Reja: Geografik



Download 98.81 Kb.
Sana15.01.2017
Hajmi98.81 Kb.


Afg‘oniston Islomiy Respublikasi
Reja:


  • Geografik о`rni va chegaralari.

  • Tabiiy sharoiti va resurslari.

  • Tarixi.

  • Davlat tuzumi va siyosiy partiyalari.

  • Aholisi va mehnat resurslari.

  • Sanoati.

  • Qishloq xo‘jaligi.

  • Transporti.

  • Tashqi iqtisodiy aloqalari.

  • Afg‘oniston va O‘zbekiston Respublikasi munosabatlari.


Tayanch so‘z va iboralar: kevir; voha; koriz; tabiiy gaz; neft; demografiya; tabiiy o‘sish; mehnat resurslari; migratsiya; lalmi yer; intensiv xo‘jalik; iqtisodiy rayon.

Geografik о`rni va chegaralari. Afg‘oniston Janubi-G‘arbiy Osiyoning sharqiy qismida joylashgan mamlakat. Janubda Pokiston bilan (2430 km), g‘arbida Eron bilan (936 km), shimolda Tojikiston bilan (1206 km), Turkmaniston bilan (744 km) va O‘zbekiston bilan (137 km), sharqda Xitoy bilan (76km) chegaradosh. Mamlakatning umumiy maydoni 652090 km2. Mamlakat chegarasining umumiy uzunligi 5529 km. Afg‘oniston dengizga chiqish yo‘liga ega emas. Eng yaqin dengiz sohiligacha bo‘lgan masofa 500 km bo‘lib, bu Fors ko‘rfazidir. Poytaxti - Qobul.

Tabiiy sharoiti va resurslari. Relyefi. Afg‘oniston asosan tog‘li mamlakat. Mamlakat maydonining 4/5 qismining tog‘ tizmalari va yassitog‘liklar egallagan. Asosiy tog‘ zanjiri Hindiqush va uning kenglik yo‘nalishi bo‘yicha davomi bo‘lgan tizmalar Afg‘onistonning shimoliy va janubiy qismlari orasida transport, aloqalarida jiddiy to‘siq hosil qildi.

Hindiqushni odatda, Sharqiy va G‘arbiy (Markaziy) qismga bo‘linadi. Hindiqushning eng chekka sharqi Pomir bilan o‘xshash, nisbatan past, tizmalar bir-biri bilan daryo vodiylari bilan ajralgan. G‘arbga tomon Sharqiy Hindiqush ko‘tarilib borib, meridional yo‘nalishda vodiylar bilan ajralgan va tik qoyali tog‘ zanjirlari Afg‘oniston Badaxshoni va Nuristoni deb ataladi.

Sharqiy Hindiqushning asosiy cho‘qqilari granitdan tarkib topgan va 6000 m.dan ortadi. Aynan shu yerda Afg‘onistonning eng baland cho‘qqisi Naushak (7485 m) joylashgan. Mamlakatning boshqa qismlaridan farq qilib, muzliklar va doimiy qorlar 3000 km2 maydonni egallaydi. Sharqiy Hindiqushda davonlar ko‘p, lekin ular 4000 m. balandda joylashgan.

Markaziy Hindiqush Sharqiy Hindiqushdan pastda. U relyefning turli shakllari bilan farq qiladi, ular orasida keskin ko‘tarilgan, qirrali, alp tipidagi tog‘lar bilan birga o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar ham uchraydi. Daryo vodiylari uchun keng uzunasiga cho‘zilgan va ko‘ndalang uchastkalarning almashinib kelishi xosdir. Davonlar dengiz sathidan 3000 m. balandlikda bo‘lib, yil bo‘yi bu yerdan o‘tish mumkin, lekin qishda qorlardan yo‘llar to‘silib avtomashinalar uchun yo‘l yopiladi.

G‘arbga tomon Markaziy Hindiqush Afg‘onistonning markaziy qismini egallovchi o‘tish qiyin bo‘lgan tog‘ massivi Baba (5140 m) bilan almashinadi. U mamlakatning asosiy gidrologik tuguni hisoblanadi. Eron chegarasiga yaqin tizmalar sezilarli darajada pasayadi. Shimolga tomon Hindiqush tog‘ tizmasi o‘rtacha balandlikdagi tizmalar zanjiri bilan chegaralangan. Sekin-asta Baxtriya tekisligi boshlanadi (Janubiy Turkiston yoki Afg‘oniston-Turkistoni). Tekislikning tog‘lar bilan tutashgan qismi lyos yotqiziqlari bilan qoplangan Amudaryoga yaqin qumliklar bilan almashinadi. Tekislikning balandligi 600 metrdan Amudryo yaqinida 250 m gacha yetadi.

Shimoliy Afg‘oniston tog‘ tizmasidan janubda joylashgan Eron tog‘ligining ichki qismi cho‘l yassi togligi bilan, mamlakatning markaziy qismi esa Hazarajat tog‘ligi bilan ajralgan. Hazarajat cho‘qqilarining kо`pchiligi 3500 m ga, ba’zan 4000 m ga yetadi. Siyrak о simliklar bilan qoplangan Hazarajat tog‘ini shamol jarayoni doimo yemirib keladi. Shamol ta’sirida yig‘ilgan mahsulotlar yon bag‘irlarida va tizimlarining etakalarida to‘planib katta damomlarni hosil qiladi.

Janubiy Afg‘oniston uchun toshloq cho‘llar, dashtlar xosdir. Dashti-Noumid, Dashti-Margo va boshqalar. Ba’zan sho‘rxok cho‘llar - kevirlar uchraydi. Afg‘onistonda kevirlarga Namakzor va Go‘udi - Zirra botiqlari misol bo‘ladi. Pokiston chegarasi yaqinida qumli cho‘llar Garimsir va Registon cho‘zilgan. Taqirlar ham keng tarqalgan bo‘lib, yomg‘irli mavsumda yurishni qiyinlashtiradi.

Janubiy Afg‘oniston сһо`lli oblastining relyefi Afg‘oniston-Turkistoni tekisligiga nisbatan to‘lqinsimondir, bu yerda tez-tez alohida adrlar uchraydi.


Ag‘oniston tabiiy xaritasi.

Foydali qazilmalari. Mamlakatda yuzlab foydali qazilmalarning yer yuziga chiqqan joylar ma’lum, ulardan ba’zi konlari temir, kumush, lazurit, qo‘rg‘oshin, mis yuz yillar davomida qazib olinmoqda. Lekin kо`pchilik konlarning zaxiralari aniqlanmagan. Foydali qazilmalar asosan tog‘li rayonlardan qazib olinadi, transporting yaxshi rivojlanmagani uchun ularni qayta ishlash juda katta qiyinchilik tug‘diradi.

Geologik qidiruv ishlarining asosiy kuchi neft, gaz, ruda qidirishga yo‘naltirilgan. 60- yillarda Shibirg‘ondan janubi-sharqda katta tabiiy gaz zaxirasi topildi 124 mld m3 atrofida.

Yirik gaz konlari Talikonda joylashgan. Qidirib topilgan ko‘mir konlarining zaxirasi Karkar, Ishpushta, (Baglon pravmsiyasi), Daroyi - Suf va Karo (Hirot rayonida) 70-75 mln deb baholangan.. Afg‘oniston ko‘miri asosan yumshoq, changsimon, past quvvatli. Qobuldan shimolda misning sanoat zaxirasi topilgan. Qobuldan shimolda temir rudasining boy konlari topilgan.

Boshqa mineral boyliklardan Afg‘oniston iqtisodiyoti uchun eng muhimi lazuritdir. Lazurit konlari Ko‘kchi daryosi havzasida topilgan. Afg‘oniston bu mineralni dunoyo bozoriga yetkazib beruvchi yagona davlatdir.



Iqlimi va ichki suvlari. Mamlakat iqlimi kontinental, lekin mahalliy iqlim sharoiti dengiz sathidan balandlik va yonbag‘irlarining joylashuviga bog‘liq holda kuchli o‘zgarishi mumkin.

Afg‘oniston shunday kenglikda joylashganki, bu kenglikda O‘rta dengizining janubiy sohillaridagi Tunis, Jazoyir, Marokash davlatlari joylashgan. Bu davlatlar bilan tushadigan yog‘in miqdori mos keladi, ya’ni asosiy qismi yilning sovuq mavsumida tushadi, yoz esa yuqori haroratli quruq bo‘ladi. Biroq qish Afg‘onistonda nafaqat tog‘larda xatto tekislikarda ham ancha sovuq bo‘ladi. Janubdan keluvchi issiq havo oqimlari tog‘ zanjirlari bilan o‘ralgan chegaralardan o‘ta olmaydi, bir vaqting o‘zida mamlakat shimoldan keluvchi sovuq Arktika havo massalari ta’siridan kuchsiz himoyalangan.

Qishda o‘rtacha shimoliy havo massalari 9-12 marta hukumronlik qiladi, shulardan 3-4tasi juda kuchli bo‘ladi. U bilan absalyut min. harorat 20, -25°, kuchli shimoliy shamollar, asosan tog‘larda kuchli qorbo‘ronlari bilan bog‘liq va kenglik yo‘nalishida janubga baland tog‘ zanjirlarida arktika havosi ta’siridan harorat unchalik tushib ketmaydi – 0° dan ozgina past bo‘ladi. Kichik absalyut balandliklarda kuchli sovuq Afg‘oniston hududida uzoq davom etmaydi, quyi kengliklarda havo massalarining tez isishi kuzatiladi. Shu bilan bog‘liq holda tekislikalarda yanvar izotermasi haroratning keskin pasayishi (Girishkda masalan, absolyut min. -14° ga teng) ko‘pchilik rayonlarda hattoki janubiy rayonlarida ham subtropik ekinlarni va bir yillik issiqsevar ekinlarni vegetatsiya davrini uzaytirib yuboradi, ularni yetishtirishga imkon bermaydi. Quruq subtropiklarga hos bo‘lgan daraxtlardan hurmo palmasi faqat mamlakatning eng janubida Sistonda va Jalolobod botig‘ida meva beradi.

Ikki asosiy mavsum — qish va yoz orasidagi otish tog‘larda yaxshi ajralgan, lekin tekisliklarda ular juda tez o‘tib ketadi. Afg‘onistonning janubida yoz aprelda, shimoliy rayonlarda mayda boshlanadi. Tekilliklarda yozgi harorat +30° dan oshadi. Girishkda absalyut maksimum harorat +45° deb qayt qilingan, shuning uchun iyun – avgustda bu yerda kechki vaqt sayr qilgan ma’qul.

Issiq va sovuq mavsum orasidagi keskin farq namlik sharoitida ham mavjud. Yoz davomida quruq kontinental tropik havo hukumronlik qiladi va yog‘in juda kam tushadi. Qishki-bahorgi yarim yillikda yog‘in juda ham kam; ko‘pchilik rayonlarda 100 – 300 mm. Biroq, Afg‘oniston dehqonchiligi birinchi navbatda yog‘inga bog‘liq. Bejiz shunday maqol yurmaydi: "Qobul qorsiz qolgandan kora tillasiz qolgani yaxshi". Tushadigan yog‘inlarning o‘zgarishi katta, bu esa qishloq xo‘jaligida o‘z aksini topadi. Ichki suvalri. Afg‘onistoning suv tarmoqlari tog‘larda nisbatan zich. Hind okeani havzasiga tegishli Qobul va uning irmoqlaridan tashqari, hamma daryolar suvsiz havzalarda tugaydi yoki qumga shimilib ketadi. Afg‘onistnning janubi-sharqiy qismlaridan va baland tog‘laridan tashqari suvning yetishmasligi mamlakatning hamma rayonlarida dehqonchilikni rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Ekinzorlarni kengaytirish uchun oqimlarni tartibga solish talab qilinadi.

Sug‘orishga suvning olinishi, shuningdek kuchli parlanish shunga olib keladiki, hattoki Afg‘onistoning tekisliklardagi yirik daryolar ham yozning ikkinchi yarmida suvsiz bo‘lib qoladi. Bu Janubiy - Turkiston tekisliklarining hamma suv tarmog‘iga tegishli.

Mamlakat tog‘li rayonlarning ma’lum qismidan oquvchi daryolar katta gidroenergiya zahirasiga ega. Bunga qarama-qarshi daryolarda kema qatnovi deyarli ahamiyatga ega emas. Tog‘larda daryolar judda shiddatli, tekstliklarda esa ularning suvi sug‘orish uchun olinadi. Kema qatnovi faqat quyi joylashgan yirik daryolarda mavjud. Janubi-sharqiy Afg‘onistonning ba’zi daryolari o‘rmonlarni sug‘orishga sarflanadi.

Tuproqlari. Afg‘oniston tuproqlari asosan kuchsiz. Tog‘larning kо`pgina yonbag‘irlari deyarli tuproq qoplamidan maxrum. Kulrang tusli tuproqlar Hindiqushdan shimolda lyosli qatlam ustida, janubda toshli qatlam ustida shakllangan. Shuning uchun haydash uchun yaroqli yerlarning katta qismi mamlakatning shimoliy rayonlarida joylashgan, janubga tomon kamayib boradi. Vohalardagi sug‘oriladigan tuproqlarning katta qismi insonlarning ko‘p asrlik mehnati tufayli tarkib topgan. Ular tuproqlarni mexanik tuzilishi va tarkibini o‘zgartirishgan, boshqa yerlardan tuproq keltirib solishgan. Hosildorligini yo‘qotgan yerlarni dehqonlar boshqa chekka uchastkalarga savatlarda olib borib, ularni o‘g‘itlashgan va yana keltirib dalalarga solishgan. Mamlakatda sho‘rlangan tuproqlar, qumliklarda shakllangan tuproqlar keng tarqalgan.

O‘simlik va hayvonot dunyosi. Afg‘oniston florasi asosan Eron-Turon o‘simliklar turlaridan tashkil topgan. Faqat eng chekka sharqiy qismida Sharqiyosiyo o‘simlik turlari ustun turadi. Afg‘oniston hududida o‘simlik turlarining umumiy soni 3500 dan ortiq. Shundan murakkab gullilar va qo‘shgullilar o‘simliklar oilasi kengroq tarqalgan. Endemik o‘simliklarning ko‘pi astragal, oksitropik, ferullik, kuziniya turlaridan iborat.

Afg‘oniston o‘simliklari juda xilma-xilligi bilan ajralib turadi, chunki mamlakat hududining kengligi ancha uzoq masofaga cho‘zilgan va tog‘balandlik belbog‘lari kuzatiladi. Lekin deyarli hamma yerda, hattoki mussonlar ta’sirida bo‘lgan janubi-sharqiy rayonlarida ham kserofit, qurg‘oqchilikka chidamli o‘simlik turlari ustun turadi.

O‘simlik qoplamini siyrakligiga yozgi haroratlarining yuqoriligi va yog‘ingarchiliklarning kamligi sabab bo‘lmoqda. Tekisliklarda cho‘l efemer (uzoq yashaydigan, bahorda ko‘karib yozda quriydigan o‘tlar) o‘simliklari ustun turadi, mamlakatning shimolida qiyoq va qo‘ng‘irbosh ustun turadi, janubda – salyanka va shuvoq keng tarqalgan, yovvoyi achchiq tarvuzlarni uchratish mumkin. Yassi tog‘liklarda tikanakli astragal, akontolimonlar, siyrak archa o‘rmonlari va pista chakalakzorlari bilan almashinib turadi.

Shimoliy Afg‘onistonning tog‘oldi quruq dashtlari vegatatsiya davrida o‘t o‘simliklariga boy bo‘ladi. Bu yerda erkak o‘t va qo‘ng‘irboshdan tashkil topgan yaylovlar va pichanzorlar ustun turadi, ayrim joylarda shuvoq ustunlik qiladi, yantoq o‘simliklari ham ko‘p.

Asosan tog‘larda tarqalgan o‘rmonlar (eman, Himolay kedri, qarag‘ay, qoraqarag‘ay, oqqarag‘ay) mamlakat hududining sharqiy qismida 5 % dan kam maydonni egallaydi.

Pista va Jerar qarag‘ayning yong‘oqlari teriladi. Aholi yovvoyi buta (zirk, chakanda, maymunjon yong‘oq, na`matak,anorzor) hosillarini ham terib olishadi. O‘rmonlarda yong‘oq hosili yig‘iladi, kanifol (ignabargli daraxt mumidan olinadigan sarg‘ish shaffof modda), smola (mum), kamed (o‘simlik shirasi), asal, asalari mumi g‘amlanadi.

Afg‘oniston hayvonot dunyosiga ancha boy. Tekisliklarda tuyoqlilardan yovvoyi eshak qulon, jayron, sayg‘oq yashaydi. To‘qaylarda to‘ng‘izlar uchraydi. Tog‘larda yovvoyi echkilar va qo‘ylar, shu jumladan o‘rama shoxli echki tik qoyali yonbag‘irlarda, eng yirik qo‘ylardan shoxdor arxar yashaydi.

To‘qaylarda yirtqichlardan tulki, qamishzor mushugi, Amudaryo to‘qaylarida yo‘lbars hali ham saqlanib qolgan. Nuriston o‘rmonlarida ayiqlar bor. Afg‘onistonning barcha rayonlarida bo‘rilar uchraydi. Ular qishda xavfli bo‘lib, to‘dasi bilan tog‘dan tushib, aholi yashash joylariga hujum qiladi. Qo‘y podalari ulardan juda qattiq zarar ko‘radi. Shuning uchun cho‘ponlar ularga qarshi kurashish uchun bo‘ribosar itlarini boqishadi.

Afg‘onistonda kemiruvchilar juda ko‘p: quyonlar, qo‘shoyoq, jayronlar, sug‘urlar, dala sichqonlari.

Ba’zi hayvonlar, xususan yirtqichlar xo‘jalik ahamiyatiga ega, ularning mo‘ynasi eksport qilinadi. Aholi tuyoqlilarni qishda dala ishlari kam bo‘lgan vaqtda ovlashadi. To‘ng‘izlarni musulmon aholi iste’mol qilmaydi. To‘ng‘izlar xo‘jaliklarga katta talofat keltirib, ekinlarni payxon qiladi.

Afg‘oniston ko‘chib o‘tuvchi qushlarning muhim yo‘lida joylashgan. Kech kuz va erta bahor qushlar ko‘chishi uchun asosiy mavsum hisoblanadi. Siston ko‘llarida va Afg‘oniston shimolidagi daryo vodiylarida suvda suzuvchi qushlar tarqalgan (qarg‘ovullar).

Afg‘onistonda sudraluvchilar ko‘p, ulardan uzunligi 1,5 m ga yetuvchi kulrang echkiemar, zaharli ilonlar: kobra, gurzi, ef va boshqalar.

Ko‘plab hashoratlar ichida molyariy chivini, termitlar va o‘rgimchaksimonlar: chayonlar, qoraqurtlar, falanglar uchraydi. Afg‘oniston dalalari chigirtkalarga to‘la.

Tarixi. Eron, Xitoy va Hindistonga boriladigan yo‘llarda joylashgan Afg‘oniston Iskandar Zulqarnayin, hindlar, forsiylar, arablar, mo‘g‘ul-tatarlar, Bobur tomonidan zabt etilgan edi. 1747-yilda Ahmadshoh boshliq dastlabki afg‘on davlati tuzildi. Durroniylar sulolasi 1818-yilgacha aniqrog‘i, Buyuk Britaniya Afg‘onistonni o‘z nazorati ostiga olgunga qadar hukumronlik qilgan. 1919- yilda hokimiyatni egallagan Omonolluxon Sovet Rossiyasi yordamida mustaqilligini e’lon qiladi. 1929-1973-yillarda hokimiyat Nodirshoh sulolasi qo‘lida bo‘lgan. 1978-yilgi navbatdagi harbiy to‘ntarishdan so‘ng hokimiyat tepasiga kelgan Muhammad Taraqqiy Afg‘onistonni demokratik respublika deb e’lon qiladi. 1979-yili hokimiyat tepasiga kelgan Babrak Karmalni qo‘llash uchun sovet qo‘shinlarining “cheklangan kontingenti” mamlakatga kiritildi. 1986-yilda uning o‘rniga Najibullo keladi. Afg‘oniston qurollangan muxolifatchilariga qarshi kurashda 15000 sovet askari halok bo‘lgan. 1989-yilda sovet qo‘shinlari Afg‘onistondan chiqarilgandan keyin ham hukumat va mujohidlar o‘rtasidagi kurash davom etgan. Pokiston yordamida hokimiyat Tolibon islom harakati qo‘liga o‘tadi. 2001-2002-yillarda AQSH boshchiligida tolibonlarga qarshi olib borilgan antiterroristik harakat natijasida hokimiyat demokratik fuqarolar hukumati qo‘liga o‘tdi. Afg‘onistonda 2002-yil yanvarda mamlakatda qayta tiklanish ishlari boshlagan qonuniy hokimiyat qaror topdi.

Davlat tuzumi va siyosiy partiyalari. Afg‘oniston Islom Respublikasi davlat boshlig‘i prezident. Afg‘oniston poytaxti – Qobul shahri. Davlat 34ta viloyatdan iborat. 2001-yil 22-dekabrda Bonn shahridagi kelishuvga muvofiq Afg‘onistonda

ikki yillik “o‘tish davri hukumati” tuzildi. Ushbu hukumatga 2002-yil 10-iyundan boshlab Hamid Karzay boshchilik qildi. 2004-yil 9-oktabrda birinchi demokratik prezident saylovlari bo‘lib o‘tdi va unda Hamid Karzay g‘alaba qozondi. Amaladagi konstitutsiya 2004-yil 16-yanvarda qabul qilindi. Saylov huquqi umumiy, 18 yoshdan. Qonun chiqaruvchi hokimiyat – Milliy Majlis ikki palatali.

Vakillar palatasi (Wolesi Jirga) 249 a’zodan iborat. Ular 5 yillik muddatga umumxalq saylovida saylanishadi; Oqsoqollar palatasi (Meshrano Jirga) 102 a’zodan iborat. Ulardan ⅓ qismi viloyat kengashlaridan 4 yillik muddatga, ⅓ qismi mahalliy okrug kengashlarida 3 yillik muddatga saylanadi va qolgan ⅓ qismi prezident tomonidan 5 yillik muddatga tayinlanadi. Prezident tomonidan tayinlanadigan a’zolarning yarimini ayollar, ikkitasini mamlakat ichkarisida doimiy yashash joyiga ega bo‘lmagan ko‘chib yuruvchi shaxslar (Kuchi)ning vakillari, ikkitasini nogironlar vakillari tashkil etadi. Oliy sud 9 ta sudiyadan iborat, ular prezident tomonidan 10 yil muddatga tayinlanadi va nomzodlar Vakillar palatasida tasdiqlanadi. Shuningdek, Oliy sud tarkibida Yuqori sudlar va Apellatsiya sudlari bor. Davlat mustaqillik kuni 19-avgust (1919-yil)da nishonlanadi. Shunigdek, bu kun milliy bayram ham hisoblanadi. Afg‘oniston 1946-yil 19-noyabrdan BMT a’zosidir.

Aholisi va mehnat resurslari. Mamlakat aholisi 2007 yil 30 mln kishiga yetdi. Mamlakat aholisining milliy tarkibi bir xil emas. Mamlakatda 20 dan ortiq turli millat vakillari yashaydi. Taxminan 42 % aholi afg‘onlar (psuhtunlar) tashkil qiladi. Ular mamlakatning janubi-g‘arbida, janubida va janubi-sharqida yashaydi. Tojiklar 27 % markaziy tog‘li rayon Qohiston va Qohdamonda Badahshonning shimoli-sharqida, shuningdek hamma shaharlarda, o‘zbeklar 9% shimolda, hazariylar 9% Hazarojat markaziy rayonida, oz miqdorda g‘arbda charaymoqlar, eng chekka shimoli-g‘arbda turkmanlar, undan tashqari qozoqlar, balujiylar (va boshqalar) yashaydi. Forslar va kurdlar - Eron chegarasi yaqinida, arablar-shimolda, qirg‘izlar - Badahshonda yashaydilar. Afg‘onistonda 30 dan ortiq tillar mavjud. Davlat tili - pushtu (mamlakat aholisining 35%i gaplashadi) va dari 50%, boshqa tillardan о`zbek, turkman, balujiy. Afg‘onistonda turkiy tillardan o‘zbek, turkman, qozoq, qirg‘iz va uyg‘ur. Oz miqdordagi mangollar о`z tillarida gaplashishadi. Arab grafikasi asosidagi yozuv mamlakatda faqat zamonaviy fors-dari va pushtu tillarida bor. Qolgan tillar yozuvsiz.

Aholining katta qismini musulmonlar tashkil qiladi, sunniylar 80 %, shiyalar 19 %, boshqa dinlardan hindular yahudiylar, armono-grigoryan va armono-katoliklar o‘z e’tiqodlarini saqlab qolganlar.

Kо`pchilik afg‘onlar, hazariylar, charaymoqlar, o‘zbeklar, turkmanlar, qirg‘izlar va boshqalar zero ko‘p holda o‘zining oldingi ahamiyatini yo‘qotgan bo‘lsada qabilaviy bo‘lishini saqlab qolganlar.

Taxminiy hisoblarga ko‘ra Afg‘oniston aholisining o‘rtacha o‘sishi XX asrning 30 yillarida 0,5 -1 % ni, 50 yillarda 1,5 - 2 %ni, 70 yillarda 2,3 %ni tashkil etdi. Shunday qilib dunyoning demografik portlashi Afg‘onistonda ham yuz berdi. So‘nggi chorak asr davomida Afg‘oniston aholisi 1,5 martaga kо`paydi. O‘sish 4,77 %.

Mamlakat hududi bo‘yicha aholi notekkis taqsimlangan. О`rtacha zichlik 1 km2 da 30 kishi atrofida. Hosildor daryo vodiylarida zichlik 100 kishidan oshadi, janubda quruq cho‘llarda esa, 1 km2ga zo‘rg‘a bir kishi to‘g‘ri keladi.

Erkaklarning soni ayollarga nisbatan bir muncha yuqori 52%, ayollar esa 48% ni tashkil qiladi. Ayollar xissasining kamligi ijtimoiy - maishiy sharoitning yomonligi tufayli ular o‘rtasida о`limning yuqoriligi bilan izohlanadi. Erta turmush qurish ham ayollar о`rtasida kasallikning tarqalishiga, tug‘ishda ayollar о`limining yuqoriligiga sabab bo‘ladi. Ayollarning 35-40 yoshda erta qarishi kuzatiladi.

Savodlilik: erkaklarda – 51%, ayolarda – 21%.

Mamlakatda tug‘ilish juda yuqori har 1000 kishiga 47,02 ta bola (2007 yil).О`lim har 1000 kishiga 20,75 ta to‘g‘ri keladi (bolalar o‘limi har 1000 chaqaloqqa 163 ta bola o‘limi). О`rtacha umr kо`rish erkaklarda 42,71 yosh, ayollarda 43,1 yosh (2007 yil).

Mehnatga layoqatli aholi 15 mln kishini tashkil qiladi. Ayollarning katta qismi uy yumishlarida band. Qishloq xo‘jaligida - 80 %, sanoatda – 10 %, xizmat ko‘rsatishda – 10 %.

Har yili mavsumiy migratsya afg‘on ko‘chmanсһі va yarim ko‘chmanchilarning qishda Afgonistondan Pokistonga va ortga qaytishi katta ahmiyatga ega. 2,5 mln kishi kо`chmanchi podachilar. Keyingi 10 yillar ichida ⅓ qism aholi mamlakatdan Pokistonga 3mln qochoq о`tib panoh topdi va Eronga 1.300.000 qochoq о`tdi.

Ichki migratsiyada asosan kо`chmanchi va yarim kо`chmanchilarning mavsumiy harakati xosdir, chekka rayonlardan bahorda markaziy tog‘ massivlariga tomon, kuzda esa ortga qaytishadi. Qishloq, asosan tog‘li joylardan ishchilarning mavsumiy harakati vohalarga va shaharlarga qishloq aholisining doimiy oqimining ortishi katta ahamiyatga ega. Kelgindilarning shaharlarda o‘troq qolishi natijasida shahar aholisining soni tez sur’atlar bilan о`sdi.

Afg‘oniston shaharlari dehqonlar, hunarmandlar va 1 yilda ikki marta о`rtuvchi kо`chmanchi - chorvadorlar о`rtasida almashuv markazi sifatida, hamda viloyatlararo va transosiyo karvon savdosida tayanch punkti vazifasini о`tagan. Afg‘onistonda yirik shaharlar kam: ulardan mamlakat poytaxti Qobul (700.000 kishi), Kandoxor, Hirot, Mazori-Sharif.

Qishloq aholisi Afg‘oniston aholisining katta qismini tashkil qiladi. Qishloqlar odatda bir nechta kvartallardan tashkil topgan bo‘lib, zich qurilgan uylarda bir-biriga yaqin qarindosh bo‘lgan oilalar yashaydi. Ko‘chmanchilarni lagerlari о`ziga xos ko‘rinishga ega. Ular bir ikki qator yoki doira bo‘lib joylashib o‘rtaga mollarini haydashadi.

Xo‘jaligiga umumiy ta’rif. Afg‘oniston sug‘orma dehqonchilik va yaylov chorvachiligi mamlakati. Qishloq xo‘jaligi mamlakat aholisining deyarli 80% aholisi band. Bu tarmoqlar ikkinchi darajali ahamiyatga ega. Fabrika – zavod ishlab chiqarishi yaxshi rivojlanmagan. Afg‘onistonda sanoatni barpo qilish faqat XX asrning 30 yillari oxiridan boshlandi. Asosiy korxonlarani yetkachi tarmoqlari davlatga, aralash yoki xususiy sektorga qarashli. Eng zarur ba’zi mahsulotlar qo‘l mehnati bilan tayorlanadi. Sanoat о`zining rivojlanish darajasini oshirib borayapti. Mamlakatning xalq xo‘jaligi kompleksi asta-sekin zamonaviy ko‘rinishga ega bo‘lib bormoqda.



Sanoati. Tog‘-kon sanoati bir muncha rivojlangan tarmoq hisoblanadi. Shimoldagi tog‘lardan toshko‘mir, toshtuzi, lazurit, (8 t), Shibirg‘on rayonidan tabiiy gaz va neft qazib chiqariladi. Temir rudasi, rangli metallar va qurilish materiallari qazib olinadi. Sovet va Afg‘on geologlari hamkorlikda ochilgan Qobul yaqinidagi mis koni asosida tog‘ - kon boyitish kombinati qurilgan. Mamlakatning energiya bazasi o‘smoqda. Qobul daryosida bir qancha GESlar qurilgan. Ulardan Naglu (quvvati 100 ming kVt/s), shuningdek Jalolobod irrigatsiya kanalidagi to‘g‘on (platina) (11 ming kVt/s). Umumiy quvvati 21.000.000 kVt/s bo‘lgan GES lar kaskadi Panj daryosida hamkorlikda qurilgan. Mozori-Sharifda IES qurilgan. 1 yilda 905 ming kVt/s elektr energiya ishlab chiqariladi. Ehtiyoji – 1.042 mln kVt/s, importi – 200 ming kVt/s.

Afg‘oniston sanoatining yetakchi tarmog‘i to‘qimachilik va oziq-ovqat sanoati hisoblanadi. To‘qimachilik sanoati avvalo ip-gazlama, keyin jun va ipak gazlamalarni ishlab chiqarishga ixtisoslashgan.Yirik to‘qimachilik ishlab chiqarish sanoati Gulbahordagi ip-gazlama kombinati, Puli-Humrida, Qobul, Balxda ip-gazlama fabrikasi, Qondahorda jun to‘qimachilik fabrikasi bor. Hirot, Mozori-Sharif, Maymonda ham to‘qimachilik fabrikalari bor. Qo‘l mehnati asosidagi to‘qimachilik, jumladan gilamchilik keng tarqalgan. Gilam Afg‘oniston eksportining asosini tashkil qiladi.

Oziq-ovqat sanoati strukturasida non mahsulotlari, yog‘-moy ishlab chiqarish sanoati, shakar, meva konservalari, ishlab chiqarish rivojlangan. Oziq-ovqat korxonlari orasida eng yiriklari: Qondahorda - meva konserva zavodi, Baglonda - shakar, Qunduz va Lashgargohda yog‘- moy-margarin , Qobulda non kombinati bor.

Qurilish materiallari korxonalaridan muhimlari: Puli- Humri va Jabal-us-Sirojda sement zavodi, Qobulda uy qurilishi uchun yirik ponellar ishlab chiqarish kombinati bor. Mozori-Sharifda, birinchi kimyo sanoati kimyoviy o‘g‘itlar zavodi qurilgan.

1956-1957 yillardan boshlab Afg‘onistonda iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishining besh yillik dasturi joriy qilindi. Bu rejalarning amalga oshirilishi natijasida birinchi yirik sanoat korxonalari va elektrostansiyalar irrigatsiya inshootlari, shosse yo‘llar, ayradromlar qurildi.

Afg‘onistonnig iqtisodiy rivojlanishida dunyo jamoatchiligi, jumladan sobiq Sovet Ittifoqi va boshqa davlatlar qo‘llab-quvvatladilar. Iqtisodiy va texnik hamkorlikda Afg‘onistonda mexonizatsiyalashgan non kombinati uy-qurilish kombinati, asafaltbeton va Qobulda avtota`mirlov-mexanika zavodalari qurilgan. Jalolobobda sug‘oruv sistemasi, ya’ni Panj daryosida Sherxon porti, Puli-Hamrida tegirmon, Nagluda mamlakatda yirik GES, Qobul-Sherxon, Kushka-Hirot-Qandahor va boshqa shosse yo‘llar qurildi.

2002 yil yanvarda Tokyo donorlar konferensiyasida Afg‘oniston iqtisodiyotini qayta tiklash masalasi ko‘rib chiqildi. Konferensiyada rekonstruksiya ishlariga 4,5 mlrd. AQSH dollari jalb qilishga kelishildi. Shundan 900 mln aholini ijtimoiy himoyalashga ajratildi.

Qishloq xo‘jaligi. Aprel inqilobidan keyin o‘tkazilgan tadbirlardan biri bu yersizlarni va kam yerlik dehqonlarni pomeshchiklar va yer egalaridan qarzini bekor qilish haqida dekret qabul qildi. Hukumat dasturining yer islohatida mehnatkash dehqonlarni ishtirok etishini hisobga olib hayotga tadbiq qildi.Qishloq xo‘jaligi kooperativlarini tashkil qilishda yersiz va kam yerlik dehqonlar, kо`chmanchi kambag‘allarni jalb qilish ko‘zda tutilgan.

Dehqonchilik. Afg‘oniston dehqonchiligi sun’iy sug‘orishga asoslangan. Juda quruq iqlim, atmosfera yog‘inlarining kam miqdori va ularning yil mavsumlarida notekis taqsimlanishi ekinlarni nafaqat tekisliklarda, balki tog‘li rayonlarda ham sug‘orish zaruriyatini taqazo qiladi. Hattoki shunday viloyatlar mamalakatning boshqa qismlariga nisbatan atmosfera yog‘inlari bilan yaxshi ta’minlangan Badaxshon, Nuriston va Hazarajotda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 3/4 qismidan ko‘proq yalpi hosilini sug‘orma yerlar beradi. Afg‘oniston iqlim sharoitidagi sug‘oriladigan yerlar sezilarli darajada yuqori va bir maromda hosil berishi bilan harakterlanadi.

Afg‘onistonda haydaladigan yerlarning umumiy maydoni hamma yerning 12% ni tashkil qiladi. O‘tloq va yaylovlar 46%, o‘rmon va butazorlar 3% Qadimdan Afg‘oniston dehqonlarining hayoti suv bilan bog‘liq. Afg‘oniston sun’iy sug‘oriladigan qishloq xo‘jalik ekinlarining qadimiy о`choqlaridan biri.

Sug‘orma dehqonchilikning asosiy areallari quyidagicha joylashgan: Janubiy Afg‘onistonda Hilmond havzasida, Qobul vodiysi va uning irmoqlari, Shimoliy Afg‘onistoning Harirud daryosi bo‘ylab, shuningdek Baqtriya tekisligidagi Qunduz va Balxu daryosi bo‘ylab joylashgan.

Jalolobod irrigatsiya kompleksi qurilgandan keyin Qobul vodiysi vohalari boglar, g‘alla va sholi maydonlariga aylandi. Davlat yerlardan sitrus, zaytundan katta hosil yig‘ildi.

Yer osti suv yig‘uvchi inshootlar - korizlar ochiq vodiylarda va Qondahor va Farox oralig‘idagi Janubiy Afg‘onistoning G‘azna platosida past tog‘oldi qismida, Nangraxar provinsiyasining janubiy qismi Qobuldan shimolda Hindiqusholdi vodiylarida ko‘proq uchraydi. Korizlar mamlakatning hamma sug‘oriladigan yerlarining 20%ga xizmat ko‘rsatadi.

Sug‘orilmaydigan yerlar mamlakatning shimolidagi keng tog‘oldi palasasida Qalayi - Nau, Honabod Fayzobodda to‘plangan. Lalmi yerlarda yaxshi yog‘ingarchilikdan so‘ng sug‘oriladigan yerlarga nisbatan ba’zan yuqori hosil olinadi, lekin уоg‘in yetishmaganda hattoki uruglik ham yig‘a olishmaydi. Lalmi dehqonchilik bilan ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchilar kо`proq shug‘ullanadi. Lalmi yerlarda ko‘pincha g‘alla, arpa yog‘li lyon, poliz ekinlari, asosan qovun yetishtiriladi.

Ko‘pchilik xo‘jaliklar bir yilda bir marta hosil olishadi. Doimo dehqonchilik qilinadigan quyi joylashgan vohalarda, ya’ni Hirot, Farox, Qandohor, Jalalobodda bir yilda ikki marta hosil olinadi. Bir yilda ikki marta hosil olinadigan yerlar maydonini kengaytirishga tog‘li rayonlarda noqulay iqlim sharoiti yilning asosiy qismida sug‘orish kanalida suvning yetishmasligi to‘sqinlik qiladi. Bahorgi ekinlardan muhimlari – g‘alla, arpa, ba’zi dukkaklilar. Kuzda sholi, makka va asosiy texnika ekinlaridan paxta, qandlavlagi, shakarqamish yig‘ib olinadi.

Afg‘oniston dehqonchiligining asosini don mahsulotlari ashkil qiladi. Muhim ekinlardan g‘alla xissasiga о`simlikshunoslikdagi hamma mahsulotlar qiymatining yarmidan ko‘prog‘i to‘g‘ri keladi. Bog‘lar va uzumzorlar Afg‘onistoning hamma qismida tarqalgan. Mevali ekinlar vohalarda va katta shaharlar atrofida to‘plangan. Mevalar, asosan uzum ko‘p miqdorda eksportaga ketadi. Afg‘oniston dunyo bozorida magiz va turshak, anorning eng yaxshi navi bilan mashhur.

Qishloq xo‘jaligida mehnatga yaroqli aholining asosiy qismi band bo‘lishi bilan bir qatorda va YAIMning 70% dan ko‘prog‘ini berishiga qaramay, qishloq xo‘jaligi hozirgacha kam mahsuldor, aholining oziq-ovaqatga bo‘lgan ehtiyojini qondira olmayapti.

Chorvachilik hissasiga qishloq xo‘jaligi yalpi mahsulotining yarmi va mamlakat eksportining 50% atrofida to‘g‘ri keladi. Yaylov qoramolchiligi ko‘pchilik ko‘chmanchilarning asosiy tirikchilik manbai hisoblanadi. Mollar uchun mavsumiy yaylovlarni qidirib ko‘chmanchilar yozda Hindiqushning alp о`tloqlariga va boshqa baland tog‘ tizmalariga 500 dan 1500 metr masofagacha ko‘tarilishadi, qishda esa Hind va Panjob (Pokiston) qirg‘oqlarigacha bo‘lgan tekisliklarning quyi vodiylariga tushishadi.



Chorvachilik. Ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchilar qoramollari boshini hisoblash juda qiyin. Odatda mollar miqdori mavsumdan mavsumgacha va iqlim sharoitlariga juda bog‘liq holda o‘zgaradi. Sovuq qishlarda oziqa yetishmasligidan ⅓ qism mollar nobud bo‘ladi va mollar boshi tiklanguncha bir necha yillar kerak bo‘ladi. Shuningdek mollar miqdoriga kasallik ham katta ta’sir ko‘rsatadi. O‘troq qishloq aholisi uchun asosiy mashg‘ulot dehqonchilik bo‘lib, chorvachilik faqat uni to‘ldiradi.

Afg‘oniston chorvachiligining muhim va bir vaqtning о`zida bir muncha mahsuldor, tarmog‘i qo‘ychilikdir. Mamlakatda go‘sht-jun va qorako‘l qo‘ylar yetishtiriladi. Qo‘ychilikning ikki tipini ajratish mumkin: ko‘chmanchi qo‘ychilik va yarim o‘troq aholining yaylov qo‘ychiligi.

Yirik shoxli qoramolchilikdan farq qilib oziqa ekinlarni yetishtirishga majburlar, chunki qo‘y va echkilar odatda yerdan о`sib chiqqan oziqlar bilan qanoatlanadi. Qo‘у va echkilarning mahalliy zotlari beozor va ular quruq mavsumda yog‘ zaxirasini to‘plab uzoq masofalarga haydashlarga bardoshli bo‘ladi.

Afg‘oniston dunyo bozoriga qorako‘l terisini asosiy yetkazib beruvchi hisoblanadi. U mamalakatga chet el valyutasi keltiruvchi manbaa hisoblanadi.

Afg‘oniston bir yilda 2- 2,5 mln teri yetkazib beradi.Qorako‘l qo‘ylar yetishtirish uchun maxsus iqlim va yaylov sharoitlari zarur, shunga bog‘liq holda otarlar chalachol qumli Baqtriya tekisligi rayonida, asosan uning g‘arbiy qismida to‘plangan.

Yilqichilik bilan asosan Shimoliy Afg‘onistondagi о`troq aholi shug‘ullanadi. Qishloq xo‘jaligida otlardan kam foydalaniladi. Zotdor otlar juda qimmat turadi, asosan “tekin” zotli tez yugurar otlar qadrlanadi. Dehqonchilik xo‘jaliklarida otlarni o‘rnini eshaklar egalladi.



Transporti. Afg‘onistonning tog‘li relyefi transport yo‘llar qurilishida katta qiyinchiliklar tug‘diradi. Mamlakat ichidagi siyosiy vaziyatning nobarqarorligi, tolibonlarning bir necha yildan beri olib borayotgan urushi natijasida transport yo‘llari qurilishiga e’[tibor berilmaganligi sababli yuk va yo‘lovchilar tashishda ehtiyojlarni qondira olmaydi. Hozirgi taraqqiy etgan texnika asrida ham Afg‘onistonda haligacha ot-ulov va eshaklardan transport vositasi sifatida foydalanishadi. Temir yo‘llarning umumiy uzunligi 24,6 km. Avtomobil yo‘llarining uzunligi 34789 km. Aeroportlar soni 47 ta.

Afg‘oniston dengizga chiqish imkoniyatidan maxrum bo‘lgan mamlakat, shuning uchun mamlakatda dengiz portlari yo‘q.



Tashqi iqtisodiy aloqalari. Afg‘oniston dunyo bozorida o‘zining qorako‘l terilari va gilamlari bilan mashhur. U jahon bozoriga lazuritni asosiy yetkazib beruvchisidir. Asosiy eksport mahsulotlari: gilam, jun, quritilgan mevalar (magiz, turshak, pista,bodom). Eksport bo‘yicha hamkorlari: Pokiston (24%), Hindiston (21,3%), AQSH (12,4%), Germaniya (5,5%). Asosiy import mahsulotlari: oziq-ovqat, to‘qimachilik mahsulotlari, neft mahsulotlari, transport vositalari va jihozlar. Import bo‘yicha hamkorlar: Pokiston (25,5%), AQSH (8,7%), Hindiston (8,5%), Germaniya (6,5%), Turkmaniston (5,3%), Keniya (4,7%), Janubiy Koreya (4,2%), Rossiya (4,2%).

Afg‘oniston va O‘zbekiston Respublikasi munosabatlari. Davlatlar o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar 1992-yilda o‘rnatilgan. O‘zbekiston Respublikasining konsulligi 1992-yildan buyon Mozori-Sharifda faoliyat olib bormoqda. Afg‘onistondagi harbiy harakatlar davrida konsullikning faoliyati vaqtinchalik to‘xtatilib, 2002-yil 15-yanvardan qayta ochildi. O‘zbekistonning Qobuldagi elchixonasi 2002-yil avgustdan o‘z ishini boshladi. Afg‘niston prezidenti H.Karzay O‘zbekiston Respublikasi prezidenti I.A.Karimovning taklifiga binoan 2002-yil martida O‘zbekistonga tashrif buyurdi. Davlat boshliqlari tomonidan o‘zaro hamkorlik to‘g‘risida deklaratsiya imzolandi. Deklaratsiyaga muvofiq O‘zbekiston Afg‘oniston iqtisodini qayta qurishga ko‘maklashish, jumladan, elektr energiyasi, qurilish mollari va suv yetkazib berish kabi majburiyatlarni oldi. 2002-yil 22-dekabrda Qobulda Afg‘oniston Tashqi ishlar vazirligi tashabbusi bilan Afg‘oniston bilan chegaradosh davlatlar o‘rtasida “Yaxshi qo‘shnichilik to‘g‘risida” deklaratsiya imzolandi. O‘zbekiston Respublikasi Afg‘oniston davlatiga yordam berish maqsadida 2001-yil dekabrda Hayraton ko‘prigini ochdi. 2002-yildagi M.Muhaqqeqning tashrifida quyidagi sohalardagi hamkorlikni kuchaytirishga kelishildi: neft, elektr energiyasi, irrigatsiya, transport va boshqalar. “O‘zbekenergo” Davlat Aksiyadorlik kompaniyasi va Afg‘oniston Energiya va Suv iqtisodi vazirligi o‘rtasida Afg‘onistonga elektr energiyasi yetkazib berish haqida shartnoma imzolandi. Bundan tashqari, O‘zbekiston, Eron va Afg‘oniston mutaxassislari Dugorun-Hirot-Termiz temir yo‘lini qurushni muhokama qildilar. O‘zbekistonlik quruvchilar tomonidan Afg‘onistonga 10ta ko‘prik qurib berildi. Davlatlar o‘rtasidagi tovarlar aylanmasi 2002-yilda 61,5mln. AQSH dollari (shundan 61,5mln.i O‘zbekiston eksporti va 0,19mln.i import)ga to‘g‘ri keldi. 2003-yil 16,46mln. AQSH dollarini (O‘zbekiston eksporti 16,43mln. va 0,03mln importi) tashkil etdi. O‘zbekistonning Afg‘onistonga eksportini asosan elekrt energiyasi, neft, metallar, oziq-ovqat va boshqalar tashkil etadi. Afg‘onistondan asosan meva va meva mahsulotlari import qilinadi. Hozirgi kunga kelib O‘zbekistonda 122ta Afg‘oniston investorlari hamkorligida tashkil etilgan korxonalar faoliyat olib bormoqda. Shundan 39tasi to‘liq Afg‘oniston investorlari kapitali asosida tashkil etilgan.

Iqtisodiy rayonlari. Afg‘oniston uchun tabiatida va xo‘jaligida katta hududiy tafovutlar xos. Afg‘onistonda 4 ta iqtisodiy rayonlar shakllangan: Qobul, Hirot, Qandag‘ar, Baqtriya. Ularning markazi mamlakatning yirik shaharlariga kiradi (Qobul, Hirot, Qandag‘ar, Mozori-Sharif). Baqtruya rayonining keyingi iqtisodiy o‘sish jarayonida undan yana 1 ta rayon ajralgan Kattagan rayonlaridir.

Afg‘oniston hududining qolgan qismida hattoki iqtisodiy rayonlar shakllanish bosqichlarini tasavvur qilish mumkin emas. Bu viloyatlar iqtisodiy jihatdan kam quvvatga ega. Bunday viloyatlar 5 ta: Badaxshon, Siston, Markaziy Afg‘oniston, Nuriston va G‘azna.



Qobul rayoni. Mustaqil Afg‘on davlatining tarixiy markazi bo‘lib, Afg‘onistoning siyosiy va iqtisodiy hayotida yetakchi rol o‘ynaydi. Bu yerda ko‘pchilik afg‘onlar, shuningdek shaharda tojiklar yashaydi. Rayonda boy va xilma-xil londshaftlar ajratiladi. Qobuldan uncha uzoq bo‘lmagan masofada turli xo‘jalik yo‘nalishidagi tabiat viloyatlari uchraydi: baland tog‘ dehqonchilik-chorvachilik hududi, bog‘lar, botqoqlashgan tekisliklar, sholi maydonlari va boshqalar.

Qobulistonning sug‘oriladigan dehqonchiligidagi yuqori hosildorligi bilan farq qiladi. Bu yerda donli ekinlardan, g‘alla, sholi, makkajo‘xori yetishtiriladi. Qobul atrofidagi voha qishloq xo‘jaliklarida sabzovotchilik, sut chorvachiligi ustun turadi. Hindiqush vodiylarida uzumzorlar, tutzorlar, bodom daraxtlari, Jalolobod vohasining yumshoq, sovuq bo‘lmaydigan qish sharofati bilan shakarqamish, sitruslar va hatto hurmo palmasi yetishtiriladi.

Chorvachilikning rivojlanishiga yozgi va qishgi yaylovlarning yetishmasligi to‘sqinlik qiladi. Yozda suruvlar Markaziy Hindiqush va Badaxshonga haydaladi, qishda esa ko‘chmanchilarning bir qismi Hind daryosi vodiysiga yoki Jalolobod botig‘ining past yerlariga tushishadi.

Qobul – qadimiy shahar, muhim transport yo‘llarida joylashgan. Aholisining ko‘p qismi afg‘onlar, shuningdek tojiklar, hazoriylar va boshqa xalq vakillari yashaydi.

Qobul uchburchak vodiyning g‘arbiy qismida joylashgan. Shahardagi kvartallar Qobul daryosining ikki tomonidagi tog‘ etaklarigacha cho‘zilgan.

Qadimda eski shahar devor bilan o‘raglan bo‘lgan, hozir faqat uning bir qismi saqlanib qolgan. Dastlab unda 7 ta katta darvoza bo‘lgan, ulardan faqat shaharning sharqiy chekkasidagi Darvoza-i-Lahurdi deb nomlanuvchi bitta darvoza qolgan.

Eski shahar sharqona ko‘rinishga ega. Shaharning chap sohilbo‘yi qismida asosiy ma’muriy kvartallar bor. Markazda saroy va unga yaqin bir qator vazirliklar joylashgan. Bu rayonda ko‘pgina chet el elchixonalari va BMTning vakolatxonasi bor. Shahar janubi-g‘arbga tomon o‘sib borib, unda universitet binolari tashkil qilingan.

Sanoat korxonalari Qobulning turli kvartallarida joylashgan. O‘ng sohilda shahardan yuqorida Jongalak avtota`mir-mexanika zavodi, qurilish materaillari ishlab chiqaruvchi korxona, elektropodstansiya joylashgan. Shaharning chekka g‘arbida non kombinati qurilgan. Sharqiy qismida asfalt-beton zavodi, to‘qimachilik va formasevtika fabrikasi, plastmassa buyumlari fabrikasi, uy qurilish kombinati bor.

Qobul rayonining shimoli-sharqida yurish qiyin bo‘lgan tog‘li viloyat Nuriston tutashadi. Mahalliy yo‘llarda harakatlanish hattoki tuyada ham xavfli. Qishda tog‘ yo‘llari qor bilan to‘silganda Nuriston tashqi dunyodan mutlaqo uzilib qoladi. Nuristonliklar mayda terrassa uchastkalarida sug‘orma dehqonchilik bilan band. Tariq, g‘alla, makkajo‘xori, dukkaklilar yetishtiradi. Mevali daraxtlardan grek yong‘og‘i, o‘rik, tut va boshqalar.Yozda suruvlarini haydaydigan alp yaylovlarida nuristonliklar sut mahsulotlari yetishtiradi. Bu viloyatda asosan tashqariga chiqariluvchi yog‘-gxi tayyorlanadi. Nuriston o‘rmonlaridan mevalar, yong‘oqlar, yovvoyi mevalar yig‘ishadi.



Baqtriya rayoni mamlakatning asosiy don yetkazib beruvchisi. Uning hududida 40% sug‘oriladigan va 65% lalmi yerlar joylashgan. 700-1000m balandlikdagi Xonobod va Fayzobod oralig‘idagi tog‘oldi sug‘orilmaydigan yerlari g‘allazorlar bilan band.

Qunduz, Xulm daryo vodiylaridagi sug‘orma xo‘jalilarda xilma-xil don va texnika ekinlari yetishtiriladi. (g‘alla, sholi); (paxta, qandlavlagi). Ishlov beriladigan yerlardan bir yilda ikki marta hosil olish mumkin.

Dehqonchilik bilan tojiklar va o‘zbeklar, yaylov qoramolchiligi bilan afg‘onlar va turkmanlar shug‘ullanishadi. Rayon g‘arbida Andhoya, Akchi, Shidbirg‘on yaqinida an’anaviy afg‘on qorako‘lchiligining markazlari joylashgan. Maxalliy tuyachilik va yilqichilik ham mamlakatning hamma qismida yetishtiriladi.

Rayon dunyoga mashhur qo‘lda to‘qigan gilamchiligi bilan tanilgan. Mazori - Sharifda azot o‘g‘itlari zavodi va IES qurilgan, Baglonda, Qunduzdda shakar zavodi, Puli Xumrida GES, ip – gazlama fabrikasi, sement zavodi, Qarqarda va Ishpushtada ko‘mir shaxtasi qurilgan. Shibirg‘on yaqinida yirik tabiiy gaz koni ochilgan.

Baxtriya tekisligi shaharlari orasida Mozori - Sharif muhim hisoblanadi. Shahar savdo punkti bo‘lib xizmat qiladi. Uning hayoti bozor bilan bog‘liq. Afg‘onistonning gaz kimyo sanoati markazi. Undan tashqari asfalt beton zavodi, avto traktor ustaxonalari, to‘qimachilik fabrikasi bor. Shuningdek yirik hunarmandchilik ishlab chiqarish markazi. Bu yerda ingichka tolali ipak, qog‘oz, gazlama, do‘ppilar va boshqalar ishlab chiqariladi.

Afg‘oniston Badaxshoni mamlakatning shimoli – sharqidagi tog‘li viloyat, asosan tojiklar joylashgan bo‘lib, qiyin tabiiy sharoitda o‘ziga xos bo‘lgan va yuqori darajada rivojlangan dehqonchilik ekinlari yetishtiradi. Bog‘dorchilikda tut, o‘rik, grek yong‘og‘i, olcha, olxo‘ri, gilos yetishtirishadi. Badaxshonda qo‘ylarning eng yaxshi zotlari yetishtiriladi.

Bu tog‘li viloyatning asosiy shahri Ko‘kchi daryo vodiysida joylashgan Fayzobod transport va savdo funksiyasini bajaradi.



Hirot rayoni o‘zining iqtisodiy rivojlanishida qulay joylashgani muhim savdo yo‘llarida Xarurid vodiysidagi inteksiv sug‘orma dehqonchilik, boy yaylovlar shular jumlasidandir. Vodiy aholisi bo‘lgan tojiklar bir yilda 2 marta hosil olishadi. Rayon dehqonchiligi g‘allachilikka ixtisoslashgan. Tuyadan tashqari xonaki mollarning hamma turi yetishtiriladi. Tog‘larda yarim ko‘chmanchilar xondon pista yig‘ish bilan shug‘ullanadi.

Hirot – qadimiy voha – shahar, Xarurid daryo vodiysining bir muncha kengaygan qismida joylashgan. Bu rayonda kichik un va sholi tegirmonlari, ipak va jun tolalarni ishlovchi gilamchilik ustaxonalari bor. Shaharning shimoli – sharqiy qismida buyuk arxitektura inshooti – gigant masjid “Juma masjid” joylashgan. Masjid temuriylar sulolasi shoh Husayn tomonidan XV asr oxirida barpo qilingan, o‘sha vaqtda Hirot sharqning muhim madaniy markazi edi. Hirot bozori o‘zida o‘rta asrdagi ko‘rinishini saqlab qolgan. Unda qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridan – mevalar, mag‘izlar, qoraqo‘l jun sotiladi.

20 – yillarning oxiridan boshlab yangi Hirot qurilishi boshlandi. Bu yerda ma’muriy binolar, boy tabaqalarning xonadonlari joylashgan. Shahar chekkasida tegirmon, avtoustaxona, to‘qimachilik kombinati, sement zavodi IES bor.



Markaziy Afg‘oniston tog‘li viloyatida asosan xazorilar yashaydi. Afg‘onistonning markaziy qismini egallagan bo‘lishiga qaramay, uning iqtisodiy rivojlanishiga baland tog‘ boryerlari to‘sqinlik qiladi.

Markaziy Afg‘nistonda dehqonchilik asosan sug‘orishga asoslangan lekin lalmi maydonlar kengaymoqda. Asosan donli ekinlar – g‘alla,arpa yetishtiriladi. Chorvachilikda sut mahsulotlari beradi. Markaziy Afg‘nistonda turli xil hunarmandchilik sohalari saqlanib qolgan. Jun – gazlamalar, paloslarni ishlab chiqaradi. Qishda aholining bir qismi poytaxtga va Qobul rayonining boshqa shaharlariga ish qidirib ketishadi.



Qondahor rayonining qurg‘oqchilik tekisliklarida bir vaqtning o‘zida 2 ta qarama – qarshi xo‘jalik yo‘nalishiga ixtisoslashgan – vohalardagi sug‘orma yerlardagi mevazorlar, cho‘llardagi ko‘chmanchi qoramolchilik.

Rayon iqtisodi uchun suv yetishmasligi asosiy muammo hisoblanadi. Faqat Xilmand daryosi Argondab irmog‘i bilan birga yirik suv resurslari hisoblanadi.

Qondahor rayoni vohalarida qadimdan mevachilikka iqtisoslashgan. Mahalliy anorlar o‘zining yuqori sifati bilan mashhur. Tashqi bozorda Qandahor bodomi, o‘rik, uzumning kishmish navlari bilan tanilgan.

Rayon bahorgi yaylovlarga boy. Yozda chorvadorlar Xindiqush tog‘lariga ko‘tarilishadi. Tuya, shuningdek, qo‘ylarning mahalliy zotlari yetishtirishadi. Chorvachilik eksportga turli xil mahsulotlar beradi: jun, teri, ichak.



Qandag‘or turli hunarmandchiligi bilan mashhur. Toshlardan yasalgan buyum, zardo‘zlik va do‘ppilari, shaharda bir qancha yengil va oziq – ovqat sanoat korxonalari, yirik xalqaro aeroporti bor.

Siston cho‘llar bilan o‘ralgan. Markaziy qismi botqoq ko‘llar bilan band. Sug‘oriladigan yerlarda g‘alla, arpa, mahalliy kalta tolali paxta yetishtiriladi. Ko‘l atrofidagi qamishzorlarda yirik shohli qoramollar yetishtiriladi. Bular mamakatning boshqa rayonlariga chiqarish uchun, bir qismi sut mahsulotlari uchun yetishtiriladi. Ko‘llardan suzuvchi qusilar ovlanadi.

G‘azna viloyati tabiiy resurslarga kambag‘al, aholining ishlab chiqarish faoliyati og‘ir tabiiy sharoitda kechadi. Yirik daryolar yo‘q, dehqonlar korizlar yordamida sug‘orishga majburlar. Ishlov beriladigan yerlar maydoni kam. Uzumchilik va bog‘dorchilik rivojlangan. Lekin viloyat iqtisodi uchun yaylov chorvachiligi katta ahamiyatga ega. O‘simlik qoplamining siyrakligi va yonbag‘irlarining tikligi bu yerda mayda shoxli qoramollarni yetishtirish imkonini beradi.

G‘azna shahri – savdo va hunarmandchilik markazi. Mahalliy hunarmandlar o‘zining buyumlari bilan mashhur – po‘stinlari (qo‘y terisidan shuba) va mamlakatda keng foydalaniladigan mis idishlar. G‘aznada bir qancha yodgorliklar saqlanib qolgan – Mahmud G‘aznaviy maqbarasi (997-1030) va ikkita minora.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI.

  1. Алиев М. Г., Ишанходжаева Д. А., Хачиев Г. А. Экономика и финансы регионов мира в цифрах сравнения. Т., 2003.

  2. Вавилова Е. В. Экономическая и социальная география мира. Учебное пособие. М., 2006.

  3. Soliyev A., Muhammadaliev R.. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya asoslari. –T., 2005.

  4. Soliyev A., Ahmedov E., Muhammadaliyev R. va b. Mintaqaviy iqtisodiyot. O‘quv qo‘llanma. T.: Universitet, 2003.

  5. Социально – экономическая география зарубежного мира. Под ред В. В. Вольского –М.: Крон-пресс, 2003.

  6. Социально – экономическая география зарубежного мира. Дрофа, 2001.

  7. Энциклопедический справочник Страны мыра. Смоленск: Русич, 2002.

  8. Страны и народи. Восточная и централная Азия. –М.: Мысль 1982.

  9. Страны и народи Юго-Восточная Азия. –М.: Мысль, 1982.


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa