Sh. A. Alimov, O. R. Xolmuhamedov, M. A. Mirzaahmedov



Download 2,38 Mb.
Pdf ko'rish
bet3/57
Sana31.03.2022
Hajmi2,38 Mb.
#521248
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   57
Bog'liq
Algebra. 9-sinf (2014, Sh.Alimov, O.Xolmuhamedov)

 
x
³ 
0
 
bo‘lganda
o‘sadi va 
x
£ 
0
 
bo‘lganda kamayadi;
agar 
a < 
0 bo‘lsa, u holda 
y = ax
2
funksiya 
x
³ 
0 bo‘lganda
kamayadi va 
x
£ 
0
 
bo‘lganda o‘sadi.
Bu barcha xossalarni grafikdan ayoniy ko‘rish mumkin (7- va 8- rasmlar).
M a s h q l a r
17.
Millimetrli qog‘ozda 

= 3
x
2
funksiyaning grafigini yasang.
Grafik bo‘yicha:
1) 

= –2,8; –1,2; 1,5; 2,5 bo‘lganda 
ó
ning qiymatini toping;
2) agar 
y = 
9
;
6; 2; 8; 1,3 bo‘lsa, 
x
ning qiymatini taqriban toping.
18.
(Og‘zaki.) Parabola tarmoqlarining yo‘nalishini aniqlang:
1) 
y =
3
x
2
; 2) 
2
3
1
x
y
=
;
3) 
y
= –4
x
2
;
4) 
2
3
1
x
y
-
=
.
19.
Quyidagi funksiyalarning grafiklarini bitta koordinata tekisli-
gida yasang:
1) 
y

x
2
va 
 y
= 3
x
2
;
2) 
y
= –
x
2
va
y
= –3
x
2
;
3) 
y
= 3
x
2

y
= –3
x
2
;
4)
2
3
1
x
y
=
va 
2
3
1
x
y
-
=
.
Grafiklardan foydalanib, bu funksiyalardan qaysilari
 
x
³ 
0 oraliq-
da o‘suvchi ekanini aniqlang.
y
y
x
x
y

ax
2
,
 a
> 0
y

ax
2
,
 a
< 0
7- rasm.
8- rasm.


14
20.
Quyidagi funksiyalar grafiklari kesishish nuqtalarining koor-
dinatalarini toping:
1)
 y
= 2
x
2
va
y
= 3
x + 
2;
2) 
2
2
1
x
y
-
=
va
3
2
1
-
=
x
y
.
21.
Funksiya 
x
£ 
0 oraliqda kamayuvchi bo‘ladimi:
l) 
y
= 4
x
2
; 2) 
2
4
1
x
y
=
; 3)
 y
= –5
x
2
; 4) 
2
5
1
x
y
-
=
?
22.
ó
= –2
x
2
funksiya:
1) [–4;
 –
2] kesmada;
3) (3; 5) intervalda;
2) [–5; 0] kesmada;
4) (–3; 2) intervalda
o‘suvchi yoki kamayuvchi bo‘lishini aniqlang.
23.
Tekis tezlanuvchan harakatda jism bosib o‘tgan yo‘l 
2
2
at
s
=
formula bilan hisoblanadi, bunda 
s
— yo‘l, metrlarda; 
a –
tezlanish,
m/s
2
larda; 
t
– vaqt, sekundlarda o‘lchanadi. Agar jism 8 s da
96 m yo‘lni bosib o‘tgan bo‘lsa, 
a
tezlanishni toping.
4- §.
ó = ax
2
 + bx
 + 
ñ
 FUNKSIYA
1- m a s a l a

y=x
2
 – 
2
x +
3 funksiyaning grafigini yasang va uni
y

x
2
 
funksiya grafigi bilan taqqoslang.


x
2
– 2
x
+ 3 funksiyaning qiymatlar jadvalini tuzamiz:
–3
–2
–1
0
1
2
3
18
11
6
3
2
3
6
Topilgan nuqtalarni yasaymiz va ular orqali silliq egri chiziq o‘tka-
zamiz (9- rasm).
Grafiklarni taqqoslash uchun to‘la kvadratni ajratish usulidan
foydalanib, 
y = x
2
– 2
x
+ 3 formulaning shaklini almashtiramiz:
y = x
2
– 2
x
+ 1 + 2 = (
x
– 1)
2
+ 2.
Avval 
y = x
2
va 
y
= (
x – 
1)
2
funksiyalarning grafiklarini taqqoslay-
miz. Agar (
x
1

ó
1
)
nuqta 
y = x
2
parabolaning nuqtasi, ya’ni 
y
1
=
2
1
x
bo‘lsa,
y = x
2
– 2
x
+ 3
x


15
u holda (
x
1
+ l; 
y
1
) nuqta 
ó
= (
õ—
1)
2
funksiyaning grafigiga tegishli,
chunki ((
x
1
+ 1) – 1)
2

2
1
x

y
1
.
Demak, 
y
= (
x
– 1)
2
funksiyaning
grafigi 
y

x
2
paraboladan uni o‘ngga bir birlik 
siljitish 
(parallel
ko‘chirish) natijasida hosil qilingan parabola bo‘ladi (10- rasm).
Endi 
ó
= (
õ –
1)
2
va 
y
= (
x
– 1)
2
+ 2 funksiyalarning grafiklarini
taqqoslaymiz. 
x
ning har bir qiymatida 
y
= (
x –
1)
2
+
2 funksiyaning
qiymati 
y
= (
x
– 1)

funksiyaning mos qiymatidan 2 taga ortiq. Demak,
y
= (
x
– 1)
2
+ 2 funksiyaning grafigi 
y
= (
x – 
1)

parabolani ikki birlik
yuqoriga siljitish bilan hosil qilingan paraboladir. (11- rasm).
Shunday qilib, 
y

x
2
– 2
x +
3 funksiyaning grafigi 
y

x
2
parabolani
bir birlik o‘ngga va ikki birlik yuqoriga siljitish natijasida hosil qilingan
parabola. (12- rasm). 
y

x
2
– 2
x
+ 3 parabolaning simmetriya o‘qi
ordinatalar o‘qiga parallel va parabolaning uchi bo‘lgan (1; 2) nuqtadan
o‘tgan to‘g‘ri chiziqdan iborat. 
y

a
(
x – x
0
)
2
 + ó

 funksiyaning grafigi y

ax
2
 parabolani:
y
y
=
x
2
y
1
y
= (
x – 
1)
2
x
1
x
1
+1
O
1
x
x
y
y
1
+ 2
y
1
2
O
1
x
1
+ 1
10- rasm.
9- rasm.
y
x
y
= (
x – 
1)
2
y
= (
x – 
1)
2
 + 
2
y
=
x
2
2
1
1
O
12- rasm.
11- rasm.


16
agar 
x
0
> 0 bo‘lsa, abssissalar o‘qi bo‘yicha o‘ngga 
x
0
ga, agar
 x
0
< 0
bo‘lsa, chapga |
x
0
| ga siljitish;
agar 
y
0
> 0 bo‘lsa, ordinatalar o‘qi bo‘ylab yuqoriga 
y
0
ga, agar
y
0
< 0 bo‘lsa, pastga |
y
0
| ga siljitish yo‘li bilan hosil qilinadigan parabola
bo‘lishi shunga o‘xshash isbot qilinadi.
Istalgan y

ax


bx

c kvadrat funksiyani
undan to‘la kvadratni
ajratish yordamida
(
)
-
=
+
-
2
2
4
2
4
b
b
ac
a
a
y
a x
,
ya’ni 
y

a
(
õ
– 
õ
0
)
2

y
0
 
kabi ko‘rinishda yozish mumkin, 
bunda
0
,
-
-
-
(b
ac)
.
a
a
x
y = y(x ) =
2
0
0
4
2
4
=
b
Shunday qilib, 
y
=
ax


bx

c
funksiyaning grafigi 
y

ax
2
parabolani koordinatalar o‘qlari bo‘ylab siljitishlar natijasida
hosil bo‘ladigan parabola bo‘ladi. 
y

ax
2

bx

c
tenglik parabola-
ning tenglamasi deyiladi. 
y

ax
2

bx

c
parabola uchining
(
x
0
;
 y
0
) koordinatalarini quyidagi formula bo‘yicha topish mumkin:
.
)
(
,
0
2
0
0
0
0
2
c
bx
ax
x
y
y
x
a
b
+
+
=
=
-
=
y

ax


bx

c
parabolaning simmetriya o‘qi ordinatalar
o‘qiga parallel va parabolaning uchidan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziq bo‘ladi.
y
=
ax

+
bx
+
c
parabolaning tarmoqlari, agar 
a
> 0 bo‘lsa,
yuqoriga yo‘nalgan, agar 
a
< 0 bo‘lsa, pastga yo‘nalgan bo‘ladi.
2- m a s a l a

y
= 2
x
2
 – x – 
3 parabola uchining koordinatalarini
toping.
Parabola uchining abssissasi:
.
4
1
2
0
=
-
=
a
b
x
Parabola uchining ordinatasi:
8
1
4
1
16
1
3
3
2
0
2
0
0
-
=
-
-
×
=
+
+
=
c
bx
ax
y
.
J a v o b :
÷
ø
ö
ç
è
æ
-
8
1
4
1
3
;



17
3- m a s a l a
. Agar parabolaning (–2; 5) nuqta orqali o‘tishi va
uning uchi (–1; 2) nuqtada bo‘lishi ma’lum bo‘lsa, parabolaning teng-
lamasini yozing.
Parabolaning uchi (–1; 2) nuqta bo‘lgani uchun parabolaning
tenglamasini quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin:
y

a
(

+ 1)
2
+ 2.
Shartga ko‘ra (–2; 5) nuqta parabolaga tegishli va, demak,

= a
(–2 + 1)
2
+ 2,
bundan 

= 3.
Shunday qilib, parabola
ó
= 3(
õ +
1)
2
+ 2 yoki
ó
= 3
õ
2
 +
6
õ
+ 5
tenglama bilan beriladi. 
M a s h q l à r
Parabola uchining koordinatalarini toping
(24–26):
24.
(Oq‘zaki.)
1) 
y
= (
x
– 3)
2
– 2;
2) 
y
= (
x
+ 4)
2
+ 3;
3) 
ó
= 5(
õ 
+ 2)
2
– 7;
4) 
ó
= –4(
õ
– 1)
2
+ 5.
25.
1) 
y

x
2
+ 4
x
+ 1;
2
)
 y

x
2
– 6
x – 
7
;
3) 
y
= 2
x
2
– 6
x
+ 11;
4) 
y
= –3
x
2
+ 18

– 7.
26.
1)
 y 
=
 x
2
+ 2;
2) 
ó
= –
õ
2
– 5;
3) 

=
 
3
x
2
 
+
 
2
x
;
4) 
y
= –4
x
2

x
.
27.
Ox
o‘qida shunday nuqtani topingki, undan parabolaning simmet-
riya o‘qi o‘tsin:
1) 
y

x
2
+ 3;
2)
 y
= (

+ 2)
2
;
3) 
y


3(
x
+ 2)
2
+ 2;
4)
 y
= (
x
– 2)
2
+ 2;
5) 
y

x
2
+
 x 
+ l;
6)
 y
= 2
x
2
– 3

+ 5.
28.
y

x
2
– 10
x
parabolaning simmetriya o‘qi: 1) (5; 10); 2) (3; –8);
3) (5; 0); 4) (–5; 1) nuqtadan o‘tadimi?

Download 2,38 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   57




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish