Ўқитувчи” 1980. 294 бет. 4.Парпиев Н.А., Решетникова Р.В., Ходжаев О.Ф., Хамидов Ҳ.А, Қадирова Ш.А. “Ноорганик кимёдан лаборатория машғулотлари” Т.: “ЎзМУ”, 2005. 194 бет. 5 M.M.Abdulxayeva , O’.M. Mardonov .“KIMYO” akademik litsey va kasb-hunar kollejlarining talabalari uchun darslik T.:“ O’zbekiston ”- 2002, 6.“O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat milliy nashriyoti Toshkent-2006 I.R.Asqarov, N.X.To’xtaboyev, K.G’.G’opirov  

E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!


Download 0.63 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
O’zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
zbekiston respublikasi
o’rta maxsus
nomidagi toshkent
guruh talabasi
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
xorazmiy nomidagi
toshkent axborot
pedagogika instituti
rivojlantirish vazirligi
haqida tushuncha
toshkent davlat
Toshkent davlat
vazirligi toshkent
samarqand davlat
tashkil etish
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
ta’limi vazirligi
matematika fakulteti
navoiy nomidagi
vazirligi muhammad
bilan ishlash
fanining predmeti
nomidagi samarqand
Darsning maqsadi
maxsus ta'lim
pedagogika universiteti
ta'lim vazirligi
Toshkent axborot
o’rta ta’lim
Ўзбекистон республикаси
sinflar uchun
haqida umumiy
fanlar fakulteti
fizika matematika
Alisher navoiy
Ishdan maqsad
universiteti fizika
Nizomiy nomidagi
moliya instituti
таълим вазирлиги
nazorat savollari
umumiy o’rta
respublikasi axborot
Referat mavzu
махсус таълим