Sifat. Sifat darajalari. Sifat yasalishi



Download 157,5 Kb.
bet3/4
Sana15.04.2022
Hajmi157,5 Kb.
#553216
1   2   3   4
Bog'liq
Sifat. Sifat darajalari. Sifat yasalishi
Kampyuter arxitekturasi, фразеологизмы, фразеологизмы, maruza 10, maruza 10, yakuniy titul, 2-mustaqil ish, 2-mustaqil ish, G\'oyibberdiyev Mirmuhsin Final controlwork, 1 5082626588273541934, YUZ9 (2), ELEKTRONIKA VA SXEMOTEXNIKA mavzu izlash uchun, 11111111113231564654, M, Vektorlar algebrasi elementlarining maktab geometriyasining masalalarini yechishga tadbiqi
Tub va yasama sifatlar. Turkiy tillardagi sifatlar tuzilish jihatidan tub yoki yasama bo‘ladi.
Tub sifatlar: aq, katta, uzun, qara, yaš, keŋ, ağır. Bunday sifatlar u qadar ko‘p emas: qara: turk. kara, qum. qara, no‘g. qara, qoz. qara, qirg‘. qara, ozarb. gara, tat.qara, chuv. xura;
aq - oq: turk. ak, qum. aq, no‘g‘. ak, qoz. aq, qirg‘. aq, q-qalp. aq, tat. aq, boshq. aq;
yani //yäŋi: no‘g‘. uap, qum. šao, q.-qalp. jana, qoz. jana, uyg‘. šei.
-la, -le, -sar,- ser,- i, -xi affikslari nisbiy sifatlarni yasaydi: virasla “ruscha”, šavašla “chuvashcha” va h.k. Hosil qilingan barcha sifatlar ravish o‘rnida ham qo‘llanishi mumkin.
Sifat yasalishi. Turkiy tillarda sifat yasalishi affiksatsiya, so‘z qo‘shilishi va adyektivatsiya orqali amalga oshiriladi.
Turkiy tillarda sifatlarning qo‘llanishi, ma’lum ma’noda, cheklangan. Bunga sabab otning sifat vazifasida kelishidir: tat. q'sh, '^as “qush uyasi (ini)”, telki mex “tulki mo‘ynasi”, kümüš sağat “kumush soat” kabi.
Yasama sifatlar so‘z yasovchi qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi. Masalan, tatar tilida kyoš so‘ziga -li qo‘shimchasini qo‘shish orqali kyošli “kuchli” sifati yasaladi. “Janjal, urush” ma’nolarini anglatuvchi suğš so‘ziga -šan qo‘shimchasini qo‘shish orqali suğššan “urishqoq”, “janjalkash” sifati hosil qilinadi.
Turkiy tillarda sifat yasovchi qo‘shimchalar quyidagicha:
-lı, -li: qum. tuzlu “tuzli”, no‘g‘. qımli “qumli”, tarlı “astarli”, qaraim. qajğılı “qayg‘uli”, turkm. baqılı “boqimli”. Qozoq tilida - varianti qo‘llanadi: tasti “toshli”.
-q/-ğ, -ığ / -iğ,-g/-k. Bu affiks qadimgi turkiy til davrida keng tarqalgan: ajığ “yovuz”, jılığ “iliq”; qoz.suyıq “sovuq”, beiik “buyuk”. Bu qo‘shimcha tuva, xakas, shor tillarida saqlanib qolgan: tuv. arığ “toza”, čılığ “iliq”, ızıg “issiq”, sook “sovuq”, xak. xatığ “qattiq”, ajığ “achchiq”, čılığ “iliq”, shor. kadığ “qattiq.
Uyg‘ur va o‘zbek tillarida so‘z oxiridagi ğ tovushi q ga almashgan: qattıq “qattiq”. Bu fonetik o‘zgarish boshqa turkiy tillarda ham kuzatiladi: qirg‘. ısıq<ısığ “issiq”, ozarb. jılıq < jılığ “iliq”.
-ğ fonemasining q ga o‘tishi qadimgi sifat shakllarida ham kuzatiladi: - l, - lığ, - lık, -k, -dan; xak. xatğ “qatiq”; tuv. izğ “issiq”; qirg‘. isq, chuv. časq “issiq”. Bu qadimgi shakllar Sibir tillarida ko‘proq saqlangan.
Bir qator turkiy tillarda yasama sifatlar oxiridagi undosh tushib qoladi: no‘g‘. qatıq “qattiq”, turk. katı “qattiq”, sarı “sariq” olt. qatu, tat. esse “issiq”, jılı “issiq”, qum. ıssı “issiq”, jılı “iliq”; q.-qalp. ıssı “issiq”; qoz. sari “sariq”. Qaraim tilida oxiridagi ğ lab-lab w holatida saqlangan: aruw “toza” (arığ so‘zidan).
-lığ //-lig affiksi ham qadimgi turkiy tilda keng qo‘llangan: adalığ “xavfli”, azığlığ “oziqli”, buzluğ “muzli”. Tuva, xakas, shor va tofalar (karagas) tillarida uchraydi: tuv. dağlığ “tog‘li”, xarlığ “qorli”, xak. čilliğ “shamolli”, tofa. mallığ “molli”, quštug “kuchli”, mistig “shoxli”. Uyg‘ur tilida mazkur qo‘shimcha tarkibidagi ğ tovushi q va k tovushlariga o‘tgan: qarliq “qorli”, tašliq “toshli”, tağliq “tog‘li”.
-lığ //-liğ qo‘shimchasi qirg‘iz tilida -lu, -li; -tu, -ti ko‘rinishiga o‘tgan: taštu “toshli”, toqoylu “o‘rmonli”. Oltoy tilida u tovushining cho‘ziqligi saqlangan: qarlu “qorli”, tu:lu “tog‘li”.
-čı //-či: shor. urušču “urushqoq”, olt., shor. qatqıčı “kulgili”.

Download 157,5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa
davlat universiteti
ta’lim vazirligi
maxsus ta’lim
zbekiston respublikasi
axborot texnologiyalari
O’zbekiston respublikasi
guruh talabasi
nomidagi toshkent
o’rta maxsus
davlat pedagogika
texnologiyalari universiteti
toshkent axborot
xorazmiy nomidagi
Ўзбекистон республикаси
rivojlantirish vazirligi
pedagogika instituti
таълим вазирлиги
махсус таълим
haqida tushuncha
O'zbekiston respublikasi
tashkil etish
toshkent davlat
vazirligi muhammad
saqlash vazirligi
kommunikatsiyalarini rivojlantirish
respublikasi axborot
vazirligi toshkent
bilan ishlash
Toshkent davlat
uzbekistan coronavirus
sog'liqni saqlash
respublikasi sog'liqni
vazirligi koronavirus
koronavirus covid
coronavirus covid
risida sertifikat
qarshi emlanganlik
vaccination certificate
sertifikat ministry
covid vaccination
Ishdan maqsad
fanidan tayyorlagan
o’rta ta’lim
matematika fakulteti
haqida umumiy
fanidan mustaqil
moliya instituti
fanining predmeti
pedagogika universiteti
fanlar fakulteti
ta’limi vazirligi