O’zbekiston respublikasi o’rta maxsu va oliy ta’lim vazirligi o’zbekiston respublikasi sog’liqni saqlash vazirligi toshkent tibbiyot akademiyasi «tasdiqlayman»



Download 211.2 Kb.
bet1/2
Sana11.01.2017
Hajmi211.2 Kb.
  1   2
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI O’RTA MAXSU VA OLIY TA’LIM VAZIRLIGI

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI SOG’LIQNI SAQLASh VAZIRLIGI

TOShKENT TIBBIYoT AKADEMIYaSI
«TASDIQLAYMAN»

O’quv ishlari bo’yicha

prorektor, professor

Teshaev O.R.______

«____»___________2012 yil
Kafedra: Travmatologiya-ortopediya, XDJ va neyroxirurgiya
Fan: Travmatologiya-ortopediya

4-kurs Tibbiy profilaktika fakulteti uchun


YaGONA USLUBIY TIZIM
Xarakat-tayanch tizimida tug’ma va orttirilgan deformasiyalar.

TMI - Artrogrippoz. Bolalar serebral falaji Tugallanmagan osteogenez.


8 MAVZUSI bo’yicha amaliy mashg’ulot




T A ‘ L I M T E X N O L O G I Ya S I

Toshkent - 2012



Tuzuvchilar:

Travmatologiya-ortopediya, XDJ va neyroxirurgiya

kafedrasi mudiri: t.f.d. Karimov M.Yu.

Ukuv ishlari buyicha mas’ul ass., t.f.n. Saloxiddinov F.B.


TMA MUKning “GIGIENA” sekstiyasida

Muhokama qilingan va tasdiqlangan

rais B.M. Mamatqulov


---------” ---------------- 2012 yil

Mashg’ulot № 8

Mavzu: Xarakat-tayanch tizimida tugma va orttirilgan deformasiyalar.

TMI - Artrogrippoz. Bolalar serebral falaji Tugallanmagan osteogenez.


Vaqt: 225 minut (5 soat akadem soatlarda)

Talabalar soni:10-12

O’quv mashg’ulotining shakli va turi

Amaliy mashg’ulot

O’quv mashg’ulotining tuzilishi

1. Kirish qism.

2. Nazariy qism

3.Analitik qism:

-Organayzer

-Test masalalar

4. Amaliy qism



O’quv mashg’uloti maqsadi:

Talabalarni asosiy klinik belgilar va erta tashxislash bilan tanishtirish, talabalarni rentgen su’ratlar interpritatsiyasi ko’nikmalariga, son suyagining tuma chiqishi, tuma bo’yin qiyshiqligi, tuma maymoqlikni poliklinika sharoitida nazoratga olish, gips boylamlari tayyorlashni o’rgatish.

Talaba bilishi lozim:


tayanch –harakat apparatining tuma deformatsiyalari tasnifini;

- tekshirish usullarini;

- son suyagining tuma chiqishi, tuma bo’yin qiyshiqligi, tuma maymoqlikni asosiy klinik belgilari va erta tashxislashni;

- Rentgenodiagnostika



Talaba bajara olishi lozim:


Amaliy mashulotlarni bajara olishi: 1 yoshgacha bo’lgan bolalarda tuma son suyagining chiqishi simptomlarini aniqlang

Pedagogik vazifalar:

Xarakat-tayanch tizimida tugma va orttirilgan deformasiyalar bilan tanishtirish.

Son tug’ma chiqishi, bo’yin mushakli qiyshiqligi va tug’ma maymoqlikni erta aniqlash simptomlari bilan tanishtirish.

Bo’lishi mumkin bo’lgan asoratlarni oldini olish usullari.

Ularni tibbiyot amaliyotidagi o’rni, o’ziga xosligi, o’rni va axamiyati.


O’quv faoliyati natijalari:

Xarakat-tayanch tizimida tugma va orttirilgan deformasiyalar ko’rsatadilar;

Xarakat-tayanch tizimida tugma va orttirilgan deformasiyalar turlari tasniflaydilar va bidimlarini shakllantiradilar, tashxis qo’yish;

son suyagining tuma chiqishi, tuma bo’yin qiyshiqligi, tuma maymoqlikni klinik tekshirish;

- Zaruriy birinchi tibbiy yordam hajmini o’rni va axamiyatini tartibli ravishda ochib beradilar.



Ta’lim usullari

Qopdagi mushuk” o’yini, ma’ruza, axborot berish, namoish, interaktiv ish o’yinlari.

Ta’lim shakli

Jamoaviy, guruhlarda ishlash («Qopdagi mushuk »), yakka tartibli

Ta’lim vositalari

Amaliy mashg’ulot o’tkazish uchun: rengent tasvirlar, skelet, jarroxlik anjomlari.

Yangi axborot texnologiyasi vositalari, ko’rgazmali qurollar, videofilmlar.

Ta’lim berish sharoiti

Guruhli shakllarda ishlashga mo’ljallangan xonalar

Monitoring va baholash

Og’zaki so’rov: tezkor-so’rov, yozma so’rov: test


Xarakat-tayanch tizimida tug’ma va orttirilgan deformasiyalar o’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi

Ish bosqichlari va vaqti

225 daq


Faoliyat

ta’lim beruvchi

ta’lim oluvchilar

1-bosqich.
O’quv mashg’ulotiga kirish

10 daqika

5 daqiqa


    1. Mavzuning nomi, maqsadi va kutilayotgan natijalarni etkazadi. Mavzu bo’yicha asosiy tushunchalar: shikast turlari, klinikasi, profilaktikasi va davosi to’g’risida tushuncha beradi. Mashg’ulot rejasi bilan tanishtiradi.

    2. Adabiyotlar ro’yxatini beradi (ilova №9)

    3. Talabalarni aqliy hujumga tortish uchun jonlantiruvchi savollar beradi Amaliy mashgulot rejasi va tuzilishiga qarab ta’lim jarayonini tashkil etish bo’yicha harakatlar tartibi bayon qilinadi.

1.4. Amaliy mashgulotda talabalar faolligini baholash mezonlarini e’lon qiladi (ilova №5):



Tinglaydilar va yozib oladilar.

Tinglaydilar va yozib oladilar


Savollarga javob beradi.

Tinglaydilar


2-bosqich.

Asosiy qism

30 daqiqa

5 daqiqa
45 daqiqa


40 daqiqa


15 daqiqa
45 daqiqa
5 daqiqa

45 daqiqa


20 daqiqa



2.1. Talabalar bilimini faollashtirish maqsadida mavzuning asosiy tushunchalari bo’yicha tezkor-so’rov o’tkazadi

2.2. Keys materiallarini muhokama qilishni tashkillashtiradi, ishlash qoidasi, vaziyatlarni tahlil qilish chizmasi, muammolarni ifodalanishiga e’tibor berishlariga qaratadi

Tanaffus
2.3. Vaziyatni mustaqil tahlil qilishni, muammoni ifodalashni, echish yo’llarini aniqlashni, so’ngra uni echish topshirig’ini beradi( Ilova№3).
Tanaffus
2.4. Testlarni yakka tartibda ishlaydilar

2.5. Talabalarga ko’rgazmali qurollarni ko’rsatish

(slaydlar, prezentastiya, videofilmlar va bq.), ularni izoxlash
Tanaffus

2.6. Talabalarga amaliy ishning rejasi va qadamma qadam bajarilishi tushuntiriladi.

2.7. Talabalar o’z qo’llari bilan amaliy ishni mustaqil bajarishadi va natijalarni daftarlarga bayonnoma tarzida yozishadi.

