Yaponiya 1918 1945 yillarda Reja



Download 51.68 Kb.
Sana17.01.2017
Hajmi51.68 Kb.

Aim.uz

Yaponiya 1918 - 1945 yillarda

Reja :

1.Birinchi jahon urushidan keyingi dastlabki yillarda Yaponiyaning ijtimoiy – iqtisodiy ahvoli.

2.Barqarorlashuv yillarida Yaponiya . Tanaka kabinetining agressiv siyosati.

3.Yaponiya 1929- 1933 yillardagi jahon iqtisodiy krizisi yillarida .

4.Shimoliy –sharqiy Xitoyni bosib olinishi. Harbiy inflyatsion konyunktura .

5.Fashistik tendensiyalarni o‘sishi.

6.Yaponiyaning 30 yillar ikinchi yarmida ichki va tashqi siyosati.

7.Yaponiya ikkinchi jahon urushi yillarida.

Birinchi jahon urushi yapon iqtisodiyotini rivojlanishiga sezilarli ta’sir o‘tkazdi, Yaponiyaning hukmron doiralari uchun esa azaliy bosqinchilik rejalarini amalga oshirish davri bo‘ldi. Urush yillari yapon monopolistlari va moliya magnatlari uchun “oltin davr” bo‘lib, Yaponiya amalda deyarli harbiy harakatlar olib bormay, urush munosabati bilan chekinishga majbur bo‘lgan. Yevropa imperialistik davlatlarini siqib chiqarib Uzoq Sharq bozorlarini qo‘lga kiritib oldi. Bu esa sanoatni o‘sishiga olib keldi va monopolistik kompaniyalarga ayniqsa, Mitsui, Mitsubisi, Sumitomo, Yasuda konsernlariga ulkan foyda keltiradi. Biroq ayni vaqtda ishchilar sinfi va dehqonlar, ekspulatatsiya qilinishi kuchayib bordi. Garchi 1916- 1917 yilllarda o‘sib borgan ish tashlash harakatlarida kasaba uyushmalariga ajralish zaruriyati anglab borilgan bo‘lsada, ishchilar sinfini uyushqoqligi past darajada qolmoqda edi.

1918 yilga kelib ishchi kasaba uyushmasi tashkilotlari soni 107 taga yetib, ularning faoliyati yildan yilgat kengayib bordi.

Yaponiyaning feodal sarqitlari bilan qiynalgan qishloq xo‘jaligi chuqur krizisni boshdan kechirmoqda edi. Ishchi va dehqonlarni shavqatsiz ekspluataiiya qilinishi, ommaning qashshoqlanishini o‘sib borishi Yaponiyada sifiy kurash, umumdemokratik harakatni avj olishiga olib keldi.

1918 yilgn “guruch g‘alayonlari”.

Guruch narxlarini oshirilishi va Toyama prefekturasida guruch sotuvini qisqartirilishi “guruch g‘alayonlarining” ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi.

12 avgustda Kobe va Nagoyada chiqishlar boshlanib, ular Tokio va butun Yaponiyaga tarqala boshladi.

G‘alayonlar qatnashchilari guruch omborlariga, hukumat muassasalariga xujum uyushtiradilar. Hamma joylardagi hukumatqo‘shinlari bilan qonli to‘qnashuvlar natijasida ko‘plab kishilar o‘ldirildi va yarador qilindi, minglab kishilar qamoqqa olindi. Butun Yaponiya bo‘yicha xalq chiqishlarini bostirish uchun qo‘shinlar, politsiya, jandarmeriya qismlari tashlanadi. Xalq harakati Kyusyu orolidagi barcha shaxta va konlarga tarqaladi. Konchilar qo‘shinlarga qarshi ximoya vositasi sifatida dinamitlardan foydalandilar. Fabrika va zavod ishchilari xam harakatga keldi, ish tashlashlar soni tez o‘sa bordi.

“Guruch g‘alayonlari” qatnashchilarning umumiy soni 10 mln.dan oshadi. Faqat sudga berilganlarning soni 8 ming kishini tashkil etadi. Ko‘plar o‘lim jazosiga va umrbod qamoq jazosiga xukm qilindilar. “Guruch g‘alayonlari” haqida xar qanday nashrlar ta’qiqlandi.

Ommaviy chiqishlar, namoyishlar va qurolli to‘qnashuvlar ikki oydan oshiq davom etdi. Ularni asosiy harakatga keltiruvchi kuchi ishchilar, dehqonlar va shaxar kambag‘allari bo‘ldi. “1918 yilgi ”guruch g‘alayonlari" yapon imperializmiga zarba berib, 1919 yilda Koreyada yapon imperialistlarini mustamlakachilik zulmiga qarshi ommaviy xalq qo‘zg‘olonlari boshlanishini jadallashtiri-di.



1920 — 1921 yillardagi iqtisodiy krizis.

Urushdan keyingi 1920-1921 yillardagi iqtisodiy krizis ayniqsa Yaponiyaga og‘ir ta’sir ko‘rsatdi. Krizis yillarida sinfiy ziddiyatlar keskinlashdi, sotsialistik va umumdemokratik harakatni sezilarli o‘sishi kuzatildi.

Bu o‘sish sabablaridan biri birinchi jahon urushi davrida iqtisodiyot va ijtimoiy tizimdagi o‘zgarishlar edi. Og‘ir sanoat sezilarli darajada o‘sgan edi, bu esa 1920-1921 yillardagi ish tashlash harakatini yadrosi bo‘lgan sanoat ishchilarini-ishchi sinfini uyushqoq qismini o‘sishiga olib kelgandi. Krizis Yaponiya iqtisodiyotining kuchsiz tomonlarini: alohida sohalarining tengsizligini va rivojlanishning sakrash shaklida ekanligini, qishloq xo‘jaligini yuritish va dehqonlarni ekspluatatsiya qilishni yarimfeodal metodlarini saqlab qolgan qishloq xo‘jaligini orqada qolganligini, chayqovchilik xarakteridagi savdo-sanoat korxonalarini ko‘payib ketganligini ko‘rsatdi. Krizis yillari Yaponiya xalki uchun og‘ir sinov davri bo‘ldi. Bu davrda og‘ir sanoat ishchilarini ilg‘or otryadi bo‘lgan metalchilar anchagina uyushqoqlikni namoyon qildilar.

Ish tashlashlarga qarshi qatag‘onlar ishchilarni kasaba: uyushmalariga birlashishga undadi. Yagona kasaba uyushmalari markazini tuzish uchun harakat 1920 yil boshida “Rodo kumiay domeykay” -“Birlashgan kasaba uyushmalari ligasini” tuzish bilan yakunlangandi. Unga “Yuaykay”, “Sinyukay”, “Rodo domeykay” kabi yirik tashkilotlar va qator mustaqil uyushmalar kirdilar.



Vashington konferensiyasi.

1921 yil noyabr - 1922 yil fevralda Vashingtonda dengiz qurol-yarog‘larini cheklash, va Tinch okeani, Uzoq sharq masalalari bo‘yicha konferensiya bo‘ldi.

Konferensiya qabul qilgan to‘qqizta yirik davlatning Xitoy haqidagi shartnomasi va boshqa xujjatlar birinchi jaxon urushidan keyin Amerika imperializmini kuchayganligini aks ettirdi. AQSH 1902 yilda tuzilgan Angliya-Yaponiya ittifoqi shartnomasini bekor qilinishiga erishdi. Uning o‘rniga AQSH, Angliya, Yaponiya, Fransiya davlatlarining Tinch okeanidagi orol mulklarining daxlsizligini o‘zaro kafolatlari haqida axdlashuv tuzildi. Axdlashuv Yapon -Amerika to‘qnashuvini ortga surdi.

Konferensiyada harbiy dengiz flotini tonnasini cheklash haqida beshta davlat o‘rtasida shartmoma tuzildi, bunga ko‘ra yirik harbiy kemalar qurilishi 10 yil davomida to‘xtatilishi kerak edi.

Besh davlat shartmomasi Yaponiyaning harbiy dengiz qudratiga jiddiy zarar yetkaza olmadi. Konferensiya Shandun provinsiyasidagi ijaraga olingan xududni Xitoyga qaytarib berish to‘g‘risida qaror qabul qildi. Lekin Shandun provinsiyasiga nisbatan siyosiy ta’sir va iqtisodiy imtiyozlarni saqlab qolinishi Xitoyning bu rayonida Yaponiyaning ancha mustahkam mavqeini ta’minladi. Imperialistik davlatlar konferensiyaga sobiq RSFSR va Uzoq Sharq respublikasi xukumatini taklif qilishdan bosh tortdilar. Vashington konferensiyasining qarorlari Uzoq Sharq va Tinch okeani xududida urushdan keyingi mustahkam tinchlik rejimni". yarata olmadi.

1923 yildagi zilzila va uning oqibatlari.

1923 yil 1 sentyabrda Yaponiyada juda kuchli zilzila sodir bo‘ldi. Zilziladan eng ko‘p Tokio-Iokogama rayoni zarar ko‘rdi. Yer qimirlashi o‘n minglab kishilar hayotiga zomin bo‘ldi va ulkan - 5,5 mlrd. iyen miqdorida moddiy talofat yetkazdi.

Yer qimirlashi munosabati bilan yuzaga kelgan umumiy sarosimalik vaziyatidan foydalanib hukumat kommunistlarga nisbatan bo‘lmag‘ur aybnomani, go‘yo yer qimirlashidan keyin vujudga kelgan yong‘inlar va tastibsizliklarda ular aybdor degan tuturiqsiz fikrni ilgari surdi. Kommunistlar, sotsialistlar, demokratik kayfiyatdagi ishchilarni ommaviy qamoqqa olishlar boshlandi, koreyslarni ig‘vo bilan qirg‘inlar qilindi.

Zilziladan keyin dastlabki kunlarda Yamomoto xukumati yirik sarmoyadorlarga yordam ko‘rsatdi, ko‘rilgan zarar uchun kompensatsiya to‘ladi. Qurilish, metallurgiya, kemasozlik va sanoat, savdoni boshka sohalari uchun bu yordam tiklanish va bundan keyingi rivojlanish uchun baza bo‘ldi.



Kapitalizmni barqarorlashuvi yillarida Yaponiya.

1924 yilda Yaponiya butun kapitalistik dunyo bilan birga kapitalizmni vaqtinchalik barqarorlashuvi bosqichiga kirdi. Mehnatkashlar huquqlariga hujum, ekspluataiiyani kuchaytirish, yapon kapitalizmini moliya bazasi kuchsizligi tufayli monopoli-yalar uchun qiyinchiliklardan chiqish usullaridan biri edi.

Yapon monopolistik sarmoyasi o‘z hukmronligini iqtisodiyotning eng muhim sohalarida o‘rnatishga intildi. Og‘ir sanoatda Mutsubisi, Sumitomo konsernlari o‘z qudratlarini oshirib bordilar. Bank, kredit sohasida va tashqi savdoda xal qiluvchi mavqeini Mitsui va Yasuda konsernlari egalladilar. Yapon monopoliyalari shavqatsiz ekspluatatsiya mehnatni intensifikatsiyalash evaziga yuqori foyda oldilar. Mehnatkashlarni ekspluatatsiya qilishni kuchayishi sinfiy kurashni yangidan keskinlashishiga olib keldi.

1924 yiddagi 88 ta ish tashlashlar 10 kundan oshiq davom ztib, ularda 20 mingdan oshiq kishi ishtirok etdi, 1926 yildagi birgina Tokio tramvaychilarining ish tashlashlarida 10 ming kishi qatnashdi. Qishloqda ham sinfiy kurash kuchayib bordi. Birinchi jahon urushi vaqtidan beri davom etib kelayotgan qishloq xo‘jaligidagi krizis, monopolistik kapigal va yarim feodal pomeshchiklar hukmronligi dehqonlar ahvolini yanada yomonlashishiga, dehqonlar ittifoqlarini faollashishiga, to‘qnashuvlar sonini o‘sishiga olib keldi.

Ishchi tashkilotlarining faollashuvi va dehqon ittifoqlari umumyapon birlashmasining tuzilishi legal partiyaning tuzilishi uchun baza tayyorlab berdi. 1925 yil 1 dekabrda Tokioda “Dehqon - ishchi” partiyasi (Nomin Rodoto) tuzildi. Lekin bu partiya tez orada ta’qiqlandi, 1926 yil martida “Ishchi-dehqon” partiyasi Ronoto nomi ostida paydo bo‘ldi. Markaziy Komitet raisi Oyama Ikuo. Ronotoning asosiy tayanchi so‘l kasaba uyushmalari birlashmasi Xyogikay va dehqon ittifoqlari birlashmasi bo‘ldi. 1926 yil ohirida Yaponiyada mehnatkashlarning uchta legal partiyasi Ronotadan tashqari Abe Isoo boshligidagi sotsial-demokratik partiya Aso Xissasi boshchiligidagi ishchi-dehqon partiyasi bor edi.

Yaponiya bu davrda vaqtincha va qisman barqarorlashuvni saqlash va uzaytirish maqsadida o‘zining sheriklari va raqiblari AQSH va Angliya bilan birgalikda Xitoyga nisbatan imperialistik tazyiqni kuchaytiradi. Lekin xitoy inqilobini rivojlanishini to‘xtatib bo‘lmadi, Xitoy xalqining va sharqning boshqa xalqlarini kurashi kapitalistik barqarorlikni izdan chiqargan omillardan biri bo‘ldi.



Tanaka kabinetini agressiv siyosati.

1924-1926 yillarda yapon iqtisodiyotini jonlanishi vaqtinchalik xarakter kasb etdi. Jahon iqtisodiy krizisi yaqinlashib kelayotgan bir sharoitda iqtisodiyot va moliyadagi turg‘unlik Yaponiyada 1927 yili moliyaviy krizisga aylandi. Bir qator yirik banklar va ular bilan bog‘liq firmalarni sinishi Vakatsuki hukumati krizisini keltirib chiqardi. 1927 yil aprelda xokimiyatga Seyyukay partiyasi lideri general Tanaka boshchiligi-dagi hukumat keldi.

Moliyaviy krizis mehnatkashlarni shunday ham og‘ir bo‘lgan ahvolini og‘irlashtirdi. Ishlab chiqarishni yanada ratsionalizatsiyalash ommaviy ishdan bo‘shatishlarni keltirib chiqardi. Ishsizlik xavfidan foydalanib tadbirkorlar ekspluatatsiyani kuchaytirishlari va ish haqini pasaytirishlari mumkin edi.

Monopoliyalarni xujumiga qarshi kurashga ishchi siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari boshchilik qildilar. Ayniqsa bu kurash hukumatni bankrotga uchragan, singan bank va firmalarga yordam berish maqsadida soliqlarni ko‘paytirish, imqirozli xolatni barcha ogirligini mehnatkashlar gardaniga yuklashga intilish munosabati bilan jonlandi, faollashdi. Bu yillarda Yapo-niyada sinfiy kurashning keskinlashuvi yangi formada-zavod va fabrikalarda ishchilar delegatlari yigilishlarini tashkil qilish shaklida namoyon bo‘ldi.

Tanaka hukumatini xokimiyatga kelishi ichki va tashqi siyosatda reaksiyani oshkora kuchayganligini bildirdi. Hukmron guruhlarda Yaponiya mehnatkashlar ommasiga oshkora hujum qilishni, Xitoyga qarshi agressiyani talab qiluvchilarni qo‘li baland kela bordi.

1927 yili 25 iyulda bosh vazir tomonidan imperatorga taqdim qilingan mahfiy memorandum “Tanaka memorandumi”da yapon imperializmining dunyoga hukmronligini qo‘lga kiritish dasturi o‘z ifodasini topgandi. Memorandumda qayd qilingan bosqinchilik rejalarida sobiq SSSRga xujum qilish, Amerika Qo‘shma Shtatlarini tor-mor keltirish rejalari ko‘zlangan edi.

Tanaka kabineti ulkan bosqinchilik rejalarini amalga oshi-rishni 1928 yil bahorida yapon qo‘shinlariii Shandunga tushi-rishdan boshladi. Yapon qismlari Shandun provinsiyasini poytaxti Szinanni egallaydilar. Shandunga qo‘shinlarning kiriti-lishi Yaponiyani Xitoyga qarshi oshkora qurolli intervensiya uyushtirishga urinishi bo‘ldi. Sobiq Sovet hukumati Yaponiya xatti-harakatlarini qoralab chiqdi. Uning bu qo‘llab-qo‘vvatlashi va xitoy xalqining qaxramona kurashi Yaponiyaning Shandundagi harbiy avantyurasini barbod bo‘lishida muhim rol o‘ynadi. 1928 yil avgustida Tanaka kabinsti Shandun xududidan qo‘shinlarni chiqara boshladi.

1928 yil fevralida 1925 yilgi saylov qonuni bo‘yicha saylovlar o‘tkazildi. Ular yapon aholisining demokratik kayfiyatdagi qismi ustidan politsiyani qattiq taziyqi, progressiv kuchlarga nisbatan oshkora katag‘on, korrupsiya, deputatlarni ochiqchasiga sotib olish vaziyatida o‘tdi. Shunga qaramay ishchi-dehqon partiyasi (Ronoto) 200 ming ovoz oldi. Parlamentga ronotodan ikki nomzod saylandi, xususan mehnatkashlarni yapon parlamentidagi birinchi vakili Yamomoto Sendzi saylandi. U parlamentda so‘zlagan nutqlarida politsiyachilik davlati vakillarini yovuzliklarini qo‘rqmasdan fosh etib tashlaydi. Yamomoto Sendzi kompartiyaga a’zolik uchun o‘lim jazosini ko‘zda tutuvchi jamoat tartibini saqlash haqidagi qonunga qarshi chiqadi. Parlamentda nutq so‘zlagan kunning ertasiga u yollanma qotil tomonidan o‘ldirildi.

1928 yil martda ishchi partiyalari deputatlari tomonidan xukumat siyosatini fosh etish uchun parlamentni kuyi palatasida parlament fraksiyasi sifatida faoliyat yuritishi kerak bo‘lgan hamkorlikda harakat qiladigan komitet tuziddi. Saylovlarda demokratik kuchlarning muvaffaqiyati hukmron doiralarga mamlakatda uning agressiv siyosatiga qarshi kurash olib bora oladigan kuch o‘sib borayotganligini ko‘rsatdi.

YAKPni Xitoyga nisbatan yapon intervensiyasiga qarshi qaxramona kurashi, faol harakat qiluvchi Xitoy ishlariga aralashmaslik Umumyapon ligasini tuzilishi, Ronoto va Xyogikay boshchiligida ishchilar masalasi bo‘yicha qonun qabul qilish uchun avj olgan ommaviy kurash, Saylov kompaniyasida YAKPni keng miqyosda ishtirok etishi - bularning barchasi yapon adabiyotida “15 mart bo‘roni” sifatida ma’lum bo‘lgan xodisani yuzaga kelishini tezlatgandi.

1928 yil 15 mart tongda bir vaqtning o‘zida yirik markazlarda — Tokio, Osaka, Kiotoda undan keyin butun mamlakat bo‘ylab qamoqqa olishlar o‘tkazildi. Bu politsiya qatag‘onlari rasmiy ji-xatdan kompartiyaga qarshi qaratllgan bo‘lsada, lekin amalda bir necha ming qamoqqa olinganlar orasida YAKP a’zolari (1600 kishi) bilan birga ko‘plab kasaba uyushmalar faollari va ilgor kayfiyatdagi mehnatkashlar turmalarga tashlandilar.

1928 yil aprelida hukumat uchta inqilobiy tashkilotni - Ronoto, so‘l kasaba uyushmalar birlashmasi Xyogikay va proletar yoshlari Umumyapon Ligasinn tahqiqlash haqida farmon e’lon qildi. Qatag‘onlarga xatto YAKP bilan aloqasi bo‘lmagan ijtimoiy muammolarni o‘rganish studentlar ligasi va boshqa tashkilotlar ham tortildi.



Yaponiyada 1929-1933 yillardagi iqtisodiy krizis.

Jahon iqtisodiy krizisi (1929-1933 y.) Yaponiya iqtisodiyotiga ayniqsa katta zarba berdi. Bu Yaponiyani boshqa imperiglistik davlatlarga nisbatan umumiy iqtisodiy zaifligi, 1923 yil zilzilani og‘ir oqibatlari, 1926-1927 yilgi moliya krizisi, shuningdek sanoat krizisi bilan agrar krizis qo‘shilib ketishi bilan yanada chuqurlashdi. Boshqa kapitalistik mamlakatlarga nisbatan Yaponiyada katta rol o‘ynovchi qishloq xo‘jaligi iqtisodiy krizisni o‘z boshidan kechirdi. Ayniqsa ipakchilikni axvoli sg‘ir edi, u bilan dehqon xo‘jaliklarini qariyib yarmi shug‘ullanar edi. 1930 yilgacha chetga (ko‘proq AQSHga) olib chiqiladigan ipak xom ashyosi yapon eksportini 30 % tashkil etardi. Krizis natijasida AQSHga yapon ipagini olib ketish keskin kamaydi, buning oqibatida esa uning bahosi xalokatli darajada tushib ketishi sodir bo‘ldi. Ipakchilik bilan shug‘ullanuvchi dehkon xo‘jaliklari keskin kamayib ketdi.

Ipak, guruch va boshqa mahsulotlarning narxini tushib ketishi qishloq xo‘jalik mahsulotlarini 40% kamayishiga olib keldi. Sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish ham ayniqsa ko‘mir, metallurgiya, ip gazlama sanoati va kemasozlikda sezilarli kamaydi. Eksportni qisqarishi nafaqat ishlab chiqarishni pasayishigagina emas, balki ulkan miqdorda tovar zaxiralarini to‘planib qolishiga olib keldi. Ommaviy ishdan bo‘shatishlar va ish haqini pasaytirishlar boshlandi, mehnatni ratsionalizatsiyalashtirish kuchaydi. Ishsizlar soni ortib borib 3 mln. kishiga yetdi. Ishlab chiqarish konsentratsiyasi va kapitalni markazlashuvi jarayonini faollashuvi mayda va o‘rta burjuaziyani ommaviy xonavayron bo‘lishiga olib keldi.

Mustamlakalarni ekspluatatsiya qilish kuchaytirildi, bu esa 1930 yilda Tayvanda yirik qo‘zg‘olonni keltirib chiqardi ve Koreyada milliy ozodlik harakatini avj oldirdi.

Yaponiyada iqtisodiy krizis va sinfiy kurashning keskin-lashuvi hukmron doiralar siyosati va taktikasida jiddiy o‘zgarishlar keltirib chiqardi. Bu siyosatning asosiy tendensiyasi tuzumning fashistlashuvi va urushni avj oldirishdan iborat bo‘ldi. Bu yillarda fashistik targ‘ibot-tashviqot kuchaytirildi, hokimiyatni egallab olishga intiluvchi ko‘plab fashist tashkilotlari tuzildi.

Agressiya va fashizmni bosh yo‘naltiruvchi kuchi tajovuzkor harbiylardan o‘zining jinoyatkorona maqsadlarini amalda oshirishda vosita sifatida foydalanuvchi moliya oligarxiyasi edi. Harbiylar o‘z ta’sirini mustaxkamlash uchun moliya oligarxiyasining asosiy guruhlari (Mitsui, Mitsubisi, Yasuda, Sumitomo) bilan raqobat qiluvchi yangi konsernlarga tayanardi. Yangi konsernlar o‘z sarmoyalarini asosan harbiy sohalarga (rangli metallurgiya, samolyotsozlik va bosh.) kiritgan bo‘lib va shu sababli militaristik doiralar bilan yaqin aloqada edilar. “Yangi” yoki “yosh” kon-sernlar eskilari kabi moliya kapitali turli guruxlar o‘rtasida rqobatchilik kurashi jarayonida vujudga keldilar va rivojlanib bordilar.

Asosan “yangi” konsernlar tomonilan qo‘llab-kuvvatlangan harbiylar asosiy to‘rtta konsernga qarshi demagogik “antikapitalistik kompaniya” boshlab yubordilar, bu — konsernlarning arboblariga va ularni parlament hamda hukumatdagi vakillariga qarshi terroristik aktlar sodir etdilar.

1929 yildan 1931 yilning dekabrigacha hokimiyatda turgan minseyto burjua-pomeshchik partiyasn vakillaridan tashkil topgan hukumat o‘zidan oldingi seyukay partiyasi xukumati kabi asosan reaksion siyosat olib bordi, ammo minseyto xukumati bu reaksion siyosatni parlamentda muxokamalar bosqichida qolib ketgan, chala-chulpa islohatlar haqida qonun loyihalari bilan niqoblashga urindilar.

Ayni vaqtda minseyto partiyasi hukumati, urushni boshlab yuborishga tayyorlanib qatag‘onlarni kuchaytirdi.

Shimoliy – sharqiy Xitoyni bosib olinishi.

Yapon imperializmi Shimoliy-Sharqiy Xitoyga, Xitoyning boshqa rayonlariga, shuningdek sobiq Sovet Ittifoqi va MXRga qarshi agressiya uchun muhim platsdarm sifatida qaradi. Imperialistik davlatlararo qarama-qarshiliklarni keskinlashtirgan jahon iqtisodiy krizisi bu qarama-qarshiliklarni sobiq SSSR xisobiga hal qilish tendensiyasini kuchaytirdi. Bunday sharoitlarda yapon monopolistlarining Xitoyga qarshi agressiyalarini amalga oshirishlariga yirik imperialistik davrlar to‘sqinlik qilmasliklariga ishonchlari komil edi va ular yanglishmagan edi-lar. 1931 yil sentyabrida Yaponiya qo‘shinlari Xitoyning shimoli-sharqiy proviniiyalarini okkupatsiya qilishni boshladilar va kuz oxiriga borib Shimoliy Manjuriyani katta qismini egalladilar. 1932 yil boshlariga kelib butun Manjuriya yapoi qo‘shinlari tomomidan okkupatsiya qnlindi. Agressiyani yanada rivojlantirish uchun platsdarm yaratish tugallandi.

Uzoq Sharqda vujudga kelgan vaziyatni hisobga olib, yapon militaristlarini niyatlarini oldindan ko‘rib, sobiq Sovet hukumati uzoq sharq sarxadlari mudofaa qobilyatini mustahkamlash bilan bir qatorda Yaponiyaga hujum qilmaslik haqida pakt imzolashni taklif etdi. Yapon hukumati sobiq SSSRni hujum qilmaslik haqidagi paktni imzolash va neytralitst haqidagi taklifini rad etdi. 1934-1935 yillar davomida sobiq sovet va mongol chegaralarida joylashgan yapon qo‘shinlari sobiq SSSR va MXR xududi va chegara zastavalariga surbetlarcha harbiy hujumlarni amalga oshirib turdilar. Faqatgina sobiq sovet va mongol qo‘shinlarini qat’iy zarbalari agressorlarni katta talofatlar bilan chekinishga majbur qilardi. Bu chegara insidentlari Yaponiya hukmron doiralari tomonidan mamlakatda shovinistik tashviqotni avj oddirishda foydalanildi.

Harbiy - inflyatsion kon’yuktura.

1931 yil dekabrida minseyto partiyasi hukumati ichki kelishmovchiliklar sababli iste’foga chiqdi. Seyyukay partiyasi kabinetida harbiy-fashist doiralar ta’siri sezilarli oshdi.

Yangi kabinet harbiy inflyatsion kon’yukturani avj olsirish yo‘lini tutdi. Hukumat qog‘oz pullar chiqarishni ko‘paytirdi va bozorni davlat zaymlari to‘ldirib yubordi, bular esa harbiy xarajatlarni keskin ko‘paytirish imkonini berdi.

Inflyatsiya, o‘sib ketgan harbiy xarajatlar barcha og‘irligini mexnatkashlar ommasi zimmasiga yuklandi. Bu real ish haqini kamayishiga, soliqlarni va birinchi zaruriy maxsulotlarni narxini oshishiga olib keldi. Ishchilarning nafaqat nisbiy balki mutloq qashshoqlanishi kuzatildi.

Qishloqni keskin qashshoklanishi kuchaydi: sudxo‘rlarga qarzdorlikni o‘sib ketishi, ochlik, bolalarni shaxarlarga ommaviy sotilishi harbiy-inflyatsion kon’yuktura yillaridagi qishloqdagi xarakterli hodisalar edi.

Fashistik tendensiyalarning o‘sishi. 1932 yil 15 may fitnasi.

Qishloqdagi ocharchiliklar ommaviy chiqishlarni keltirib chiqardi. Hukumat tomonidan arzon guruch sotilishi uchun YAKP boshchiligidagi kurash, pomeshchiklar qo‘lidagi guruchni zo‘ravonlik bilan tortib olish uchun kurashga aylandi. “Guruch bering” shiori ostidagi harakatga yanada keng ishchi qatlamlari, ishsizlar shahar va qishloq kambag‘allari tortildilar.

Hukmron doiralar mexnatkashlar ommasi chiqishlarini bostirishga intilib, yildan yilga politsiya qatag‘onlarini kuchaytirdi. Aniq kamaytirib berilgam rasmiy ma’lumotlarga kura 1929 yildan 1937 yilgacha siyosiy motivlar bo‘yicha 60 mingdan ortiq kishi qamoqqa olindi. Sudsiz, tergovsiz politsiya tomonidan demokratik harakat liderlari va YAKPni ko‘zga ko‘ringan liderlari o‘ldirildi.

Sinfiy kurashni keskinlashishi munosabati bilan xukmron doiralarda ham ziddiyatlar kuchayib bordi.

1932 yil 15 mayda armiya va flot ofitserlari fashist fitnasini tashkil etdilar: bosh vazir og‘ir yaralandi, bir qator banklarga, ichki ishlar vazirligiga hujum uyushtiriddi. Fitna bostirildi, ammo fashist elementlarining qatiy talabi bilan partiya ustidan turuvchi kabinet tuzildi, ya’ni shu vaqtdan boshlab 1945 yilgacha, Yaponiya taslim bo‘lguniga qadar parlamentda ko‘pchilikka ega bo‘lgan partiya tomonidan tuzilgan kabinetlar endi bo‘lmadi.Bu mamlakat siyosiy tuzumni fashistlashtirish yo‘lidagi yangi kadam edi.

Sayto (1932 yil may - 1934 yil iyul) va Okada (1934 yil iyul - 1936 yil fevral) hukumatlari admirallar tomonidan boshqarilgan, ular u yoki bu parlament partiyasiga mansub emas edilar. Garchi hukumatlarga seyyukay va minseyto vakillari kirgan bo‘lsalarda, lekin ular xal qiluvchi ta’sirga ega emasdilar.

Yaponlar 1933 yili Xitoyni shimoliy rayonlarini, Xabey va Chaxarni bosib ola boshladilar. 1935 yili mamlakat shimolidagi besh viloyatning “avtonomiyasi” haqidagi ig‘vogarlik kampaniyasini boshladilar. Bu kampaniya paytida yapon agressorlari XKP boshchilik qilgan xalq ommasining qattiq qarshiligiga duchor bo‘ldilar. 1937 yili agressorlar Xitoyni tamoman bosib olish maqsadida keng xujum harakatlepini boshlab yubordilar. Yapon agressorlariga qarshi kurashga butun xitoy xalqi qo‘zg‘aldi. Urush cho‘zilib ketib, Yaponiya erksevar xitoy xalqini asoratga sola olmasligi ayon bo‘lib qoldi.

Yaponlar Manjuriyani bosib olganlaridan keyin sobiq SSSR va MXRga xujum qilish uchun aerodromlar qurdilar, chegara mojarolari uyushtirib turdilar.

Yaponiyani hukmron doiralari bu yillarda Germaniya va Italiya fashizmi bilan yaqinlashdilar. 1936 yili Yaponiya bilan Germaniya o‘rtasida antikomintern pakti imzolandi. Yaponiya 1938-1939 yillarda Xasan ko‘li va Xelxnn gol rayonlarida sobiq SSSR va MXR xudduddiga bostirib kirdilar Sobik sovet armiyasi MXR harbiy qismlari bilan birga yapon agressorlariga qattiq zarba berdilar. Xasan ko‘li va Xalxin goldagi mag‘lubiyat Yaponiyani 1941 yili aprelda SSSR bilan betaraflik haqidagi axdnomani imzolashga majbur etdi.

Bu davrda Yaponiyaning Tinch okeani xavzasidagi manfaatlari AQSH monopoliyalarining Tinch okeanp xavzasidagi manfaatlariga zid kelib qolgan edi. AQSH imperialistlari qariyb chorak asr


davomida yapon agressiyasini sobiq SSSRga qaratishdan iborat
yo‘lini o‘tkazib keldi. Yapon bosqinchilarini rag‘batlantirgan bu
siyosat oqibatda AQSHning ham Yaponiya bilan to‘qnashishiga olib
keldi.

Yaponiyaning to‘xtovsiz urushlar olib borishi harbiy xarajatlarni juda ko‘paytirib yubordi. Bu xol soliqlarni oshishiga, pulning qadrsizlanishiga, mexnatkashlarning ommasining ahvolini kesin yomonlashishiga olib keldi, mamlakatda agrar krizis davom etdi, ko‘plab rayonlar ochlik girdobida qoldi. Fashizm va urushga qarshi yagona frontni tashkil etish harakatiga YAKP boshchilik qildi. hukumat “kommunistik xavf”ga qarshi kurashni kuchaytirish maqsadida 1926 yilgi “xatarli fikrlar” qonuniga o‘zgarishlar kiritib 1935 yili parlament muhokamasiga kiritdi...

1936 yilgi fevral saylovlari xalq ommasi orasida fashizm va urushga qarshi kayfiyat kuchayganligini ko‘rsatdi. Bu hol moliya oligarxiyasi va harbiy fashist doiralar namoyondalarini taxlikaga soldi va ular yangi avantyuralar tayyorlashga kirishdilar.

Bu doiralar hokimiyat tepasida parlamentdagi siyosiy partiyalar bilan aloqasi bo‘lmagan Xirota hukumati turishini ma’qul ko‘rdilar.



II- jahon urushi yillarida Yaponiya .

1939 yili ikkinchi jahon urushi tufayli yuzaga kelgan xalqaro vaziyatni yapon imperialistlari yangi bosqinchilik yurishlari olib borish uchun qulay imkoniyat yaratildi deb hisobladilar. 1940 yili barcha parlament partiyalari tarqatib yuborildi, ular o‘rniga german fashizm partiyasiga o‘xshash yagona “toj taxtga yordam beruvchi assotsiatsiya” nomli byurokratik tashkilot tuzildi. Mamlakatdagi og‘ir iqtisodiy axvol sinfiy ziddiyatlarni keskinlashuvi shunga olib keldiki, 1936-1941 yillar davomida 9 marta hukumat o‘zgarishi bo‘lib o‘tdi. 1941 yili yapon harbiy namoyondalari mamlakatda raxbarlikki tamomila o‘z qo‘llariga oldilar va xokimiyat tepasiga general Todzioning harbiy fashistik hukumatini qo‘ydilar. Bu hukumat Tinch okeanida urush harakatlari boshladi.

II-jaxon urushi yillarida Yaponiya sobiq fransuz xindi-xitoyini bosib oldi. AQSHga qarashli Gavay va Fillipin orollariga, Angliya qaramligidaga Malay za Singapur xududlariga xujum qildi. Yaponiya keyinrsq Tailandni. Birma, Indoneziyani egallab oldi. AQSH 1942 yildan boshlab Yaponiyaga qarshi hujumga o‘tdi va ayrim orol va arxipelaglarni undan tortib ola boshladi.

Gitlerchilar Germaniyasi sobiq SSSRga bostirib kirgandan keyin Yaponiya Manjuriyadagi o‘z armiyasini million kishiga yetkazdi, xarbiy xavo, harbiy dengiz kuchlarini sobiq SSSRga qarshi urushga tayyor xolga keltirdi. Bunday vaziyatda sobiq SSSR o‘z kurolli kuchlarini katta bir kismini Uzoq Sharkda ushlab turishga majbur bo‘ldi.

Yaponiya hukumati va arboblari 1941-1945 yillar davomida mamlakatning Germaniyaga sodiqligi haqida ko‘plab bayonotlar berdilar.

1945 yil 5 aprelda sobiq SSSR xukumati Yaponiyaga betaraflik haqida 1941 yili tuzilgan sovet-yapon kelishuvi bekor etilishi haqida bayonot berdi.



Sobiq Sovet Ittifoqi antigitlerchilar koalitsiyasi raxbarlarining Yalta konferensiyasida kelishib olingan muddatda Yaponiyaga karshi urushga kirdi. Sobiq Sovet hukumatini 1945 yil 8 avgustdagi bayonotiga MXR ham kushildi va Yaponiyaga qarshi urush e’lon qildi. Sobiq Sovet Armiyasi Yaponiyaning Kvantun armiyasini tor-mor etdi va yapon militarizmining taslim bo‘lishida xal qiluvchi rol o‘ynadi.

Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa