P. S. Su L t o n o V ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish asoslari


tabiat, inson va jam iyat yaxlit bir tizim



Download 5,7 Mb.
Pdf ko'rish
bet4/186
Sana19.05.2023
Hajmi5,7 Mb.
#941004
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   186
Bog'liq
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish asoslari. Sultonov P

tabiat, inson va jam iyat yaxlit bir tizim 
sifa tid a fa o liy a t 
k o 'rsa ta d ilar ham da ular m azkur tizimning tarkibiy qismlari 
bo‘lib hisoblanadilar. M azkur o 'rin d a shuni ham esda tutish 
zarurki, tizimning kom ponentlaridan biri bo'lmish jam iyat ong 
tufayli moddiy borliqning eng oliy rivojlangan shakli hisoblanadi. 
U bir q a to r o ‘ziga xos ichki ijtim oiy q o n u n iy atla r asosida 
riv o jla n a d i. M a n a shu q o n u n iy a tla rn i tizim n in g b o sh q a 
komponent(tabiat va inson)lari rivojiga to'siq bo'lmasligi ekologik 
jihatdan muhim ahamiyatga ega. M a’Iumki, har qanday tizimning 
b a rq a ro rlig i k o m p o n e n tla rn in g o ‘zaro m u no sib rav ish d a 
rivojlanishi va ular orasidagi m unosabatlar muvozanatlashgan 
holatda bo ‘lishini taqozo etadi, aks holda tizim buziladi va asl 
xususiyatlarini yo'qotadi.


Y uqoridagilardan quyidagi xulosalarni qilish mumkin:
• Yer sayyorasi va undagi tabiat ham da hayot shakli insonga 
m a’lum bo'lgan Olamda yagonadir;
• ta b iiy b o rliq inson va ja m iy a tn in g y ag o n a m o dd iy 
negizidir;
• tabiat, inson va jam iyatni yaxlit tizim deb qarab, ularni 
birgalikda o'rganish zarur;
• bu tizimning biror-bir kom ponentidagi o'zgarish uning 
boshqa kom ponentlarida adekvat tarzdagi ijobiy yoki salbiy 
o ‘zgarishlarning yuz berishiga olib keladi.
M avjud ilmiy m anbalarga asoslanib, yer sayyorasi yoshini 
4,7 mlrd yil deb aytish mumkin. M ana shu o ‘tgan uzoq geologik 
davr m obaynida yerda o ‘ziga xos tabiat shakllangan (1-rasm). 
Yer tabiatining evolutsion, spiralsimon tadrijiy taraqqiyoti bir 
necha bosqichlarga boMinadi va ularning har biri o'ziga xos 
xususiyatlarga ega. Tabiatning shakllanishi, evolutsiyasi va asosiy 
x u s u s iy a tla rin i o ‘rg a n is h b ila n b ir q a to r ta b iiy f a n la r
s h u g 'u lla n a d i. E k o lo g iy a fan i n u q ta y i n a z a rid a n ta b ia t 
kom ponentlari orasidagi va ular ichidagi m uvozanat qanday 
qaror topganligi hamda uni jam iyatning tabiatga ta ’siri kuchayib 
borayotgan hozirgi paytda qanday qilib saqlab turish mumkinligi 
asosiy aham iyatga ega. Tabiatni tashkil etuvchi tarkibiy qism lar 
havo, suv, to g ‘ jinslari, o 'sim lik va hayvonotlar orasida va 
tabiatdagi turli m odda va energiya almashinuvi jarayonlarida, 
uzoq geologik davrlar m obaynida o ‘ziga xos barqarorlik holati 
yuzaga kelgan. T abiatdagi m ana shu barqarorlik tabiiy yoki 
ekologik muvozanat deb ataladi. Yerning tabiati o ‘ziga xos 
k o ‘rsatkich va qonuniyatlarga ega b o ‘lgan turli ichki va tashqi 
ta ’sirlarga m a’lum darajada bardosh bera oladigan m urakkab 
funksional tizim dir. Bu tizim ning tashkil etuvchilari, y a ’ni 
tabiatning tarkibiy qismlari doim o o ‘zgarish va rivojlanishda 
bo‘lgani tufayli undagi muvozanat ham dinamik holatda mavjud 
bo‘la oladi.
Tabiatning nozikligi, garchi u ulkan tuzilma b o ‘lsa ham, unga 
ta ’sir etishning osonligi aynan undagi m ana shu m uvozanat 
holati tufaylidir. Chunki, muvozanatdagi tizimni izdan chiqarish 
uchun uncha k o ‘p kuch talab etilmasligi hammaga o 'rta m aktab


fizikasidan ayon. Tabiiy muvozanatning izdan chiqishi tabiatning 
buzilishi demakdir, uning izdan chiqishiga esa, k o ‘p hollarda 
insonning tab iatg a k o ‘r-k o ‘ro n a, uzoqni k o ‘zlam ay, tab iat 
qonunlarini mensimay tazyiq ko'rsatishi sabab bo'ladi. Inson 
o 'zin ing biror-bir ehtiyojini qondirish m aqsadida tab iatd an
foydalanadi va shu ja ra y o n d a uning b irorta yoki bir necha 
k o m p o n e n tin i o 'z g a r tir a d i, k o ‘p in ch a bu t a ’sir ja ra y o n i 
kom ponentlararo yoki ular ichidagi m uvozanat holatini buzadi.
1-rasm . B iosferaning ev o lu tsio n ta ra q q iy o ti 
(M a n b a : F .R a m a d u , 1998).
Demak, tabiat-inson-jam iyat o'ziga xos ichki qonuniyatlar 
asosida shakllangan tizim b o ‘lib, bu tizim ham m uvozanat 
holatdagina eng barqaror b o ‘lishi mumkin. Hozirgi paytda tabiiy 
tizim dagi m uvo zan atn ing barq aro rlig i tab ia t bilan jam iy at 
o ‘rtasidagi munosabatlami qay darajada mutanosiblashganligi va 
o ‘zaro kelishilgan tarzda hal etilishi bilan belgilanadi. Demak, 
qisqacha quyidagi xulosalarni qilish mumkin:


• tabiatni tashkil etuvchi barcha tarkibiy qismlar va undagi 
jaray o nlar o ‘zaro va ichki dinam ik m uvozanat holatdagina 
barqaror mavjud bo'la oladilar;
• bu m uvozanat uzoq geologik jarayonlar ta ’sirida qaror 
topgan;
• tabiatning nozikligi va unga ta ’sir etishning osonligi, aynan 
shu m uvozanat tufaylidir;
• m uvozanatning izdan chiqarilishi uzoq davrlar m obaynida 
shakllangan tabiatni buzish demakdir.
M a ’lum b o ‘ldiki, inson tabiatning tarkibiy qismi sifatida u 
bilan birg alik d a yashaydi. Inson ta b ia td a n o ‘z m anfaatlari 
yo'lida foydalanish jarayonida unga turli ta ’sirlarni o ‘tkazadi. 
M a sa la n , o z u q a
va 
x o m ash y o o lish m a q s a d id a k o ‘p la b
m ay d o n lard a o ‘zi xohlagan ekin larn i y etishtiradi, yerlarni 
h a y d a y d i, s u g ‘o ra d i y o k i tu rli s a n o a t ish la b c h iq a ris h
korxonalarini tashkil etish uchun k onlar ochadi. Insonning 
bunday ishlab chiqarish faoliyatlari turlarini sanab ad o g ‘iga 
yetish qiyin . In so n la r va u la rd a n ta sh k il to p g an ja m iy a t 
mavjudligini taraqqiyotning moddiy negizi hisoblangan tabiatsiz 
ta s a v v u r e tib b o 'lm a y d i. In so n ta b ia t n e ’m a tla rid a n va 
kuchlaridan foydalanuvchi ham da ularni boshqaruvchi kuch 
sifatida o 'zin i nam oyon qiladi. Insonlarning tabiatga t a ’siri 
b oshqa tirik m av ju d o tlard an tu b d an farq qiladi. In sondan 
boshqa barcha tirik organizmlaming tabiatga ta ’siri oddiy tabiiy 
jarayonlardan iborat bo‘lib, tabiat qonunlari orqali boshqariladi 
va tabiatga kuchli ta ’sir k o ‘rsatmaydi. Insonlar esa ongi tufayli 
tabiatga sezilarli ta ’sir o ‘tkaza oladi. Tabiatga insonlarning turli 
ishlab chiqarish faoliyatlari natijasida o ‘tkazadigan ta ’sirlari 

Download 5,7 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   186




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling

kiriting | ro'yxatdan o'tish
    Bosh sahifa
юртда тантана
Боғда битган
Бугун юртда
Эшитганлар жилманглар
Эшитмадим деманглар
битган бодомлар
Yangiariq tumani
qitish marakazi
Raqamli texnologiyalar
ilishida muhokamadan
tasdiqqa tavsiya
tavsiya etilgan
iqtisodiyot kafedrasi
steiermarkischen landesregierung
asarlaringizni yuboring
o'zingizning asarlaringizni
Iltimos faqat
faqat o'zingizning
steierm rkischen
landesregierung fachabteilung
rkischen landesregierung
hamshira loyihasi
loyihasi mavsum
faolyatining oqibatlari
asosiy adabiyotlar
fakulteti ahborot
ahborot havfsizligi
havfsizligi kafedrasi
fanidan bo’yicha
fakulteti iqtisodiyot
boshqaruv fakulteti
chiqarishda boshqaruv
ishlab chiqarishda
iqtisodiyot fakultet
multiservis tarmoqlari
fanidan asosiy
Uzbek fanidan
mavzulari potok
asosidagi multiservis
'aliyyil a'ziym
billahil 'aliyyil
illaa billahil
quvvata illaa
falah' deganida
Kompyuter savodxonligi
bo’yicha mustaqil
'alal falah'
Hayya 'alal
'alas soloh
Hayya 'alas
mavsum boyicha


yuklab olish