2.8. TMI mavzusi e’lon qilinadi va muxokama qilinadi


Kasallik tarixi yozish uchun bemorlar kurastiyasi va muxokama qilish.

Savollarga javob beradilar.
Muhokama qiladilar, aniqlashtiruvchi savollar beradilar

Amaliy qism materiallarini muhokama qiladilar,

aniqlaydilar, savollar beradilar.

Mustaqil ravishda tahlil qilish varag’ini to’ldiradilar, muammoni echadilar.

Vaziyatli masalalarni muhokama qiladilar

taqdimot kiladilar boshqa talabalar munozarada ishtirok etadilar, savollar beradilar



3-bosqich.

Yakuniy


10 daqika

3.1. Xulosa: Mavzu bo’yicha xulosa qiladi.

3.2. Faol talabalar baholanadi Gurux bo’yicha baxolash mezonlari e’lon qilinadi

3.3. Mustaqil tayyorgarlik ko’rish uchun savollar va topshiriqlar beriladi


Tinglaydi

O’z o’zini baholaydilar.

Savollar beradilar

Topshiriqni yozadilar







Mashg’ulotni o’tkazish joyi va jihozlanishi:

  • Travmatologiya-ortopediya, XDJ va neyroxirurgiya auditoriyalari.

  • Amaliy mashg’ulot o’tkazish uchun: rengent tasvirlar, skelet, Kramer, Diterexs va Beller shinalari, gips boglpamlar.

  • Yangi axborot texnologiyasi vositalari, ko’rgazmali qurollar, videofilmlar.






1. Mavzuni asoslash:

Berilgan mashulotni o’tkazilishi talabalarga asosiy klinik belgilar va erta tashxislash bilan tanishish, rentgen su’ratlar interpritatsiyasi ko’nikmalarini egallash, son suyagining tuma chiqishi, tuma bo’yin qiyshiqligi, tuma maymoqlikni poliklinika sharoitida olib borishni o’rganish, gips boylamlari nazorat qilishni imkoniyatini beradi.



2. Fanlararo va fan ichidagi bog’liqlik:

Ushbu mavzu bo’yicha talabalarni o’qitish odam anatomiyasi, topografik anatomiya va operativ jarrohlik, radiologiya bilimlariga asoslangan.




3. Mashg’ulotning tarkibiy qismi(mazmuni):

3. 1.Nazariy qism:

OYoQNING TUG’MA DEFORMAЦIYaLARI (NUQSOBLARI) SONNING TUG’MA ChIKIShI

Son suyagining tugma chikhishi — tayanch-harakat apparatining nuqsonlari ichida eng ko’p uchraydigani bo’lib, hamma ortopedik kasalliklarning 3% dan ortishni tashkil etadi.

Tuta son suyagining chikhishi nafakhat ba’zi mamlakatlarda, hatto bir davlatning turli regionlarida x;am birdek uchramaydi. Janubiy Osiyo va Afrika davlatlarida bu kasallik umuman uchramaydi. U erda yo’rgaklash yo’q,, bola oyori kerilgan holda ko’garib yuriladi va shunga o’xshashlar chanok bo’shmidagi displaziyaning o’z-o’zidan tuzalib ketishiga yordam beradi (259-rasm). Masalan, Koreyadagi urushning so’ngga yillarida bolani oyoga kerilmagan holda ko’garishgandan son suyagining tugma chiqishi ko’payib ketdi. Urushdan keyin ayollar eski odatlariga krytishganda son suyagi tugma chikhan bolalar kariyb uchramadi.

Bir tomonlama son suyagining chikishi ikki tomonlama son suyagining chihishiga nisbatan ko’proh uchraydi (7:1) va u o’gil balalarga nisbatan kdo bolalarda ko’prok uchraydi.



Chanok;-son bo’rimining displaziyasi.bu chanok; chukurchasining o’sish nuksoni (uning yassilanishi, son suyagi boshchasining yaxshi o’smasligi, undan tashkdri bo’g’im kopchasi va boglov apparatining kasalligi) dir. Chanoq-son bo’g’imining displaziyasi 1000 ta tug’ilgan boladan 16 tasida uchraydi, displaziya deb topshshsh ]00 ta boladan 5 tasida son suyagining chikhishi shakllanadi.

Son suyagi boshchasining chikhshi bolaning ona kornidaga davrida \sh bo’lishi mumkin deb \isoblashadi. Chanoq-son bo’g’imi kapsulasi bola tug’ilgan vakhda cho’zilgan xolda bo’lib, oyoqlarini juftlashtir-





ganda oson chiqib, oyoqdar kerilganda oson tushadi. Chanok chukurchasi bilan son suyagi proksimal khsmining noto’g’ri o’si-shi, asosan ularning o’r-tasida bog’lanish yo’qdi-gidandir.

Son suyagining tug­ma chikishida, chanok-son bo’g’imining ay-niksa, chanok kosachasi-



ningdisplaziyasi kuzatiladi. Chanoq kosachasi yassi, ichi yogto’qimalari bilan to’la bo’ladi. Shuning uchun son suyaga boshchasi chanoq kosachasidan osonlikcha chiqib ketadi. Chanoq-son bo’g’imining displaziyasida son suyagining suyaklanish yadrosi xamma vaxt normadagidan kichik bo’ladi. Chiqishning darajasiga karab son suyagi boshchasi oval shaklni olib, dumalokligini yo’qrtadi. To’liq chikdanda chikxan boshcha tiralib turgan yonbosh suyagi kanotida yangi bo’g’im kosasi xosil bo’ladi, shunda u er tog’ay qatlami bilan krplanadi. Mexaniq omillar ta’sirida dumalok boylam yuqolib ketadi yoki cho’zilib, yo’g’onlashadi.

Yuqoridagi buzilishlarga parallel sonningbo’yin diafiz burchagi xam o’zgaradi (son bo’yinchasining valgus deformastiyasi yuzaga keladi). Agar son suyagi boshchasi, bo’yinchasi va diafizining buralishi 10° dan oshsa, antetorsiya, agar aylanishda diafiz katnashmay boshcha bilan bo’yincha katnashib, aylanish old tomonga bo’lsa, anteversiya, agar aylanish orqa tomonga bo’lsa, retroversiya deyiladi.

Bundan tashqari, mushaklarda, boylamlarda, bo’g’im xaltasida ham o’zgarishlar bo’ladi. Masalan, son suyagining tugma chiqishida bo’g’im xaltasi cho’zilib yupkalashadi.

Son suyagining chiqishi yuqori chanoq suyagi kanoti osti tomoniga bo’lsa, yonbosh-bel mushaklarining payi o’zining yo’nalishini o’zgartirib, bo’g’im xaltasini sikib ko’yadi. Buning okibatida u kumsoati shaklini oladi.

Chanoq-son bo’g’imining tugma displaziyasi (chiqish oldi xolati) — bu bo’g’im soxasidagi arzimas o’zgarish bo’lib, chanoq kosachasining yassilanishi, son suyagi boshchasidagi suyakni o’stiruvchi magizning kech paydo bo’lishi va rivojlangan antetorsiya bilan tavsiflanadi. Chiqish oldi xolatida son suyagi boshchasi xali chanoq kosachasi ichida bo’ladi.

Son suyagi boshchasiningyarimchikmshi. Bo’g’im displaziyasi zamirida son suyagining boshchasi tashqariga va yuqoriga suriladi. Lekin limbus chegarasidan chikmaydi, bo’g’im ichida qoladi. Bu xolatda son suyagining boshchasi chanoq kosachasi markaziga to’g’ri kelmaydi.

Son suyagi boshchasining chiqishi. Son suyagi boshchasining chiqishi, son suyagi boshchasining tashqariga va yuqoriga surilishi kuchli bo’lsa, limbus egiluvchan bo’lganligi uchun kuymich kosasining ichiga burilib Kiradi. Bu xolatda son suyagi boshchasi chanoq kosasi markaziga to’g’ri kelishi u yokda tursin, x.atto kosachadan chiqib, lambusning orqasiga O’tgan bo’ladi.

Davolash samarasi kasallikning turi va darajasiga bog’liq. bo’ladi. Kasallik kancha erta aniqlanib davolash boshlansa, natijasi shuncha yaxshi bo’ladi. Tashxis tugrukdonadayok ko’yilishi kerak

Bu kasallikni aniqlashda tugrukxondagi pediatrlarning roli htta. Zaruriyat tug’ilsa, ortopedlar bilan xamkorlikda maslaxatlashish

kerak Tugrukxonadan chikdandan keyin 3-4 xaftada va 3 oy ichida bolani ko’rikdan o’tkazish kerak

Chanok-son bo’g’imidagi displaziya va ch i k i sh-n i e r t a a n i k l a sh. Buning uchun puxtalik bilan anamnez yig’ish kerak: irsiyatini aniqlash (ayniksa kizlarda kasallikka shubxa bo’lsa) xrmiladorlikning o’tishi, xrmiladorlik davrida kanday o’zgarishlar bo’lganligini aniqlash muayyan ahamiyatga ega. Tugishda bolaning chanoq bilan kelishida son suyagining tugma chiqishi ko’p uchraydi.

Son suyagi boshchasining tusha chiqishidagi asosiy belgilar kuyidagilardan iborat:

1. Sirganib chihish yoki «shihirlash» belgisi (Marks-Ortolani
belgisi). Bolaning oyogi chanoq-son va tizza bo’g’imlarida buklanib, I
barmoqlarni sonnishhichki tomoniga, III barmoq. uchini katta ko’stning
ustiga ko’yiladi. Bu belgi ikki xil aniqlanadi: birinchi xolda son
suyaganingboshchasi chanoq kosachasi bo’g’im ichiga kiritiladi. Ikkinchi
holda uni (son suyagi boshchasi) chiqariladi. Oyoq son o’ki bo’ylab
tortiladi va bolaning oyogi ikki tomonga keriladi. III barmoq. bilan
katta kust chanok kosachasi tomonga itariladi. Agar boshcha chikdan
bo’lsa, bo’g’imga tushib shikirlash kuzatiladi; buni shifokor qo’li
bilan sezadi. Ikkinchi ?(olda son o’ki bo’yicha itarilib, oyoqlar
ichkariga tortiladi. Bu belgi chikdshl oldi holati uchun patognomonik
bo’lib, davolashni boshlash uchun turtki bo’ladi. «Shikdllash» belgisi
bola 3 oyga to’lgunga kadar bo’ladi.



2. Oyost kerilishining cheklanishi. Bolalar hayotining dastlabki
oylarida buqilgan oyoqdarda sonni kerish normasi 70-90°ni tashkil
qiladi. Kerilishning cheklanish darajasi chanoq-son bo’g’imining
buzilish shakliga bog’liq.: displaziyada kerilish nisbatan cheklangan,
chikken vaktda ko’prok bo’ladi. Bu belgini aniqlash bola orqasiga
yotkizilib, oyog’i chanoq-son va tizza bo’g’imlarida to’g’ri burchak shaklida
buqilish uchun keriladi. Kerilish cheklanganda (bir tomonlama
patologiyada kdaslanganda ayniqsa sezilarli bo’ladi) cheklanish
sabablarini aniqlash zarur (260-rasm). Shuni esdan chikarmaslik



kerakki, bolalardagi sonning kerilish imkoniyati (90°) oshgan sayin kamayib borib, 9 oylikka etganda 50° gacha bo’ladi.Kerilishning cheklanishi spastik xolatlarda ham uchrashi mumkinligini xisobga ish kerak
3. Son, dumba, tizza osti so%asidagi burmalarning asim-metriyasi. Sondagi burmalar­ning asimmetriyasi va sonning xar xil bo’lishi displaziya yoki chiqish borligani tasdiklaydi. Chikkan tomonda burma yuqori joylashadi. Ko’pincha dumbadagi burmalarning asimmetriyasi sonning bir tomonlama yoki ikki tomonlama chiqishini ko’r-satadi. Lekin bu belgi mutlak belgi bo’lmay, burmalarning asimmetriyasi, aynikra, sondagi burmalarning har xil bo’lishi sorlom bolalarda xam uchraydi.

  1. Oyostning kaltaligi. U bola orqasiga tizza bo’g’imlari to’g’ri burchak
    ostida buqilgan xolatida yotkizilganda yaxshi ko’rinadi (261-rasm).
    Oyoqning uzunligini to’piqdar va tovonlarning joylashishiga karab
    xam aniqlash mumkin.

  2. Oyoqning taiidl tomonga buralishi. Bu belgi patologiya bir tomonda
    bo’lganda sog’lom oyoq bilan solishtirilsa ko’zga yaufl ko’rinadi. Bola
    uxlagan vaktida oyoqning buralishi aniq, ko’rinadi, katto onaning
    o’zi ham ko’rishi mumkin.

Rentgenografiya. Tashxisni aniqlashda rentgenografiya tekshirishning majburiy usulidir. Rentgen suratini olishda bola oyoqlari uzatilgan va bir-biriga parallel xolda hamda ularning o’rtacha xolatida (ichki va tashki rotastiya oraligida) yotkiziladi. Chanoqkassetaga zich yopishib turishi kerak Jinsiy a’zolarni rentgen nurlaridan ximoya qilish ular ko’rgoshinlangan rezina bilan berkitiladi.

Yangi tug’ilgan chakaloklar rentgen suratining sharxi ancha qiyin, chunki suyak va tog’aylarning anatomik nisbati hamma vakt o’zgarib turadi. 3-6 oylikda son suyagining boshchasi tog’aydan iborat bo’lganligi uchun (shuningdek kuymich kosachasining tog’ayi xam) rentgen suratida ko’rinmaydi.



Bunday xolatda suyaklarning to’g’ri muvozanatini aniqlash uchun bir kancha sxemalardan foydalaniladi. Xilgenreyner burchagi (S burchagi) ikkala U-simon tog’ayni birlashtiruvchi gorizontal va chukurcha bo’ylab o’tkazilgan chiziklardan tashkil topadi (262-rasm). «Putti uchligi» kuymich kosasi kiyshiklik burchagining oshishi, kuymich kosachasiga nisbatan son suyagi proksimal qismining yuqoriga ko’zgolishi (surilishi) va suyak xreil qilish yadrosining kech paydo bo’lishidan iborat. Putti sxemasi bo’yicha ikkala U-simon tog’ayni birlashtiruvchi gorizontal V chizikka son suyagi bo’yinchasining krk o’rtasidan tushirilgan perpendikulyar normada kuymich kosasi tomini ikkiga bo’ladi. Son suyagining tugma chiqishida kesishish nuqtasi tashqariga suriladi.

Son suyagi boshchasining surilishini aniqlashning ishonchli belgisi Shenton chizigining buzilishi bo’lib, bu chizik normada yopkich teshikning yuqori ichki chegarasidan son suyagi bo’yinchasi chizigaga o’tadi. Chizikning to’rri joyla-shishining buzilishi chanok-son suyagi bo’g’imidagi chiqishni ko’rsatadi. Suyak xosil qilish yadrosi paydo bo’lguniga kadar son suyagi bo’yinchasining medial ichki do’mboga orientir (mo’ljal) uchun olinadi.

Bir yoshdan katta bolalarda son suya­gining tugma ChIKI-shiga tashxis ko’y ish. Bir yoshdan oshgan bolalarda son suyagining tugma

chiqishiga tashxis ko’yish

kmyin emas. Son suyagi (ayniksa, ikki tomonlama) chikdan bola sog’lom tengdoshlariga karaganda ancha kech (14 oylikda) yuradi. Bir tomonlama chiqishda omonat (kaltis) yuradi, cho’loklanadi. Ikki tomonlama chiqqanda ikxi tomonga oksab yuradi («o’rdak yurish»).

Trendelenburg simptomы: agar bola bir oyogida turib boshqasi chanok-son va tizza bo’g’imlarida to’g’ri burchak ostida buqilgan bo’lsa, unda sog oyoqda turganda o’rta va kichik dumba mushaklari chanokni ushlab turadi. Bir oz ko’tarilgan oyoq tomonda chanokning ikkinchi yarmi ko’tariladi. Bu Trendelenburgning manfiy simptomidir. Son suyagining tugma chikishi bo’lgan oyoqda turganda o’rta va kichik dumba mushaklari ularning nuqsoni tufayli chanokni gorizontal xolatda ushlab turolmaydi. Bunda chanoq sog tomonga egiladi, shu tomondagi dumba osti burmasi pastga tushadi. Bolaning o’zi og’riqli tomonga egiladi. Bu Trendelenburgning musbat simptomidir (263-rasm).

Son uchburchagi tomirlar dastasidan ichkarida paypaslanganda tugma chiqishda son boshchasini aniqlab bo’lmaydi. Boshchaning chanoq suyagiga va xaltasiga fiksastiya darajasini aniqlash uchun fiksastiya qilingan chanokda sonni distal uchidan qo’lda tortiladi. Bu muayyan klinik va prognostik ahamiyatga ega. Vizual kuzatish sonning xarakatchanlik darajasini aniqlashga imkon beradi.

Trendelenburgsimptomi boshqa xolatlarda (poliomielit asoratida, orttirilgan chiqishda, son suyaganing varusli bo’yinchasida) xam musbat bo’lishi mumkin.

Son suyagi chikhanda katta kust Rozer-Nelaton chizigidan yuqorida turadi. Rozer-Nelaton chizigi — yonbosh suyagi oldingi yuqori khrrasi osti bilan kuymich suyagi do’ngini birlashtiruvchi chizikdir (264-rasm). Oyoqning anatomik uzunligi bir xil bo’lgani xolda solishtirma uzunligi chikdan tomonda kalta bo’ladi.

Tashxisni va davolash usulini aniqlash uchun rentgen suratining ahamiyati katta. Rentgen surati bemor turgan va yotgan xolda olinadi (ayniksa, davolash usuli tanlanayotganda). Oyoq,ning o’rta xolatida va ichki rotastiyada olingan rentgen suratlari anteversiya to’krisida xulosa qilishga imkon beradi.

Sonsuyaginingtugmachiqishida differenstial (solishtirma) tashxisni son suyaganing varusli bo’yinchasi, dumba o’rta mushagi falaji, shuningdek patologik va jaroxat natijasida sodir bo’lgan chiqish o’rtasida qo’yish kerak Anamnez (so’rab bilish), rentgen suratidaga belgilar tashxisni go’gri qo’yishga yordam beradi.

Son suyagining tugma chiqishi kancha erta davolansa, shuncha yaxshi samara beradi. Bu kasallikni konservativ va operativ davolash bir necha bosqichlarga bo’linadi.

Son suyagi tugma chiqishini bola x a yo t i n i ng dastlabki x.aftalarida davolash. Davolashni tugrukxonadan boshlash kerak Keng yo’rgaklashni bola chiqib ketguniga kadar onaga o’rgatiladi. Keng yo’rgaklash uchun ikkita pelyonkani shunday buklash keraki, eni 20 sm bo’lgan kistirma xosil bo’lsin. U tizza va chanoq-son suyagi bo’g’imlari buqilgan xamda 60-80°ga kerilgan oyoqdar orasiga ko’yiladi. Shu xolatda bola oyogi uchinchi pelyonka bilan maxkam bog’lanadi. Poliklinikada bola ortoped nazoratida dispanser xisobiga olinib, ona davolovchi badantarbiya mashklari qilishga o’rgatiladi.

Davolovchi badantarbiya mashklari asosan oyoqni kerishga mo’ljallangan. Mashkkuniga 6-7 marta oyoqning chanoq-son va tizza bo’g’imlari buklangan xolda te kis satx.ga tekkunga kadar bajariladi. Xar gal 15-20 mashk kilinadi.

Bola xayotining dastlabki xaftalarida chanok-son suyagi bo’g’imi displaziyasini davolash kuyidagilardan iborat. MTOI (Markaziy travmatologiya va ortopediya instituta) ning kengaytiruvchi shinasi ko’yiladi, raxitga karshi davo tavsiya kilinadi. Davolovchi badantarbiya mashklari, silash (massaj) tavsiya qilinadi. Shina bilan davolash 4-6 oy davom etib bir yoshga to’lgandan keyin (rentgen nazorati qilib yurilgandan so’ng) yurishga ruxsat etiladi. Ambulator kuzatish 5 yoshgacha bo’ladi.

Son suyagi tugma chikdanda davolash bola xdyotining dastlabki xaftalaridan shina qo’yish bilan boshlanadi. Buning uchun MTOI (265-rasm), Vilenskiy (266-rasm), Volkov (267-rasm) shinalaridan foydalaniladi.

Bir yoshdan katta bolalarda son suyagi tugma chi-KIShINI davolash. Bolayuribketgandankeyinodatdagidekoyoqni kerish yo’li bilan son suyagi boshchasini joyiga solib bo’lmaydi. Ilgari shunday x.ollarda narkoz ostida Lorenst usuli bilan boshcha joyiga solinib, so’ngra gipsli bog’lam ko’yilar edi. Birok bu yo’l bilan davolash son suyagi boshchasining aseptik nekrozi, bo’g’imlar kontrakturasi kabi asoratlarga olib kelganligi uchun bu usuldan yuz kechildi.

Tugma chikkan son suyagi boshchasini Ilizarov apparati yordamida sekin-asta tortib, chanoq chukurchasiga solish yaxshi natija beradi. Buning uchun son suyagining distal metadiafizidan narkoz ostida



bir-biriga burchak ostida 2 ta kegay o’tkazilib, Ilizarov apparatining halkasiga mahkamlanadi. Sor oyoq,ka va bel kamariga karshi tayanch nuqtasi vazifasini bajaruvchi gipsli bog’lam ko’yiladi. Oyoqlar 20-

25°ga keriladi. Kasal oyoq ichkariga 25-30°ga buriladi. Bu esa son suyagi antetorsiyasini yo’qrtadi. 2 sutkadan keyin pastga tortish boshlanadi (sutkasiga 2-3 mm dan). Torta boshlagandan joyiga tushgu-nicha 4. hafta kerak Boshcha bo’g’imga tushgandan keyin apparat 2 hafta davomida bo’kimni tinch va engil dolatda ushlab turishi kerak Keyin apparat echilib, oyoq funkstional gipsli bog’lam yordamida Lorenst tavsiya qilgan >;olatda bo’ladi.

Volkovning polietilen shinasi mushaklarning asta-sekin bo’shashib, oyoqni Lorenst tavsiya qilgan II xolatda buklanishini va sonning 60-70°ga kerilishini ta’min-laydi. Shina oyoqning 5-8°ga Xarakat qilishiga moslangan, bu esa kontraktura rivojlani-shining oldini oladi.





Son suyagi tugma ChIQIShINI jarrohlik yo’li bilan davolash. Xozirgi vaktda tugma son suyagi ChIQIShINI jarro)u1ik yo’li bilan davolashni 2 yoshdan, to’g’rilash kiyin lollarda 1 yoshdan keyin ham amalga oshirish mumkin.

Ochiq usulda to’krilashga ko’rsatmalar: 1) chanoq-son bo’g’imida anatomik (boshchaning ancha surilishi — orqa yuqoriga chiqish, son proksimal qismi burchaklari kagtaliklarining keskin o’zgarishi, «tomcha»ning yaxshi rivojlanmaganligi) o’zgarishlar natijasida yopiq usulda to’g’rilashning imkoni bo’lmaganda, 2) gugma chikdan son suyagi boshchasini o’z joyiga yopiq solingandan keyin qaytadan chiqishi (relyuksastiya), 3) son suyaganing tusha chiqishi ikki yoshdan keyin saqlanib krlsa amalga oshiriladi.

Son suyagining tusha chiqishining damma turini jarrohlik yo’li bilan davolash khuyidagi gurul;larga bo’linadi: a) chikishni o’z o’rniga ochik; usulda tushirish; b) rekonstrukstiya qilib, ochiq usul bilan o’z o’rniga tushirish; v) yonbosh suyagidagi jarro>ushk; g) palliativ operastiyalar.

Son suyagining turma chiqishini o’z o’rniga ochiq usulda tushirishni boshcha va chukz'rcha yaxshi shakllangan bo’lsa, oddiy amalga oshirish mumkin yoki to’g’rilashdan oldin kuymich kosasi chukurlashtiriladi (268-rasm). Son suyagi boshchasi jarodatga chiqariladi, to’g’rilashga xalakit beradigan to’qimalar va tog’ay soyaboni osti kesiladi. Agar operastiya katta ko’stni kesmasdan qilingan bo’lsa, gipsli bog’lam 2-3 daftaga ko’yiladi. Khymich kosasining tog’ay qatlami olib tashlangandan keyin, albagga bo’g’imni plastika qilish kerak Agar boshcha etarli darajada markazlashmagan bo’lsa, o’z o’rniga ochiq tushirishni derotastion osteotomiya bilan amalga oshirish kerak

Bo’g’imni ochmasdan soyabon xosil qilib (Kenig bo’yicha) kuymich kosasining yuqori chetini rekonsgrukstiyalash chanoq-son suyagi bo’g’imi displaziyasida va boshcha kuymich kosasida markazlashgan (teshilgan)

bo’lsa, uning chala chikishida qo’llaniladi. Operastiyaning vazifasi -son suyagi boshchasining tiralib turishi uchun musta>usam tayanch l;osil qilish va chanok-son bo’g’imi chala chiqishining oldini olishdan iborat.

Son suyagi tusha chiqib, asorati qolgan, davolanmagan yoki yaxshi davolanmagan bemorlarda bifurkastiya (yoki vilkalash) olerastiyasi kdyainadi. Bu operastiya 30 yoshdan oshgan bemorlarda qo’llaniladi. Osteotomiya satai bo’g’im kosachasining markaziga to’rri kelishi kerak Osteotomiyadan keyin Lorenst usuli bo’yicha son suyagi periferik qismining uchi kuymich kosasiga to’g’rilab ko’yiladi (269-rasm, a).

Yuqorida ko’rsatilgan xollarda son suyagining chanoq suyagi kuyi kmsmigahto’g’ri kelgan satxdsta Shanst usuli bo’yicha osteotomiya amalga oshiriladi (269-rasm, b). Operastiyaning maqsadi — chanoq suyagida tayanch x,osil qilishdir. Unda son suyagining osteotomiya qilingan joyining yuqori va kuyi qismidan son suyagiga uzun metall sterjenlar krkiladi. Ular kerakli burchak ostida kesishib, son suyagida tiralishi uchun zarur bo’lgan burchak hosil kiladi. Ko’yilgan gipsli boklam ularning birikib, bitishib ketgunigacha bo’lgan muddatga ko’yiladi.

So’nggi vaktlarda, ayniksa, kichik yoshdagi bolalarda son suyagining tugma ChIQIShINI davolashda yonbosh suyagidagi bo’rimdan tash*;ari qilinadigan operastiyalar keng tarqalgan.

Yonbosh suyak asosi sohasida Kiari usuli bo’yicha (270-rasm, a) chanokningto’liqosteotomiyasi chala chiqishda, kuymich kosasiningyaqqol ifodalangan «tomi»da va chanoq-son bo’g’imi displaziyasida amalga oshiriladi. kuymich kosachasining kuyi qismi ochilgandan keyin gorizontal yo’nalishda iskana yoki Djili arrasi bilan kesiladi. Son suyagi kerilganda kuymich kosasi sathida joylashgan boshcha yonbosh suyagining distal qismi va kuymich kosasi bilan birga ichiga suriladi



xamda yonbosh suyakdan surilgan suyak bostirma soyabon bilan krplanadi. Anteversiyasta chanoq osteotomiyasiga ko’shimcha qilib sonning derotastion osteotomiyasi xam kdlinishi kerak Qilingan operastiyadan keyin oyoq kerilgan xolda tirgovichli, koksidli bog’lam 2 oy muxlatga ko’yiladi.

Kuymich kosasining tomchasi yassi bo’lgan xollarda Solter (270-rasm, b) operastiyasi qo’llaniladi. Bu usuldagi operastiyada yonbosh suyagi asosidan kesilib, arralangan bo’laklar orasiga yonbosh suyagi kanotidan olingan uchburchak shaklidagi autotransplantat ko’yiladi. Bu muolajalardan so’ng kuymich kosasining tomi oldingi tomonga kiyshayib, son suyagi boshchasini yopadi.

Ustki astetabulyar (kuymich kosasining ustiga) tusha chiqish yaxshi shakllangan soxta bo’g’im kosasida son suyagining boshchasi yangi bo’g’im chukurchasida yaxshi tayanchga ega bo’lsa, lordoz va kontraktura bo’lmaganda katta ko’stni unga birikkan dumba mushaklari bilan o’zi yopishgan joydan 3-5 sm pastga (Vo-Lyami operastiyasi) tushiriladi. U son suyagaga shtift, sim va boshqa narsalar bilan maxkamlanadi. Operastiyadan keyin Trendelenburg simptomi yo’qrlib, bemorlarning oksashi to’xtaydi. Son suyagi tugma chikdan bemorlar davolangandan keyin 20 yoshigacha dispanser nazoratida bo’lishi kerak Shuni aytish kerakki, jinsiy balogatga etish davrida son suyagi boshchasining chala chiqishi o’zining klinik ko’rinishlari bilan bir necha yildan so’ng rivojlanishi mumkin. Butun nazorat muddati davrida davolovchi badantarbiya mashklari va suvda suzish tavsiya etiladi.



TUGMA MAYMOKDIK

Tugma maymokdik — tayanch-xarakat apparati turma steformastiyalari (nuqsonlari) ichida ko’p uchraydigani (xamma tugmya deformastiyalarning 35-38°) bo’lib, o’gil bolalarda kizlarga nisbatan ikki barobar ko’p uchraydi. Ikki tomonlama maymokdik bir tomonlama maymoklikka nisbatan ko’p uchraydi.

Turma maymokdik — kelib chiqish sabablariga ko’ra ko’p omilli kasallik xisoblanadi. Bu omillar kuyidagilardan iborat bo’lishi mumkin: 1) mexaniq omillar xisobiga pusht rivojlanishining buzilishi (panja amniotik tortmalariga bosim, kindik bachadon mushaklari, suv takchilligida o’smalarga ta’sir); 2) pushtning Dastlabki paydo bo’lishidagi nuqsonlar; maymokdikning tugma nuqsonlari — barmoqdarning chandigi, tirtikkuyon lab, «buri jag» va boshkhalar bilan birgalikda uchrashi; 3) maymokdikning tugma nuqsonlar bilan bog’liq. bo’lgan irsiy turi; 4) toksoplazmoz nati-Jasidagi x.omila patologiyasi; 5) orka miya markazlari tomonidan Innervastiyaning buzilishi; Klinika. Tugma maymoklikning 2 turi, tipik (80% atrofida) va notipik (20% atrofida) farqlanadi. Tipik turi a) kam uchraydigan va tez davolanadigan engil turiga; b) tez-tez kuzatiladigan, teri osti yog katlami va xarakatchan teri ko’zga yakkrl ko’rinadigan yumshok to’qimali payli turiga; v) kam xarakatlanadigan terida oyoq panja-sining tashki tomonida suyak do’mbogi kuzatiladigan (tovon suyagi kengaygan tashki tupik, beshinchi oyoq kaft suyagining efi-bugriligi) suyakli turiga bo’linadi. Maymokdikning notipik shakliga artrogripoz va amniotik kisib bog’lash va boshqalar natijasida kelib chikdan maymokliklar kiradi.

Tovonning maymoklikdagi xolati kuyidagi klinik belgilar bilan tavsiflanadi: 1) oyoq, panjasi oldingi qismining kaft tomonga egilishi (ekvinus); 2) asosan kaft oldi va tovonning oyoq panjasi, kaft tomoni bilan ichkariga buralishi (supinastiya); 3) oyoqpanjasi oldingi qismining ichkariga keltirilishi (addukstiya) (273-rasm).

Tugma maymoklikdagi tovonning o’ziga xos xolatidan tashqari, boldirning ichkariga buralishi, boldir oyoq panjasi bo’rimida xarakatning cheklanishi kuzatiladi. Bola yura boshlaganidan keyin maymoklik belgilari kuchayib boradi va oyoq panjasining tashki satxdaagi terida qadoq, (natoptish) hosil bo’ladi, oyoq panjasi suyaklari bir-biriga nisbatan siljib, yangi bo’g’im satxi xosil bo’ladi, eskilari tog’ay sathining atrofiyasi tufayli bo’shab koladi.

Maymoklik kasalligi bilan orrigan bolalar bir oyoq panjasi ustidan ikkinchi oyoq panjasini oshirib qadam tashlaydilar. Boldir mushaklari atrofiyaga uchraganligi uchun ozgin ko’rinadi. Tizza bo’g’imi to’g’rilanib, komati to’ppa-to’g’ri holatni olib, nomutanosib va shoshmay yuradi.





D a v o l a sh. Konservativ va operativ yo’l bilan olib boriladi.

Bola tug’ilganidan 10-12 kun o’tganidan keyin konservativ davolashni boshlash mumkin. Davolash shifokor rakbarligida ona tomonidan har kuni redressastiya (kuch bilan to’g’rilash) qilinib, erishilgan natija musta)d

panjasi narkozsiz muayyan muolajastan so’ng oson korrekstiyalanadi (to’g’rilanadi). Ular oyoq panjasining maymoklikdagi xolati: supina­stiya, addukstiya va ekvinusga karab to’rrilanadi.

Maymoklikning engal turida ma)d

Fink-Ettiigen bo’yicha yumsho% bintni sto’yish texnikasi. Mushaklarni bo’shashtirish uchun bola oyogining tizza bo’g’imi to’g’ri burchak ostida bukiladi. Bintning uzunligi 2 metr, eni 5-6 sm (274-rasm). Maymoklikni tuzatish deformastiyaning sanab o’tilgan komponentlari: supinastiya, addukstiya va ekvinus xolatlarining tartibi bo’yicha amalga oshiriladi. R.R.Vreden aytganidek redressastiya kilayotganda bolaning yiglashi tabiiy xoldir, lekin «qattiq, yiglaganda» muolajani asta-sekin amalga oshirish kerak

Vreden bo’yicha addukstiyani bartaraf qilish uchun bir kul bilan oyoq panjasining oldingi qismini shunday uqalash kerakki, barm ok oyoq panjasi tashqi kirrasining o’rtasiga tiralsin va oyoq panjasi buraladi. Ikkinchi qo’l bilan tovonni va oyoq panjasining ichki qirrasini ushlab birinchi barmoq, uchi oyoq panjasining tashki qirrasi o’rtasiga tiraladi.

Supinastiya ikki qo’l bilan bartaraf khlinadi, buning uchun bitta qo’l tovon qismining pastidan kattikushlab turadi, ikkinchisi oyoq panjasini ushlab turadi. Birinchi barmoq.kaft yuzasiga, qolganlari orqa yuzasiga ko’yiladi,



so’ngra tovonni ma\kam ushlab, sekinlik bilan bo’ylama o’ki atrofida aylanma hrakat qilinadi. Ekvinusni yo’q.otish uchun bir ko’l bilan to’piqdarga tiralgan holda boldir stolga bosib turiladi, boshqa qo’lning kaftini oyoq panjasi kaftiga yopishtirib ushlab, oyoq panjasi kaftini orqa tomonga ko’targan hodda fiksastiya-lanadi (mahkamlanadi). Qilingan muolajadan so’ng (ba’zan bir necha Marta) erishilgan natija bog’lab maxkamlanadi, bunda bintning ochik (erkin) uchini oyoq, panjasi orqa yuzasining tashki qirrasiga, oldingi qismini qamragan xolda aylantirib 2 marta maxkamlab o’raladi. Bint 2 to’rdan (o’ramdan) keyin boldirning tashki yuzasidan songa boldir bilan to’g’ri burchak xosil kalgan xolda o’tkaziladi. Sonni aylantirib tizza osti chukurchasini ichki tomonidan tashki tomoniga o’tib, kiya xolda boldirning oldingi-tashki yuzasidan kuyi ichki tomoniga o’tib, oyoq, panjasining ichki qirrasiga oyoq, panjasi qamrab olingandan bint yana songa ko’tariladi. Shunday qilib, tizza bo’g’imi buqilgan xolda oyoq panjasi 3 katlam bint bilan max.kamlanadi. Bintni o’ramda tortib o’ralganligi uchun krn tomirlarini sikib qo’yishi mumkin, shuning uchun oyoq, panjalarini nazorat qilib turish kerak Agar paydo bo’lgan ko’karish 10 minutdan so’ng ketmasa, o’ralgan bintni bo’shatish kerak

Ba’zi vaktlarda korrekstiyaga 2 oyning ichida erishish mumkin. Lekin giperkorrekstiyani ushlab turish uchun bolaga kechasi plastmassa shina ko’yiladi.



Vilenskiy usuli bilan turma maymoklikni erta funkstional davolash. Gipsli bog’lam qo’yish uchun bola orqasiga — tepaga karab yotkiziladi, oyogiga (sonning yuqorigi uchdan bir qismiga) ip gazlamadan to’qilgan paypokyoki naysimon bint kiydiriladi. Vrach bola oyogini tizza bo’g’imi buqilgan, oyoq panjasini kuch sarf kilmay korrekstiya holida ushlab turadi. Oyoq kaftining tashki-orqa sat>hga ko’piksimon polietilendan tayyorlangan, asosi oyoq kaftining distal qismiga qaratilgan ponasimon kistirma ko’yiladi. So’ngra aylanma gipsli bog’lam oyoq, panjalarining uchidan, sonning yuqorigi uchidan bir klsmigacha ko’yilib, suyakning do’mbok erlari va oyoqkafti soxhasi yaxshi modulyastiya qilinadi. So’ngra oyoqda ko’tarilgan xolat berilib, ko’yilgan polietilenli ponasimon kdstirma tortib olibtashlanadi. Agar muolajadan 30-40 minut o’tgandan keyin oyoq panjalari odatdagi rangiga kaytsa, bola uyiga jo’natiladi.

Ota-onasi uyida bolasi bilan o’ynayotganda koldirilgan paypokni tashqi uchidan tortib kuyadi. Shunday qilib, oyoq, panjalarini bo’sh qolgan tomonga korrekstiya qilinadi. Erishilgan x,olatni saqlab kolish uchun gips bog’lami bilan oyoq, panjasining ikki sathi o’rtasiga x,aR safar x,ajmi ortib boruvchi, taxtadan yoki polimer materialdan tayyorlangan kistirma ko’yiladi.

Gipsli boklam bolaning yoshi va deformastiyaning darajasiga karab 5 sutkadan 20 sutkagacha ko’yiladi. Bu davr ichida mushak boylamli kontraktura ancha bo’shashib, oyoq, panjasi kuch sarf qilinmay okriksiz yana korrekstiya kilinadi. Davolovchi badantarbiya mashkini bajarayotganda oyoq, panjasi tashki-orqa gomoni (polietilen ponasimon kistirma olib tashlangan soxa) ning gipsli bog’lamga tegashi bog’lamni almashtirish uchun mezon bo’ladi. Issik vanna yoki ozokeritli applikastiyadan keyin darrov yangi gipsli bog’lam ko’yiladi. Vilenskiy usuli bo’yicha davolashda tusha maymoklikning >hamma komponentlari kuch sarf qilinmay bartaraf etiladi. Davolash oyoq, panjasi distal qismining korrekstiyasidan boshlanadi. Boldirning buralishini to’g’rilash uchun oyoq, panjasi birdan tashqariga buraladi, keyin oyoq, panjasining ekvinus xolati bartaraf qilinadi. Nuqsonlar to’liq bartaraf qilingandan keyin oyoqning to’g’ri holatida gipsli bog’lam ko’yiladi va 2-3 kundan keyin yurishga ruxsat beriladi. Makkamlangan oyoq panjasiga kuch berish uning tayanch funkstiyasining rivojlanishiga, boldir va oyoq panjasi skeletining va mushaklarining to’g’ri shakllanishiga yordam beradi.

Tugmamaymokdikning kelajakda davolash erishilgan korrekstiyani faol saqlab turish va deformastiya qaytalanishining oldini olish maqsadida mushaklarni mahkamlashga qaratilgan bo’lishi kerak Davolash vositalari kompleksiga korrekstiyalovchi davolash mashki, parafinoterapiya, silash, ozokerit applikastiyasi, kichik boldir mushaklarining elektrostimulyastiyasi kiradi.

Konservativ davolash natija bermasa, 2-2,5 yoshda pay-boylam apparatida, 7 yoshdan oshgan bo’lsa, oyoq panjasining suyak apparatida yoki ko’shma murakkab operastiya qilinadi.

Tugma maymokdikni jarro>u!ik davolash noilojlikdan kelib chikkhn muolaja hsoblanadi. Payning boylam apparatida qilinadigan operastiyalardan eng ko’p e’tirof etilgani Zastepin usuli bo’yicha qilinadigan operastiyadir. Bunda boldir-oyoq panja bo’g’imi ichki tomonidan ochilib supinastiya kiladigan mushaklarning paylari uzaytiriladi va boylamlar kesiladi. Oyoq panjasining orqa qismini supinastion kontrakturadan ozod qilish va tovon payini uzaytirish uchun orqa tomondan kesiladi (275-rasm).

Zastepin usuli bo’yicha qilinadigan operastiyaning mohiyati boldir-oyoq panja bo’g’imining ichki va orqa sathidagi paylarni uzaytirish, katta boldir suyagi va oyoq panja suyaklari orasidagi bog’lamlarni




xamda bo’g’im xaltalarni, oshik va tovon suyaklari orasidagi bo’g’im ichki boylamlarini puxgalik bilan kesib tashlashdan iborat.

Shundan so’ng oyoq panjasi dar-xrl to’rri xolatga keladi va defor-mastiyaning kaytalanishi kuza-tilmaydi. Suyaklardagi opera stiyalar bolalar 7 yoshdan oshganda suyaklarning jadal o’sishi to’xtagandan keyin qilinadi. Tugma maymok-likning og’ir turlarida oyoq panjasi Kuslik usuli bo’yicha o’roksimon rezekstiya qilinadi (276-rasm).

So’nggi yillarda tugma maymoklikning og’ir turlarida deformastiyani to’g’rilash uchun Ilizarov, Volkov-Oganesyan sharnir-distrakstion apparatlaridan foydalaniladi. Bu apparatlarning konstrukstiyasi maymoklikning xamma komponentlarini asta-sekin bartaraf qilishga imkon beradi.

TUG’MA BO’YIN MUShAKLI QIYShIQLIK.

Tug’ma mushakli kiyshik bo’yin kasalligi tayanch-xarakat apparata tugma kasalliklari orasida uchrash darajasiga ko’ra (5-12% gacha) uchinchi o’rnida turadi. Ko’pincha, kizlarda uchrab, o’ng tomonlama bo’lishi aniqlangan.

Bu kasallik to’rrisida ko’p nazariyalar bo’lib, x.ech qaysisi uning kelib chiqish mexanizmini to’liq tushuntira olmaydi. «Kiyshik bo’yinlik»ning kelib chiqishida to’sh-o’mrov-so’rgichsimon mushagining tugma (etishmovchiligi) nuksoni sababchi degan nazariya ko’proktan olinadi. Tug’ilish vaqtidagi jaroxat deformastiyani kuchaytiradi.

Klinika. Bola xayotining dastlabki 7-10 kunlarida yakkrl ko’zga ko’rinadigan deformastiya juda kam aniqlanadi. Pekin 3-\aftadan boshlab to’sh-o’mrov-so’rgichsimon mushaklaridan bittasi o’zgaradi. Uning o’rta qismi qattiqlashadi. O’zgargan mushak tomonga kallaning kiyshayishi, yuzning karama-karshi tomonga burilishi ko’zga tashlanadi. Kalla harakati cheklanadi. Agar to’sh-o’mrov-so’rgichsimon mushagining o’zgarishi unchalik katta bo’lmasa, kallani to’kri xolatga keltirish mumkin. Mushak anchagina yo’g’onlashganda kallani to’g’rilash mumkin emas. Bundan tashqari, yuz va kalla asimmetriyasi, kalla tomonda bo’yindagi gorizontal burmaning bo’lmasligi va boshqa simptomlar kuzatiladi. Odatda deformastiya yoshi ulgaygan sari zo’rayadi va 3-6 yoshga borganda aniq, ko’rinadigan bo’ladi. Bola oldingi tomondan ko’rilganda bo’yin asimmetriyasi (kallaning egilgan tomonga karama-karshi burilganliga) seziladi. O’zgargan mushak tomondan karalganda elka satdining ancha yuqori turishi, yuz va kalla asimmetriyasi kuzatiladi (277-rasm). Orqa tomondan ko’rilganda kalla tomonda kurak va elka sathining ancha yuqori turishi, bo’yin asimmetriyasi kuzatiladi.

Kiyshikbo’yinlik kuchaysa, skolioz xosil bo’ladi. Agar mushakning to’sh tolasi kuchli jarohatlangan bo’lsa, kallaning burilishi, o’mrov tolasi ko’prok jaroxhtlangan bo’lsa, kiyshayishi ko’prokbo’ladi.

Bu bemorlarda jarohatlangan tomonda kalla suyagi yassi va keng bo’ladi. Sortom tomoniga nisbatan kiyshikbo’yinlik tomonda kosh va ko’z past joylashgan. Qattiqtanglay, burun pardasi, ko’shimcha burun



to’sigi, yuqori va pastki jaglar noto’g’ri rivojlanadi, ko’rish maydoni yomonlashishi mumkin.

Rentgenogrammada kalla asimmetriya-sidan boshqa o’zgarishlar ko’rnimaydi.

Juda kam xollarda ikki tomonlama mushakli tugma kiyshik bo’yinlik uchraydi. Bunda ikki tomonda xam to’sh-o’mrov-so’rgichsimon mushaklari kziskarib, tortishadi. Kalla orqa tomonga tashlanib, ensa orqaga yaqinlashadi.

Yuz yuqoriga karagan bo’ladi yoki kalla oldinga engashgan va yuz erga karagan bo’ladi. Kallaning aylanishi va burilishi cheklanadi, yuqori ko’krak umurtka pogonasi soxhsida kuchli kifoz, bel lordozi kayta tiklanishining kuchayishi kuzatiladi. Tugma mushakli *chIyshik bo’yin kuyidagi anamaliyalar bilan farqdanadi:



  1. trapestiyasimon mushakning qisqarishi tufayli kelib chikdan
    tusha kdyshik bo’yin;

  2. boshning yon tomonlaridan elka usti soxasiga uchburchak shaklida
    tortilgan teri burmasidan xosil bo’lgan kanotsimon bo’yin;

  3. bo’yin umurtkalarining bir-biri bilan ko’shilib ketishi
    (Klippel—Feyl kasalligi);

  4. bo’yin qovurg’alarining mavjudligi;

  5. ponasimon bo’yin umurtkalari.

Orttirilgan bo’yin deformastiyasini kuyidagilardan:

  • spastik kiyshik bo’yinlikdan (bemor ixtiyoriga bo’ysunmagan
    xarakatlar bilan tavsiflanadi);

  • Grizel kasalligidan;

  • bo’yin terisining jaroxatidan keyingi kiyshik bo’yinlikdan
    (dermatogen);

  • desmogen turidan (bo’yin soxasidagi flegmona va limfadenitlar
    oqibati);

- orttirilgan (mialgiya) kiyshik bo’yinlikdan farqlash kerak
Davolash. Konservativ davolashni to’sh-o’mrov-so’rgichsimon

mushaklardagi o’zgarishlar aniqdanishi bilan boshlash kerak Buning uchun xar kuni 3-4 marta 5-10 minugdan kallani karama-karshi tomonga va qisqargan mushak burish mashki tavsiya etiladi. Bundan tashqari, bo’yin mushaklarini (ayniksa, sog’lom tomoni) silash, UVCh qo’llash maksastga muvofiqdir.

6-8 x,aftadan boshlab so’riluvchi muolaja, kaliy yodli elektroforez tavsiya qilinadi. Davolash kursi 4 oydan keyin qaytariladi. Bu davrda jaroxatlangan tomondagi yuz va bo’yinni silash katta ahamiyatga ega. Erishilgan korrekstiya paxta-kartonli Shanst yokasi, kumli xaltacha (yotgan vaktda), tasmali chepchik takish bilan saqlab turiladi. Yotok devorga nisbatan shunday ko’yilishi kerakki, bola sodir bo’layotgan vokealarni kuzatayotganda boshi o’zgargan mushak tomonga to’kri xolatda beixtiyor buril sin.

Agar tusha kiyshik bo’yin kuchsiz namoyon bo’lsa, o’z vaktida berilgan konservativ davo bolaning 1 -2 yoshida to’liq tuzalishiga olib keladi. Kuchli namoyon bo’lgan xollarda konservativ davo 3 yoshgacha olib borilishi kerak

Yuz va kallaning kuchayib boruvchi asimmetriyasi operastiya yo’li bilan davolashni talab qiladi.




Zastepin usuli bilan qilinadigan operastiya ko’p tarqalgan bo’lib, to’sh-o’mrov-so’rgichsimon mushagini o’mrov va to’sh suyagiga birikkan eridan va bo’yin fasstiyasi yuzasini yon tomondagi uchburchakda kesishishidan (278-rasm) mushaklar diastazini kattalashtirish, kiyshik bo’yinlik kaytalanishining oldini olish maqsadida to’sh-o’mrov-so’rrichsimon mushak ikkala uchining kuyi qismi 2-3 sm kesiladi.



Tusha kiyshik bo’yinlikni jarrtoushk yuli bilan davolashning boshqa yuli — shikastlangan to’sh-o’mrov-so’rgichsimon mushakni lavsan tasma yoki konservastiyalangan paydan foydalanib plastik uzaytirishdir.

Operastiyadan so’ng kallani giperkorrekstiya xolatida tutib turish uchun torakokranial (ko’krak-bosh) gipsli boklamidan foydalaniladi.




KLIPPEL - FEYL KASALLIGI

Bu kasallik bo’yin umurtka-larining bir-biri bilan ko’shilib yopishib ketishi, bo’yin va kurak qismida deformastiya bilan kechadi. Bunda umurtka bo’rimlari bo’lmas-ligi tufayli bo’yin kalta bo’lib, harakati cheklanib qoladi. Bunday kasallik «bo’yni yo’q», «kalta bo’­yin» deb ataladi.

Klinika. Bunda tashxis qo’yishda rentgenografiya katta yordam beradi. Bunday bemorlarning engagi ancha pastga egilgan bo’lib, ba’zan ko’kragiga tegib turadi, bo’yin mushaklari taranglashgan bo’lib, kiyshik bo’yin alomatlari (umurt-Kalarning yon tomonga, oldinga egilishi — skolioz yoki kifoz, ko’k-rak va kurakning kjrriga ko’tari-lshi) yuz beradi (279-rasm).

D a v o l a sh. Bola yosh vaktida silash, ukapali (massaj), davolovchi gimnastika, to’g’rilovchi moslamalar takib yurish tavsiya qilinadi. Davolashning asosiy maqsadi — bo’yin umurtkalarida xarakatni rivojlantirishga qaratilgan. Bola 5 yoshdan oshgandan keyin operastiya yo’li bilan davolanadi — yopishib qolgan umurtkalar bir-biridan ajratiladi. Kerak bo’lsa, mioplastika kdlinib, shakli buzilgan qovurg’a olib tashlanib, kurak pastga tushiriladi. Ikkilamchi nevrologik belgalariga karab boshqa operastiyalar xam qilinadi.




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©hozir.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling

    Bosh sahifa