296
шоулашуви; эстетик ҳодисларга истеъмолчилик талаби билан ёндашиш ва
техник воситалар кўмагида бадиий яратиқларни узлуксиз ишлаб чиқариш
ҳамда намойиш этиш мумкинлиги сингари жиҳатлар постмодерн
санъатнинг белгилари ҳисобланади.
Ҳозирга келиб, борлиқни кўриш, уни англаш ва бадиий акс эттиришга
доир илгари амалда бўлган барча илмий қараш, ижодий метод, йўналиш ва
оқимлар ўзларининг бор имкониятларидан деярли фойдаланиб бўлди.
Шунинг учун ҳам кейинги даврда пайдо бўлган “трансреализм”,
“постмодернизм”,
“постпостмодернизм”,
“трансавангард”,
“постструктурализм” каби атамалар эндиликда санъат ва адабиётда мавжуд
метод, оқим ёки йўналишларнинг бирортаси ҳам якка ҳукмрон
бўлолмаслигини, барча оқим, ёндашув ва йўналишларнинг ўзаро
чиқишадиган жиҳатларидан фойдаланавериш лозимлигини англатади.
Бундан буён фалсафий қараш ва бадиий ижодда бирорта ҳам метод ёки
йўналиш устувор бўлолмайди. Инсоният тафаккури ва бадиий диди ўз
тараққиётининг шундай босқичига келдики, эндиликда ижодий метод ва
фалсафий тизимлардан қайсидир биттасини тўғри ҳисоблаб, кўпчиликнинг
шунга қўшилишига эришиш мумкин эмас. Чунки тобора шахслашиб
бораётган башариятнинг фикру қарашлари, диду туйғулари эндиликда
якранг бўлолмайди. Шахслик ўзига хослик, ўзига хослик эса адоқсиз хилма-
хиллик ва чексиз плюралликдир. Қандайдир табақа учун маъқул келадиган
универсализм ҳукмронлигининг йўқлиги бугунги инсониятнинг универсал
ҳолатидир.
Ижтимоий
тафаккурдаги
қоришиқликнинг
универсал
ҳолатга
айланиши, умуман,
бадиий ижод, хусусан, адабиётда ҳам универсализмни
юзага келтиради. Шунинг учун ҳам кечагина кўпчилик одатланган
анъанавий йўсинда ижод қилиб юрган адибу шоирлар, ҳеч кутилмаганда,
тамомила ноанъанавий йўлда ёза бошлаши ҳеч кимни ажаблантирмайди. Бу
ҳолатни ижодкорга қандайдир бадиий-эстетик оқимнинг таъсири ёки унинг
қайсидир бир санъаткорга тақлиди деб эмас,
балки муаллифнинг
индивидуаллик, тасвир оригиналлиги ва туйғулар ифодаси тўлиқлигига
эришишга бўлган табиий интилиши натижаси сифатида изоҳлаш ҳақиқатга
яқин бўлади.
Санъат ва адабиёт неча минг йиллар давомида объектив борлиқнинг
табиат, жамият, шахсият каби қатламларини ўзлаштириш оқибатида ғоят
серқирра ва чегарасиз кўламдаги башарий маданиятни юзага келтирди.
Бугунги постмодерн санъат ва адабиёт бадиий тафаккурдаги доимий
эврилишлар туфайли борлиқнинг ўзиданда серқатлам бўлиб кетган
маданият деб аталмиш ўша ҳодисанинг ўзини эстетик ўзлаштиришга
киришди. Башарият ўз тараққиётининг шундай босқичига етдики, бугунги
одам қанчалик истамасин, энди ёввойи табиатнинг ёввойи фарзанди бўла
олмайди. Инсон яшаш тарзи, борлиғи, ҳатто, генетик тўқималарига қадар
маданийлашиб кетди. Бу кечим инсон руҳияти ва маънавий-ахлоқий
қадриятларига қадар кўчиб, одамнинг нафақат эзгулиги, балки ёвузлиги ҳам
маданий кўриниш касб этди. Замонавий адабиётнинг
инсоният яратган
297
маданий қатламларни текширишга ўтгани, биринчи навбатда, ижодкорлар
тилдаги сўзларни ўз асл маъноларида қўллашдан кўра уларга ўзлари истаган
маънони юклашга интилаётганида, шунингдек, бир замонлар яратилган
бадиий матнлар тамомила ўзгача талқин этилаётганида кўринмоқда.
Постмодернизмдаги энг муҳим жиҳат шундаки, у санъат асарларини
алоҳида истеъдодлар томонидангина яратиладиган бетакрор феномен эмас,
балки эплироқ ҳар қандай одам мавжуд
техник имкониятлардан
фойдаланган ҳолда қилиши мумкин бўлган шунчаки оддий бир юмуш деб
билади. Постмодерн ёндашувга кўра ҳар қандай битик яратилишининг ўзи
биланоқ яшаш, талқин ва таҳлил қилинишга ҳақли, танқид ёки инкордан
иҳоталанган тугал эстетик ҳодиса саналиши мумкин.
Ўзбек театр ва тасвирий санъати ҳамда қўшиқчилигида бир қадар
намоён бўлган эсада миллий адабиётимизда ҳали том маънода
постмодернизм намунаси ҳисоблаш мумкин бўлган асар яратилгани йўқ.
Лекин замонавий адиблар ижодида интуитив тарзда дунёга келган анчагина
постмодерн образлар, ифодалар, лавҳалар, чизгилар мавжуддир. Бу ҳолни
миллат тафаккур ва руҳоният йўсинида мавжуд
анъаналарга риоя этиш
кучли экани билан изоҳлаш мумкин. Бизда қачондир постмодернизмни
тафаккур тарзи, оламни англаш ва изоҳлаш йўсини ўлароқ қабул қилиш
мумкинлиги эҳтимолдан йироқдир. Ўзбек адабиётидаги постмодерн
изланишлар асосан шакл ва ифода йўсини хилма-хиллигига эришиш
йўлидаги уринишлар тарзида намоён бўлмоқда.
Постмодернизмнинг моҳиятига кириб борган сари глобаллашган
дунёда ғоят кенг ёйилаётган ушбу ҳодисага муносабат йўсинини белгилаб
олиш ҳар қандай миллат учун ҳаёт-мамот масаласи экани яққолроқ
англашилади. Анчагина мусбат хусусиятларга
эга ушбу фалсафий-эстетик,
ижтимоий-маънавий феномен замирида инсониятнинг ахлоқий ақидалари,
хусусан, биз ўзбекларнинг маънавий дунёмизга дахл қиладиган бир қанча
хатарли жиҳатлар ҳам мавжудлиги кўзга ташланади. Йўқ, постмодернизм
айнан қайсидир миллатнинг ахлоқий-маънавий тутумларига дахл қилиб,
уни ўзгартиришга уринмайди, лекин моҳиятан ўзгача қарашу ақидаларни
маҳв этиш хусусиятига эга. Чунки у инсонга ўз қулайлиги ва манфаати
йўлида ҳар қандай чекловларни бузишга изн беради. Постмодернизм бирон
бир ҳудудга бостириб киришни ўйламагани ҳолда ўз-ўзидан худди
кексалик, йил фасллари, грипп эпидемияси каби тўсиқ билмай, ёйилиш
хусусиятига эга. Ҳазрат Навоий айтмоқчи: “
Do'stlaringiz bilan baham: